Telman Əliyev (akademik)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Telman Əliyev
Telman Abbas oğlu Əliyev
Portret
Doğum tarixi: 2 may 1935 (1935-05-02) (82 yaş)
Doğum yeri: Dəliməmmədli şəhəri, Goranboy
Flag of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic.svg Azərbaycan SSR
Vətəndaşlıq: Flag of the Soviet Union.svg SSRİFlag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
İş yeri: AMEA İdarəetmə Sistemləri (Kibernetika) İnstitutu
Elmi dərəcəsi: Texnika elmləri doktoru
Elmi vəzifəsi: Professor, akademik
Təhsili: Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutu
Sayt: www.TelmanAliev.az

Telman Abbas oğlu Əliyev (1935) — texnika elmləri doktoru, professor, akademik, AMEA-nın İdarəetmə Sistemləri İnstitutunun direktoru.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Telman Əliyev 2 may 1935-ci ildə Azərbaycanın Goranboy rayonunda zəhmətkeş ailəsində anadan olmuşdur. 1953-cü ildə M.Əzizbəyov adına Azərbaycan Sənaye İnstitutuna qəbul olunub və 1958-ci ildə həmin institutu bitirib. İnstitutu bitirdikdən sonra təyinat ilə Hesablama mərkəzinə (hazırda İdarəetmə Sistemləri İnstitutu) göndərilib və orada 1962-ci ilədək texnik, mühəndis, baş mühəndis vəzifələrində çalışıb. 1962-ci ildə aspiranturaya daxil olmuşdur. O, 1966-cı ilin noyabrında Bauman adına Moskva Dövlət Texniki Universitetinin (MDTU) professoru Vladimir Viktoroviç Solodovnikovun rəhbərliyi altında "Tipik neft emalının proseslərinin korrelyasion analizi” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1977-ci ildə Bauman adına MDTU-də "Real zaman ərzində çoxölçülü təsadüfi proseslərin kodlaşdırılması və korrelyasiya analizi” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1982-ci ildə Kibernetika(İdarəetmə Sistemləri) İnstitutunun direktorunun elmi işlər üzrə müavini təyin edilib. 1983-cü ildə AMEA-nın müxbir üzvü, 2001-ci ildə isə həqiqi üzvü seçilmişdir. 1984-cü ildən 1988-ci ilin mayınadək Azərbaycan Mühəhdis-İnşaat İnstitutunda kafedra müdiri işləyib. 1985-ci ildə isə professor adını alıb. 1993-1998-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının ekspert şurasının sədri olmuşdur. 1994-ci ildən UNESCO-nun informatika üzrə ekspertləri sırasına daxil edilmişdir. 1997-2001-ci illərdə AMEA-nın FRTE Bölməsinin akademik-katibi olmuşdur. 2008-2015-ci illərdə Ali Attestasiya Komissiyasının Rəyəsət heyətinin üzvü olmuşdur. 2013-cü ildən Rusiyada (Moskva ş.) nəşr olunan "Мехатроника, автоматизация, управление» jurnalının redaksiya heyətinin üzvüdür. 2015-ci ildən İdarəetmə Sistemləri İnstitutunun nəzdində fəaliyyət göstərən D 01.121 dissertasiya şurasının sədridir. T.Əliyev 491 elmi əsərin, o cümlədən 21 monoqrafiyanın və 84 patentin müəllifidir. 9 elmlər və 37 fəlsəfə doktoru hazırlamışdır. 1988-ci ildən bu günədək Kibernetika(İdarəetmə Sistemləri) İnstitutunun direktoru vəzifəsində işləyir. Ailəlidir, 1 qızı və 1 oğlu var.

Əsas elmi nailiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

  1. Küylə qarışıq siqnalların robast korrelyasiya və robast spektral analizi texnologiyaları yaradılmışdır.
  2. Korrelyasiya matrislərinin elementlərinin xətalarını aradan qaldırmaqla riyazi modellərin adekvatlığını yaxşılaşdırmağa imkan verən üsulların və texnologiyaların nəzəri əsasları yaradılmışdır.
  3. Texnoloji parametrlərin küylərinin faydalı informasiya daşıyıcıları kimi analizinə imkan verən noise texnologiyalarının nəzəri əsasları təklif edilmişdir.
  4. Sənaye obyektlərinin qəza vəziyyətlərinə keçməsinin gizli dövrünün robast noise monitorinq texnologiyaları və sistemləri təklif edilmişdir.
  5. Tsiklik rejimdə işləyən istehsalat obyektlərinin qəza vəziyyətlərinə keçmələrinin gizli dövrünün onlardan alınan siqnalların mövqeli-binar analizi əsasında monitorinqini təmin edən texnologiyalar təklif edilmişdir.
  6. Stasionarlıq, normal paylanma qanunu və b. klassik şərtlər ödənməyən sənaye obyektləri üçün intellektual hibrid paylanmış nəzarət və idarəetmə sistemləri yaratmağa imkan verən robast noise monitorinq, diaqnostika, identifikasiya, proqnozlaşdırma alqoritmləri təklif edilmiş və onların nəzəri əsasları verilmişdir.
  7. Texnoloji proseslərin istismarı zamanı baş verən qüsurların təsiri nəticəsində yaranan küylərdəki informasiyanı aşkar etməyə və ənənəvi üsullar vasitəsi ilə riyazi modelləşdirmə, identifikasiya, proqramlaşdırma və b. məsələlərin həllində olan çətinlikləri aradan qaldırmağa imkan verən robast noise analiz texnologiyaları yaradılmışdır.
  8. Qaz kompressor stansiuyalarında qəzaların gizli dövrünü aşkar etməyə imkan verən robast noise monitorinq və nəzarət sistemi təklif edilmişdir.
  9. Neftçıxarmada, energetikada, tikintidə, seysmikada, aviasiyada və s. sahələrdə qəzalara səbəb ola biləcək qüsurların noise monitorinq texnologiyaları verilmiş, onun əsasında noise monitorinq, nəzarət, diaqnostika, identifikasiya sistemlərinin işləmə prinsipləri təklif edilmişdir.
  10. Çoxölçülü siqnalların paralel analoq-kod çevirmələrini təmin etməyə imkan verən çoxkanallı sinxron minikod-delta modulyasiya və sıxılma funksiyasını yerinə yetirən qurğunun işləmə prinsipləri təklif edilmişdir.
  11. Seysmik regionlarda yerləşən böyük şəhərlər üçün hündür binaların, sosial və dövlət əhəmiyyətli obyektlərin seysmodayanıqlığının monitorinqi üçün robast noise informasiya texnologiyaları və sistemləri təklif edilmişdir
  12. Neft quyularının dərinlik-nasos qurğularının dinomaqramlarının və vattmetroqramlarının analizi vasitəsi ilə texniki vəziyyətinə nəzarət və diaqnostika sistemləri işlənmişdir.
  13. Obyektlərin qəza vəziyyətinə keçmələrinin gizli dövründə texnoloji parametrlərin faydalı siqnalları ilə küyləri arasında qarşılıqlı korrelyasiya funksiyasını, korrelyasiya əmsalını və korrelyasiya indikatorunu hesablamağa imkan verən alqoritmlər və texnologiyalar təklif olunmuşdur.
  14. Neftçıxarma obyektləri üçün yeni nəsil intellektual robast noise monitorinq, nəzarət və diaqnostika sistemləri yaradılmış, H.Əliyev adına Neftayırma zavodunun kompressor stansiyasında, Şirvan OİL şirkətinin 190 quyusunda, Qarasu əməliyyat şirkətinin 10 quyusunda, Bibiheybət Neftin 25 quyusunda və Balaxanı neftqazçıxarma idarəsinin iki quyusunda tətbiq olunmuşdur. Hər bir quyuda 50 faizə qədər elektrik enerjisinə qənaət və təmir arası vaxtın xeyli artması hesabına həmin obyektlərdə rentabelliyi 2 dəfəyə qədər yaxşılaşdırmaq mümkün olmuşdur.
  15. İstismarı dayandırılmış neft quyularının polad lülələrindən istifadə etməklə, yerin dərin qatlarındakı seysmik proseslərin təsirindən alınan akustik küyün noise analiz texnologiyası əsasında işləməklə, zəlzələlərdən xeyli əvvəl onları yaradan anomal seysmik prosesləri monitorinq etməyə imkan verən seysmokaustik robast noise monitorinq stansiyasını qurulma və işləmə prinsipi təklif edilmiş, onun eksperimental variantı müvəffəqiyyətlə sınaqdan keçirilmişdir.
  16. Ramanı, Balaxanı neft mədənlərində, Türkmənistanda Aşqabaddan 100 km məsafədə Kopet dağının ətəyində və Qazax rayonunun II Şıxlı kəndində 200 m-ə qədər dərinliyi olan quyular üzərində quraşdırılmış "seysmoakustik noise monitorinq" stansiyalarında aparılan eksperimentlər nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, monitorinqin radiusu ilə quyuların dərinliyi arasında korrelyasiya mövcuddur və neft quyusu olmayan seysmoaktiv ölkələrdə də belə stansiyalar düzəltməklə zəlzələlərdən xeyli əvvəl onları yaradan anomal seysmik proseslərin monitorinqini həyata keçirməyə və onların yerini müəyyənləşdirməyə imkan verən seysmoakustik noise monitorinq stansiyalar şəbəkəsi yaratmaq mümkündür.

Elmi əsərlərin sayı[redaktə | əsas redaktə]

  • Çapdan çıxmış elmi əsərlərin ümumi sayı: 452
  • Xaricdə çıxmış elmi əsərlərin sayı: 271
  • Müəlliflik şəhadətnamələrinin və patentlərin sayı: 72

Əsas elmi əsərlərin adları[redaktə | əsas redaktə]

  • T.A.Aliev, A.M. Abbasov, G.A. Guluyev, F.H. Pashayev, U.E. Sattarova. "System of robust noise monitoring of anomalous seismic processes". "Soil Dynamics and Earthquake Engineering", Vol. 53, October 2013, pp. 11-15. [1]
  • T.A. Aliev, G.A. Guluyev, F.H. Pashayev, A.B. Sadygov. Noise monitoring technology for objects in transition to the emergency state. Mechanical Systems and Signal Processing, page 755-762, 2012. [2]
  • Алиев Т. А., Теоретические основы анализа помехи и помехопрогноза аварий. Кибернетика и системный анализ, Киев, № 4, 2008, с. [3]
  • Алиев Т. А., A.A.Alizade, G.D.Etirmishli, G.A.Guluev, F.G.Pashaev, A.G.Rzaev. İntelligent Seismoacoustic System for Monitoring the Beginning of Anomalous Seismic Process. Seismic instruments, Allerton press, inc., Shpringer, vol.47, №1, 2011, p.15-23 [4]
  • Алиев Т. А., N.F.Musayeva, Ü.E.Sattarova. The Technology of Forming the Normalized Correlation Matrices of the Matrix Equations of Multidimen sional Stochastic Objects. Journal of Automation and Information Sciences, №1, vol.45, 2013, p. 1-15 [5]
  • Telman Aliev, Digital Noise Monitoring of Defect Origin, Springer-Verlag, London (2007), 235 p. [6]
  • Telman Aliev, Robust Technology with Analysis of Interference in Signal Processing, Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York (2003), 199 p. [7]
  • Telman Aliev, Elchin Aliev. Interference Technology of Early Control of Defect Origin in Technical Objects. Proceeding of the 2007 Industrial Engineering Research Conference. Industrial Engineering's Critical Role in a Flat World IIE Annual Conference & Expo 2007. May 19-23 / Nashville, Tenn (USA) [8]
  • T.A. Aliev, A.M. Abbasov, E.R. Aliev and G.A. Guliev. Digital technology and systems for generating and analyzing information from deep strata of the Earth for the purpose of interference monitoring of the technical state of major structures. Automatic Control and Computer Sciences, Allerton Press, New York (2007), Volume 41, Number 2, pp. 59-67 [9]
  • Aliev T, Abbasov A, Alizada T, Method for monitoring the beginning of anomalous seismic processes. World Intellectual Property Organization. International patent application # PCT/AZ2005/000006 from December 19, 2005. International publication # WO2006/130933A1 from December 14, 2006
  • Т.А. Алиев, Ю.А.Махудов, ЕТ.И.Аббасов. Возможности применения вычислительных устройств для внутризаводского учета нефти и нефтепродуктов на нефтеперерабатывающих заводах. Труды Вычислительного центра АН Азерб., Баку, 1962.
  • Алиев Т.А., Мусаева Н. Ф. Алгоритм уменьшения погрешностей оценки корреляционной функции сигнала с шумом. РАН CO «Автометрия», №4, 1995, с.105-112
  • Алиев Т.А., Мусаева Н. Ф. Алгоритмы улучшения адекватности статистической идентификации. Известия РАН "Теория и системы управления", №3, 1997, с. 37-42
  • Алиев Т.А., Мусаева Н.Ф. Алгоритмы определения дисперсии и погрешностей, вызываемых помехами случайных сигналов. РАН CO «Автометрия», №3, 1997
  • Алиев Т.А., Нусратов О.К. Позиционно-широтно-импульсный анализ циклических и случайных сигналов. РАН CO "Автометрия" №2, 1998, СС.87-94
  • Алиев Т.А., Мусаева Н. Ф. Алгоритмы обеспечения адекватности уравнения регрессии. РАН CO «Автометрия", №2, 1998, с. 95-98
  • Алиев Т.А., Нусратов О.К. Позиционно-широтно-импульсный метод диагностики циклических процессов. Известия РАН, «Теория и системы управления» №1, 1998, СС.133-138
  • Алиев Т.А., Мусаева Н. Ф. Алгоритм исключения микропогрешностей по­мехи при решении задач статистической динамики. РАН "Автоматика и телемеханика", №5, 1998, с.82-94 [10]
  • Алиев Т.А., Амиров З.А. Алгоритм выбора пара­метров регуляризации при статистической идентификации. РАН "Автоматика и телемеханика" №6, 1998,с.130-139 [11]
  • Алиев Т. А., Х.С.Таирова. Робастные алгоритмы спектрального анализа измерительной информации. СО РАН Автометрия, №5, Новосибирск, 2001, с. 44-50 [12]

Təltif və mükafatlar[redaktə | əsas redaktə]

  • Keldış adına medal – 1991.
  • Beynəlxalq Kembric tərcümeyi-hal mərkəzi tərəfindən "Qızıl medal” - 1997.
  • Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni2004.
  • Əməkdar elm xadimi – 2009.
  • N.Tusi adına mükafat - 2015.

Pedaqoji fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetində "İnformasiya texnologiyaları və sistemləri" kafedrasının müdiri

Beynəlxalq və xarici ölkələrin elmi qurumlarında üzvlüyü[redaktə | əsas redaktə]

  • 1994-ci ildən UNESCO-nun informatika üzrə ekspertləri sırasına daxil edilmişdir
  • 2013-cü ildən Rusiyada (Moskva ş.) nəşr olunan "Мехатроника, автоматизация, управление» jurnalının redaksiya heyətinin üzvüdür

Kitabları[redaktə | əsas redaktə]

  • Qəzaların Noise monitorinqi (org: Noise monitoring of accidents)
  • Qəzaların Noise monitorinqi (org: Noise мониторинг аварии)
  • Seysmik sabitliyin pozulmasının noise-monitorinqinin paylanmış sistemləri (org: Distributed Noise-Monitoring Systems for Seismic Stability Faults)
  • Seysmik sabitliyin pozulmasının noise-monitorinqinin paylanmış sistemləri (org: Распределенные системы noise-мониторинга нарушения сейсмостойкости)
  • Ürəyin mobil telefon vasitəsilə Noise nəzarəti (org: Noise контроль сердца мобильным телефоном)
  • Ürəyin mobil telefon vasitəsi ilə Noise nəzarəti (org: Noise Control of Heart by Means of a Mobile Phone)
  • Zəlzələlər nəticəsində alınan zərərin minimallaşdırılmasının küy texnologiyaları (org: Помехотехнологии минимализации ущерба от землетрясений)
  • Zəlzələlər nəticəsində alınan zərərin minimallaşdırılmasının küy texnologiyaları (org: Noise Technologies for Minimization of Damage Caused by Earthquakes)
  • İnformatika və kibernetikaya həsr edilmiş 50 il (1958-2008)
  • Defektlərin yaranmasının rəqəmsal küy monitorinqi (org: Digital Noise Monitoring of Defect Origin)
  • Rəqəmsal küy texnologiyaları (org: Цифровые помехотехнологии)
  • Qəzaların küy proqnozunun və küy analizinin texnologiyaları və nazəriyyəsi (org: Теория и технология анализа помехи и помехопрогноза аварий)
  • Küy analizli robast texnologiyası (org: Цифровые помехотехнологии)
  • Küy analizli robast texnologiyası siqnalların emalında (org: Robust Technology with Analysis of Interference in Signal Processing)
  • Küy analizli robast statistikası (org: Робастная статистика с анализом помехи)
  • Statistik analizin robast texnologiyası (org: Робастная технология статистического анализа)
  • Robast kompüter analizi (org: Робастный компьютерный анализ)
  • Eksperimentlərin robast kompüter analizi (org: Robust computer analysis of experiments)
  • Robast kompüter analizi (org: Robust computer analysis)
  • Eksperimental analizin əsasları (org: Основы экспериментального анализа)
  • Hesablayıcı eksperiment metodları və vasitələri (org: Методы и средства вычислительного эксперимента)
  • Eksperimental analiz (org: Экспериментальный анализ)
  • Real vaxt miqyasında çoxölçülü təsadüfi proseslərin statistik analizi və kodlaşdırılması (org: Статистический анализ и кодирование многомерных случайных процессов в реальном масштабе времени)

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://www.sciencedirect.com
  2. http://www.sciencedirect.com
  3. http://dspace.nbuv.gov.ua
  4. http://link.springer.com
  5. http://www.dl.begellhouse.com
  6. http://springer.com
  7. http://www.springer.com
  8. https://www.researchgate.net
  9. http://link.springer.com
  10. http://www.mathnet.ru
  11. http://www.mathnet.ru
  12. https://scholar.google.com