Purpur səhləb

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
?Purpur səhləb
}}
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Şöbə: Örtülütoxumlular
Sinif: Birləpəlilər
Yarımsinif: Liliid
Sıra: Kiçiktoxumlular
Fəsilə: Səhləbkimilər
Cins: Səhləb
Növ: Purpur səhləb
Elmi adı
Orchis purpurea Hudson
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
HE   1136330
IPNI   ???

Purpur səhləb, Fır-fır səhləb (lat. Orchis purpurea) - Səhləbkimilər fəsiləsindən dərman bitkisi növü.

Azərbaycanda Quba (Quba ətrafında Qonaqkənd şəhər tipli qəsəbə), Qusar (Qusar şəhəri ətrafında), İsmayıllı (İvanovka kəndi yaxınlığında), Şamaxı (Astraxanka, Xilmilli kəndləri ətrafında), Daşkəsən (Bayan kəndi) rayonları, Kiçik Qafqazda, Azərbaycandan kənarda – Ön Qafqaz, Krım, Dağıstan və Qərbi Zaqafqaziya, Atlantik və Orta Avropa, Kiçik Asiyada yayılmışdır.

Orta dağ qurşağında kimi kolliqlarda, meşədə, meşə talalarında bitir. Az rast gəlinir.

Elmi adı - Orchis fragrans Pollini 

IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və status / National IUCN Status: “Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar” kateqoriyasına aiddir –EN B1ab (i, iii, iv) + 2ab(iv). Azərbaycanın nadir növüdür. [1]

Qısa morfoloji təsviri[redaktə | əsas redaktə]

Çoxillik ot bitkisidir. Kökyumrusu uzunsov və ya uzunsov- yumurtavaridir. Gövdəsi 30-80 sm hündürlükdədir. Yarpaqları enli-oval və ya lansetli, ellipsşəkilli, küt, 3-6 sm enində, 20 sm-dək uzunluqdadır. Çiçəkləri iri, vanil iylidir. Çiçək qrupu sıx, uzunsov-yumurtavaridir. Çiçəkyanlığının xarici yarpaqları ellipsşəkilli, yumurtavari, iti, üç damarcıqlı, tünd-bənövşəyi rəngdə; daxili yarpaqları isə xətvari, 9 mm-dək uzunluqda; dоdaqcığı 15 mm-dək uzunluqda, ağ və ya ağ-çəhrayı rəngli, tünd nöqtə şəklində ləkəlidir. Mahmızı küt, bükülmüş, bir neçə dəfə yumurtalıqdan qısadır.[2][3][4]

Kök yumrularının uzunluğu 4 sm-ə qədər olub, uzunsov və ya uzunsov-yumurtaşə-killidir.[5]

Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə   dövrü  may-iyun aylarına təsadüf edir. Orta dağ qurşağına kimi kolluqlarda, meşələrdə, meşə talalarında rast gəlinir, toxumla çoxalır, işıqsevən[6], quraqlığa az davamlı, dekorativ bitkidir.[1][7][8]

Yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Böyük Qafqazın Quba hissəsi (Quba rayonu - Quba şəhəri ətrafında, Qonaqkənd qəsəbəsində, Qusar rayonu -Qusar şəhəri ətrafında), Böyük Qafqazın şərqi (İsmayıllı rayonu -İvanovka kəndi, Şamaxı rayonu - Astraxanka, Xilmilli kəndləri ətrafında), Bozqır yaylası (Şəki şəhəri ətrafında),  Kiçik Qafqazin şimalı (Daşkəsən  rayonu-Bayan kəndi ətrafında), Abşeronda (Puta qəsəbəsi ətrafında) rast gəlinir.[6][3][9][4][8]

Çiçəkləməsi - Aprel[5]

Meyvə verməsi - Aprel-May[5]

Sayı və tendensiyası[redaktə | əsas redaktə]

Fraqmentləşmiş  sahənin və yaşayış  mühitinin keyfiyyətinin davam edən azalması müşahidə olunur.  

Məhdudlaşdırıcı amillər[redaktə | əsas redaktə]

Əhali tərəfindən geniş istifadə edilməsi populyasiyanın azalma tendensiyasını yaradır.

Mühafizə tədbirləri[redaktə | əsas redaktə]

AMEA-nın Botanika bağında becərilir. Hal-hazırda xüsusi qorunma tədbirləri həyata keçirilmir. Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.

Yaşayış mühiti[redaktə | əsas redaktə]

Meşələrdə, meşənin kənarında, meşənin tala yerlərində, kolluqlarda rast gəlinir.

Çoxalması[redaktə | əsas redaktə]

Toxumla çoxalır.

Ehtiyatının dəyişilmə səbəbləri[redaktə | əsas redaktə]

Bitdiyi yerlərdə ekoloji şəraitin dəyişməsi ilə əlaqədar olaraq yoxa çıxır.

Becərilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanın Botanika İnstitutunun Botanika bağında becərilir.

Qəbul edilmiş qorunma tədbirləri[redaktə | əsas redaktə]

Xususi mühafizə tədbirləri hazırlanmamışdır.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan SSR-in Qırmızı kitabı, 1989

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 http://redbook.az/?options=project&id=F%C4%B1rf%C4%B1r%20s%C9%99hl%C9%99b
  2. Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabı.Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri, II nəşr. Bakı 2013
  3. 3,0 3,1 . Гроссгейм А.А., 1940
  4. 4,0 4,1 Флора Азербайджана, 1952
  5. 5,0 5,1 5,2 Eldar Şükürov.İsmayıllı rayonu meşə bitkilərinin bələdçi kitabı,Bakı 2016
  6. 6,0 6,1 Azərbaycan SSR-in Qırmızı kitabı
  7. Əsgərov A.M.
  8. 8,0 8,1 AMEA-nın Botanika İnstitutunun Herbari Fondunun məlumatı.
  9. Флора СССР, 1935