Qaratikan

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
?Qaratikan
}}
Elmi təsnifat
Aləmi:Bitkilər
Şöbə:Örtülütoxumlular
Sinif:İkiləpəlilər
Yarımsinif:Rozidlər
Sıra:Murdarçaçiçəklilər
Fəsilə:Murdarçakimilər
Cins: Qaratikan
Elmi adı
Paliurus Mill.
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı

Qaratikan (lat. Paliurus)[1]murdarçakimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.[2]

Botaniki təsviri[redaktə | əsas redaktə]

Hündürlüyü 1.5-3(5) m olan olduqca tikanlı koldur.Bir neçə gövdəyə malikdir, budaqları əyri-üyrü, çılpaq qonur rəngdədir.Yarpaqları 2-4.5 sm, növbəli, elliptik və ya çəpinə yumurtavari, qıraqları xırdadiş mişarvaridir, üstdən çılpaq, tünd yaşıl rəngdə, parıltılı, altdan açıq yaşıldır. Yarpaqlarının saplaqları 10 mm qədər, oturacağında biri düz, digərinin ucu qırmaq kimi əyilmiş iki möhkəm tikan vardır. Xırda, ulduzvari sarımtıl rəngli çiçəkləri, salxımvari qoltuq çiçəkqrupunda birləşmişlər. Meyvəsinin diametri 19-22 (27) mm, 3-yuvalı, 3(2)toxumludur açılmayandır. Yetişdikdə sarımtıl, sonradan açıq- və qonur mixəyi rəngdədir, uzun qanadı dərivari, qıraqları dalğalıdır. Toxumları yumru, bir qədər yastıtəhər, tünd-mixəyi və ya qonur mixəyi rəngdə,parıltılıdır. May-iyunda çiçəkləyir, avqust-oktyabr aylarında meyvə verir.

Hündürlüyü 1,5-3 (5) m olan, çox tikanlı və ilişən koldur. Gövdəsi çoxsaylı bərk və elastikdir. Budaqları tin-tin olub, kələ-kötürdür, çılpaq və qonur rənglidir.

Yarpaq[redaktə | əsas redaktə]

Yarpaqlarının uzunluğu 2-4,5 sm-dir, növbəli düzülmüşdür, dəyirmi, ellipsvari və ya köndələn-yumurtaşəkillidir, küt və yaxud sivriləşmişdir, qaidə hissəsində dəyirmi və ya dayaz ürəkşəkillidir, kənarları dairəvi xırdamişarvaridir, üst tərəfdən tünd-yaşıl, çılpaq və parlaqdır, alt tərəfdən açıq-yaşıl rəngdədir, üç əsas damarı vardır. Yarpaqların saplaqları qısadır, uznluğu 10 mm-dir, qaidə hissəsi iki ədəd sərt tikanlıdır, onlardan biri düzdür və yuxarıya doğru yönəlmişdir, o birisi isə qarmaqşəkilli aşağıya doğru əyilmişdir.

Çiçək[redaktə | əsas redaktə]

Çiçəkləri xırdadır, ulduzşəkillidir, sarımtıl rəngdədir və qoltuq salxımşəkilli çiçək qrupunda toplanmışdır.

Meyvə[redaktə | əsas redaktə]

Meyvəsinin diametri 19-22 (27) mmdir, 3 yuvalıdır, 3 (2) toxumludur, yetişəndə sarımtıl rəngdə olur, daha sonra açıq-qəhvəyi

və qonur-qəhvəyi rəng alır, açılan deyil; halqaşəkilli qanadı qalın dərilidir. Toxumları dəyirmidir, azacıq yastılaşmış, parlaqdır, tündqəhvəyi və ya qonur-qəhvəyi rəngdədir.

Çiçəkləməsi[redaktə | əsas redaktə]

May-İyun

Meyvə verməsi[redaktə | əsas redaktə]

(İyul) Avqust-Oktyabr

Azərbaycanda yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Samur-Şabran oval., BQ (Quba), Qobustan, BQ şərq, BQ qərb, Kür-Araz oval., Kür düz., KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Nax.düz., Nax.dağ.,

Lənk., Muğ.-Lənk. oval. Aşağı, bəzən orta dağ qurşağına qədər ( 1500 m-ə qədər d.s.y..)

Yaşayış mühiti[redaktə | əsas redaktə]

Quru daşlı, çınqıllı və gilli yamaclarda və düzənlərdə rast gəlinir. Məhv olmuş meşələrdə cəngəlliklər əmələ gətirir və seyrək arid meşəliyinin tərkibində və kserofit kol cəngəlliklərində rast gəlinir.

Təsərrüfat əhəmiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Qaratikandan canlı hasar kimi istifadə olunur. Çiçəkləmə zamanı yaxşı bal verən bitkidir, dekorativ koldur, yarpaq və qabığı xalq təbabətində sidikqovucu vasitə kimi istifadə olunub.

Mənşəyi və yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Qaratikan kserofil coğrafi tipinin aralıq dənizi sinfinin aralıq dənizi qrupuna aiddir.Orta Avropa, Aralıq dənizi, Balkan-Kiçik Asiya ölkələri, İran,Ukrayna, Orta Asiya və Qafqazda yayılmışdır.Azərbaycanın Abşerondan başqa bütün botaniki-coğrafi rayonlarında

arandan orta dağ qurşağına kimi (dəniz səviyyəsindən 1800 m qədər)rast gəlir.

Ekoloji qrup və bitdiyi yerlər[redaktə | əsas redaktə]

Kserofitdir, meşə-kol və dağ-kserofit bitkilik tiplərində rast gəlir. Quru daşlı, çınqıllı, qilli yamaclarda və düzənliklərdə çox vaxt cəngəlliklər əmələ bitir.

Kimyəvi tərkibi[redaktə | əsas redaktə]

Qaratikan saponin, flavonoid, C vitamini, aşı maddələri, alkaloid və steroidlərlə zəngindir.

Təsiri və tətbiqi[redaktə | əsas redaktə]

Eksperimental və xalq təbabətində, eləcə də Bolqarıstanda geniş tətbiq edilir. Əsasən göz, ağciyər, dəri xəstəliklərinə qarşı və ishal zamanı istifadə olunur. Diuretik, işlədici, büzüşdürücü və hipotenziv təsirə malikdir.İstifadə olunan hissələri. Müalıcə məqsədi ilə bitkinin yarpaqları,meyvələri, toxumları, kökü və qabığı istifadə edilir.

İstifadə formaları[redaktə | əsas redaktə]

Dəmləmə və toz (toxumlar).

Digər faydalı xüsusiyyətləri və istifadəsi[redaktə | əsas redaktə]

Dekorativ, bal verən və boyaq bitkisidir. Canlı çəpər kimi və yamacları bərkitmək üçün istifadə edilir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
  2. Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.