Pyasin çayı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Pyasin
Ölkə Flag of Russia.svg Rusiya
Mənbə yüksəkliyi 28 m
Mənsəbi Kara dənizi
Uzunluğu 818 km
Hövzəsi 182,000
Pyasin çayı is located in Sibir FD
mənbəyi
mənbəyi
mənsəbi
mənsəbi
Pyasin çayı Sibirın fiziki xəritəsində:
70° 03′ 36″ N, 88° 04′ 03

Blue 0080ff pog.svg70°03′N 88°04′E / 70.050°N 88.067°E / 70.050; 88.067 (mənbəyi)
73° 53′ 12″ N, 87° 04′ 21″ E

Blue pog.svg73°53′N 87°04′E / 73.883°N 87.067°E / 73.883; 87.067 (mənbəyi)
Commons-logo.svg Pyasin Commonsda

PyasinKrasnoyarsk diyarı ərazisindən axan çay. Uzunluğu 818 km, hövzəsinin sahəsi 182 min. km² təşkil edir. Taymır yarımadası ərazisindən axaraq Kara dənizi. nə tökülür.

Adı[redaktə | əsas redaktə]

«Pyasin» Nenes dilində hamar, düz, meşəsiz torpaq anlamında işlədilir. Bu Tundra anlamını verir[1].

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Pyasin çayının hövzəsi

Uzunluğu — 818 km, hövzəsinin sahəsi 182 min. km² təşkil edir. Pyasino gölündən başlanğıcını götürən çay Şimali Sibir çökəkliyindən axaraq Bırrınqa dağları uaxınlığından axaraq Pyasin köfəzinə tökülür. 170 km uzunluğunda estuari əmələ gətirir. Mənsəbində Labirintovıye adalarını əmələ gətirir. Orta illik su sərfiyyatı aşağı axarlarda 2,6 min. m³/s axın isə 82 km³ təşkil edir. Gursululuq dövrü iyundan oktyabra qədər davam edir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Rus dənizçiləri ilk dəfə 1605-ci ildə Pyasin çayının mənsəbinə daxil olmuşlar. Sonradan dənizçilər Taymır yarımadasının daxilinə irəliləmişlər. 1610-ci ildə isə Kondratiya Kuroçkin və Ospin Şeppunov Pyasin çayının mənsəninə qədər gəlmişlər[2]. 1614-ci ildən xidmət edən insanlar bura gəlişi yadaqlayırlar. Bundan sonra Pyasin ətrafına dəniz yolu unudulur. 1667-ci ildə Pyats xəritəsində (Qonudovun) Pyasin çayı Kara dənizinə deyil Yenisey çayına tökülən çay kimi göstərilir.

Pyasin körfəzinin sahilləri 1740-cı ildə Dmitriy Vasileviç Sterlekov tətqiq etmişdir, 1741-ci ildə isə Semyon Çelyuskin burada olmuşdir. 1893-ci ildə isə Nansen «Fram» gəmisində Pyasin körfəzinin tətqiqatını atmişdir. 1915-ci ildə isə A. Beqiçev B. A. Vilkinskiyə və Otto Sverdrupa kömək məqsədi ilə qış yolu ilə dəfələrlə çayın hər iki tərəfinə keçmişdir[3]

Qolları[redaktə | əsas redaktə]

Çayın əsas qolları: sağdan — Çernaya, Dupıta, Yaqoda, Tareya, Binyoda, Çetırex; soldan — Aqapa, Mokoritto, Pua.

Əhəmiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Çay mənsəbdən 700 km məsafədə gəmiçilik üçün yararalıdır. Kresti qəsəbəsi yaxınlığına qədər gəmilər sərbəst irəliləyə bilirlər. Bu hissədə Dudıpta çayının mənsəbi yerləşir. Kiçik gəmilər və qayıqlar isə hətta Pyasin gölünə qədər gələ bilirlər[4][5] Naviqasiya cəmi iki ay avqustun orralarından sentyabrın sonlarına kimi açıq olur.

Pyasin çayının mənsəbində Ust-Tareya və Kresti qəsəbələri yerləşir. Burada balıq ovu həyata keçirilir.

Fauna[redaktə | əsas redaktə]

Deltasında 1984-ci ildə 230,000 baş qaz kaloniyası müəyyənləşmişdir. Deltasında 35—45 min, hövzəsində yerləşən 260 göldə isə 200—210 min baş ağ baş qaz aşkarlanmışdır. 1987-ci il məlumatına gör hövzəsində 36 quş növü aşkarlanmışdır: Qaradöş qaqar, Qırmızıdöş qaqar, Ağdimdik qaqar, Qara qaz, Qırmızıdöş qaz, Əkin qazı, Ağqalın qaz, Kiçik qu quşu, Bizquyruq, Dəniz qaraördəyi, Ağquyruq dəniz qartalı, Şahin, Qütb bayquşu.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Поморские мореходы
  2. На кочах — по ледовитому океану
  3. Штурман И. А. Коваленко. «Большевик Заполярья», 15 июня 1936 года, Игарка.
  4. Пясина и Пясинский залив — судоходство и грузоперевозки, Енисейское пароходство
  5. Norilka at Valek, UNESCO: Water resources

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]