Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(AMEA səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
AMEA-nın loqosu

Azərbaycanın Milli Elmlər Akademiyası və ya qısaca: AMEAAzərbaycan Respublikasında dövlətin təsis etdiyi ali elmi qurum, Respublikanın ali elmi idarəsidir[1]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: AMEA-nın tarixi

Azərbaycan dünyanın ən qədim elm və mədəniyyət mərkəzlərindən biridir. Onun tarixi ərazisinin sakinləri minilliklər ərzində zəngin mədəni və maddi irs yaratmışlar. Qədim mədəniyyət abidələri arasında elmi əsərlərin də sayı az deyil. Azərbaycan elminin, onun intellektual dəyərlərinin milli sərvət kimi qəbul edilməsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (1918–20) mühüm rolu olmuşdur. Bakı Universitetinin yaranması, azərbaycanlı tələbələrin Avropa ali məktəblərinə göndərilməsi milli dilin, mədəniyyətin intişarı bütövlükdə Azərbaycan elminin inkişafına mühüm təsir göstərən amillərdən olmuşdur. 1920-ci ilin əvvəllərində respublikada elmi tədqiqatlar əsasən Azərbaycan Dövlət Universitetində mərkəzləşmişdi. 1920-1922-ci illərdə burada humanitar, tibbtəbiət bölmələrindən ibarət elmi assosiasiya təşkil edilmiş və fəaliyyət göstərmişdir. 1925-ci ildə Cəmiyyət Azərbaycan Hökumətinin sərəncamına verildi. 1923-1929-cu illər arasında Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö (Araşdırma) Cəmiyyəti fəaliyyət göstərmişdi. Həmin cəmiyyətin sədri Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, üzvlərindən biri isə Məhəmmədhəsən bəy Vəlili-Baharlı seçilmişdi.1929-cu ildə bu cəmiyyət yenidən təşkil edilərək Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat İnstitutu (DETİ) adlandırılmışdı. İnstitutun təbiət, biologiya, tarixetnoqrafiya, dilçilik, ədəbiyyatincəsənət, fəlsəfə, Sovet Şərqi və xarici Şərq, dövləthüquq bölmələri var idi.

AMEA binası

1932-ci ildə Azərbaycan DETİ əsasında SSRİ Elmlər Akademiyası Zaqafqaziya Filialının Azərbaycan Şöbəsi təşkil edildi. Şöbəyə R. Axundov rəhbərlik edirdi. Şöbədə 11 bölmə və bir neçə komissiya fəaliyyət göstərirdi. Bir sıra məşhur alimlər – F.Y. Levinson-Lessinq, İ.M. Qubkin, A.A. Qrossheym, N.Y. Marr, İ.İ. Meşşanov, A.N, Derjavin, İ.Q. Yesman, ilk Azərbaycan alimlərindən Bəkir Çobanzadə, Vəli Xuluflu, M. Əfəndiyev, Abdulla Tağızadə, Salman Mümtaz, Ağamir Məmmədov və başqaları burada elmi-tədqiqat işləri aparırdılar.

1935-ci ilin oktyabrında şöbə SSRİ EA Azərbaycan Filialına çevrildi. Filialın yanında mövcud bölmələr əsasında Kimya, Botanika, ZoologiyaTarix, EtnoqrafiyaArxeologiya, DilƏdəbiyyat Elmi-Tədqiqat institutları, habelə Energetika, Fizika, Geologiya, Torpaqşünaslıq sektorları yaradıldı. Filialın Rəyasət Heyətinin sədri əvvəl akad. İ.M.Qubkin, sonralar isə akad. S.S.Namyotkin oldu.

SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin 1945-ci il 23 yanvar tarixli qərarı ilə filial Azərbaycan EA-na çevrildi. Bu vaxt akademiyanın 4 bölməsi, 16 elmi-tədqiqat institutu, elmi-tədqiqat şöbəsi, 3 muzeyi, mərkəzi elmi kitabxanası, Naxçıvan, Gəncə, XankəndiQubada elmi bazaları var idi. Həmin il Azərbaycan EA-na 15 həqiqi üzv seçildi. Onun ilk heyətinə Ü.Hacıbəyov, S.Vurğun, M.İbrahimov, Y.Məmmədəliyev, M.Qaşqay, A.A.Qrossheym, S.Dadaşov, İ.Q.Yesman, M.Mirqasımov, Ş.Əzizbəyov, Ə. Əlizadə, M.Topçubaşov, M.Hüseynov, H.Hüseynovİ.İ. Şirokoqorov daxil oldu. 1945-ci il martın 31-də akademiyanın həqiqi üzvlərinin ilk ümumi iclasında Mir Əsədulla Mirqasımov prezident seçildi. Sonrakı illərdə Yusif Məmmədəliyev (1947-1950, 1958-1961), Musa Əliyev (1950-1958), Zahid Xəlilov (1961-1967), Rüstəm İsmayılov (1967-1970), Həsən Abdullayev (1970-1983), Eldar Salayev (1983-1997), Fəraməz Maqsudov (1997-2000), Mahmud Kərimov (2001-2013) Akademiyanın prezidenti olmuşlar.

Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının ilk Rəyasət Heyətinin həqiqi üzvləri (1945-ci il): Oturanlar (soldan sağa): Səməd Vurğun (1906-1956), İosif Yesman (1868-1955), Üzeyir Hacıbəyov (1885-1948), Ələşrəf Əlizadə (1911-1985), Elmlər Akademiyasının ilk prezidenti Mirəsədulla Mirqasımov (1883-1958), İvan Şirokoqorov (1869-1946), Aleksandr Qrossheym (1888-1948), Mustafa Topçubaşov (1895-1981); Ayaqüstə (soldan sağa): Yusif Məmmədəliyev (1905-1961), Mirzə İbrahimov (1911-1993), Şamil Əzizbəyov (1906-1976), Heydər Hüseynov (1908-1950), Mirəli Qaşqay (1907-1977), Sadıq Dadaşov (1905-1946), Mikayıl Hüseynov (Üseynov) (1905-1992)

AMEA-nın təsisçiləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Dadaşov Sadıq Ələkbər oğlu
  • Əlizadə Ələşrəf Əbdülhüseyn oğlu
  • Əzizbəyov Şamil Əbdülrəhim oğlu
  • Hacıbəyov Üzeyir Bəy Əbdülhüseyn oğlu
  • Hüseynov Heydər Nəcəf oğlu
  • İbrahimov Mirzə Əjdər oğlu
  • Qrossheym Aleksandr Alfonsoviç
  • Qaşqay Mirəli Seyidəli oğlu
  • Mirqasımov Mir Əsədulla Mir Ələsgər oğlu
  • Məmmədəliyev Yusif Heydər oğlu
  • Şirokoqorov İvan İvanoviç
  • Topçubaşov Mustafa Ağabəy oğlu
  • Useynov Mikayıl Ələsgər oğlu
  • Vəkilov Səməd Yusif oğlu
  • Yesman İosif Qavriloviç

AMEA bu gün[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 21 may 2002-ci il tarixli 81 saylı qərarına əsasən AMEA-da struktur dəyişikliyi edilmişdir.

İnformasiya Telekommunikasiya Elmi Mərkəzinin (İTEM) bazasında İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu (İTİ), Radiasiya Tədqiqatları sektorunun (RTS) bazasında Radiasiya Problemləri İnstitutu (RPİ) yaradılmışdır. İTİ-nun əsas fəaliyyət istiqamətləri yeni informasiya texnologiyaları əsasında müxtəlif sahələrin informasiyalaşdırılması, intellektual kompüter şəbəkələri və sistemlərinin yaradılması, informasiya təhlükəsizliyinin təmin olunmasıdır. Radiasiya Problemləri İnstitutunun əsas fəaliyyət istiqamətləri radiasiya texnologiyası, radiasiya təhlükəsizliyi, qeyri-ənənəvi enerji çevrilmə problemləri, ekologiya, radioekologiyadır.

2013-cü ilin aprel ayından AMEA-nın prezidenti akademik Akif Əlizadədir[2].

Strukturu[redaktə | əsas redaktə]

Fizika-Riyaziyyat və Texnika Elmləri Bölməsi
Kimya Elmləri Bölməsi
Azərbaycanın Milli Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin binası (İsmailiyyə Sarayı)
Yer Haqqında Elmlər Bölməsi
Biologiya Elmləri Bölməsi
Humanitar və İctimai Elmlər Bölməsi

Dövri nəşrlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. AMEA-nın Məruzələri. Azərbaycan və rus dillərində. İldə 6 nömrə, həcmi 8 ç.v. Tirajı 250.
  2. AMEA-nın Xəbərləri (fizika-texnika və riyaziyyat elmləri seriyası). Azərbaycan və rus dillərində. İldə 4 nömrə, həcmi 8 ç.v. Tirajı 250.
  3. AMEA-nın Xəbərləri (biologiya və tibb elmləri bölməsinin rəsmi jurnalı). Azərbaycan, rus və ingilis dillərində.
  4. AMEA-nın Xəbərləri (tarix fəlsəfə və hüquq seriyası). Azərbaycan və rus dillərində. İldə 4 nömrə, həcmi 8 ç.v. Tirajı 250.
  5. AMEA-nın Xəbərləri (iqtisadiyyat seriyası). Azərbaycan və rus dillərində. İldə 4 nömrə, həcmi 8 ç.v. Tirajı 250.
  6. AMEA-nın Xəbərləri (Humanitar elmlər seriyası). Azərbaycan və rus dillərində. İldə 4 nömrə, həcmi 8 ç.v. Tirajı 250.
  7. AMEA-nın Xəbərləri (Geologiya seriyası). Azərbaycan, rus və ingilis dillərində. İldə 4 nömrə, həcmi 8 ç.v. Tirajı 250.
  8. Azərbaycan Fizika jurnalı. Azərbaycan, rus və ingilis dillərində. İldə 4 nömrə, həcmi 8 ç.v. Tirajı 250.
  9. Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunun əsərləri. Azərbaycan, rus və ingilis dillərində. İldə 2 nömrə, həcmi 250 səh. Tirajı 300.
  10. Azərbaycan Astronomiya jurnalı. Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası. Azərbaycan, rus və ingilis dillərində. İldə 4 nömrə, həcmi 8 ç.v. Tirajı 250.
  11. Azərbaycan Kimya jurnalı. Azərbaycan və rus dillərində. İldə 4 nömrə, həcmi 8 ç.v. Tirajı 250.
  12. Neft Kimyası və Neft Emalı Prosesləri jurnalı. Neft Kimya Prosesləri institutu. Rus və ingilis dillərində. İldə 6 nömrə.
  13. AMEA Türkologiya jurnalı. Azərbaycan və rus dillərində. İldə 1 nömrə, həcmi 8 ç.v. Tirajı 250.
  14. Şərq fəlsəfəsi problemləri jurnalı. Azərbaycan, ərəb, fars, türk, ingilis, alman və fransız dillərində. İldə 2 nömrə, həcmi 9 ç.v. Tirajı 250.
  15. Genderşünaslıq jurnalı. Fəlsəfə və Hüquq İnstitutu. Azərbaycan və ingilis dillərində. İldə 1 nömrə, həcmi 11 ç.v. Tirajı 500.
  16. Elturan jurnalı. Milli Münasibətlər İnstitutu. Azərbaycan dilində. İldə 2 nömrə, həcmi 8 ç.v. Tirajı 1000.
  17. Zoologiya İnstitutunun əsərləri. Azərbaycan və rus dillərində. Dövri deyil. Tirajı 200.
  18. Genetika və Seleksiya İnstitutunun əsərləri. Azərbaycan və rus dillərində. Dövri deyil. Tirajı 200.
  19. Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutunun əsərləri. Azərbaycan və rus dillərində. İldə 1 nömrə. Tirajı 150.
  20. Mikrobiologiya İnstitutunun əsərləri. Azərbaycan və rus dillərində. İldə 1 nömrə. Tirajı 100.
  21. Fiziologiya İnstitutunun əsərləri. Azərbaycan və rus dillərində. İldə 1 nömrə. Tirajı 500.
  22. Azərbaycan və azərbaycanlılar jurnalı. İngilis və rus dillərində. Ayda 1 nömrə, həcmi 4 ç.v. Tirajı 280.
  23. "Tətbiqi və Hesablama Riyaziyyatı". İldə 2 nömrə, həcmi 4 ç.v. Tirajı 3000.
  24. "Applied and Computational Mathematics". İngilis dilində. İldə 2 nömrə.
  25. "Şərq-Qərb: sivilizasiyaların dialoqu" jurnalı. Fəlsəfə və Siyasi-Hüquqi Tədqiqatlar İnstitutu. Azərbaycan dilində.
  26. Terminologiya məsələləri jurnalı. AMEA Terminologiya Komissiyası.
  27. "İnformasiya Texnologiyaları Problemləri" elmi-praktiki jurnal, AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu
  28. "İnformasiya Cəmiyyəti Problemləri" elmi-praktiki jurnal, AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu
  29. AMEA-nın Xəbərləri. Yer Elmləri seriyası http://journalesgia.com/

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası ilə əlaqəli mediafayllar var.

  1. http://www.science.gov.az/general_news/amea_nizamname.pdf
  2. Akademik Akif Əlizadə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti seçilmişdir