Qan dövranı sistemi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Qan dövranı sistemi
Blutkreislauf.png
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Qan dövranı sistemi — insanın və ya digər onurğalıların bütün bədəni boyunca dolaşan ürək, qan damarlarıqanı əhatə edən orqanlar sistemi. Buraya ürək və qan damarlarından ibarət olan ürək-damar sistemi və ya damar sistemi daxildir. Qan dövranı sistemi iki yerə bölünür: sistemli dövran və və ağciyər dövranı.[1][2] Bəzi mənbələr ürək-damar sistemi və damar sistemi terminlərini qan dövranı sistemi ilə əvəz edir.[3]

Qan damarlarının şəbəkəsi ürəyin böyük damarlarıdır, o cümlədən böyük elastik arteriyalar və böyük venalar; digər arteriyalar, kiçik arteriollar, venulalarla birləşən kapillyarlar (kiçik damarlar) və digər damarlar. Onurğalılarda qan dövranı sistemi qapalıdır, yəni qan heç vaxt qan damarlarının şəbəkəsini tərk etmir. Bəzi onurğasızlar, məsələn, artropodlar açıq qan dövranı sisteminə malikdirlər. Süngərlər və daraq jeli kimi diploblastlarda qan dövranı sistemi yoxdur.

Qan plazma, qırmızı qan hüceyrəsi, ağ qan hüceyrəsi və trombositlərdən ibarət olan mayedir, bədən ətrafında dövr edir, oksigen və qida maddələrini toxumalara və tullantıları uzaqlaşdırır. Sirkulyasiya edilən qida maddələrinə zülallar və minerallar, daşınan digər komponentlər oksigen, karbon qazı, hormonlar və hemoqlobin kimi qazlar; qidalanmanı təmin etmək, xəstəliklərlə mübarizə aparmaq üçün immunitet sisteminə kömək etmək və temperatur və təbii pH sabitləşdirməklə homeostazı saxlamaq aiddir.

Onurğalılarda qan dövranı sistemini tamamlayan limfa sistemidir.[4] Bu sistem kapilyarlardan süzülmüş artıq plazmanı hüceyrələr arasında interstisial maye kimi bədən toxumalarından uzağa apararaq artıq mayeni limfa şəklində qan dövranına qaytarır.[5] Limfa keçidi qandan daha uzun çəkir. Limfa sistemi qan dövranı sisteminin işləməsi üçün vacib olan bir alt sistemdir; onsuz qan maye ilə tükənəcək. Limfa sistemi immunitet sistemi ilə birlikdə işləyir. Qapalı qan dövranı sistemindən fərqli olaraq, limfa sistemi açıq sistemdir.[6] Bəzi mənbələr onu ikincili qan dövranı sistemi kimi təsvir edirlər.

Qan dövranı sistemi bir çox ürək-damar xəstəliklərindən təsirlənə bilər. Kardioloqlar ürək sahəsində ixtisaslaşan tibb mütəxəssisləridir və kardiotoraks cərrahları ürək və onun ətraf bölgələrini əməliyyat etməkdə ixtisaslaşırlar. Damar cərrahları qan damarlarının və limfa damarlarının pozğunluqlarına diqqət yetirirlər.

  1. Hall, John E. Guyton and Hall textbook of medical physiology (Twelfth). Philadelphia, Pa. 2011. səh. 4. ISBN 9781416045748.
  2. Saladin, Kenneth S. Human anatomy (3rd). New York: McGraw-Hill. 2011. səh. 520. ISBN 9780071222075.
  3. How does the blood circulatory system work? - InformedHealth.org - NCBI Bookshelf. Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG). 31 January 2019. 29 January 2022 tarixində arxivləşdirilib.
  4. Sherwood, Lauralee. Human Physiology: From Cells to Systems. Cengage Learning. 2011. 401–. ISBN 978-1-133-10893-1. 2020-07-29 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-27.
  5. "The lymphatic system and cancer | Cancer Research UK". 29 October 2014. 30 January 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: January 30, 2022.
  6. Saladin, Kenneth S. Human anatomy (3rd). New York: McGraw-Hill. 2011. səh. 610. ISBN 9780071222075.