Musa Əliyev

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Musa Əliyev
Musa Əliyev.jpg
Doğum tarixi: 11 aprel 1908(1908-04-11)
Doğum yeri: Şamaxı, Rusiya İmperiyası
Vəfatı: 3 may 1985 (77 yaşında)
Vəfat yeri: Moskva, SSRİ

Əliyev Musa Mirzə oğlu (11 aprel 19083 may 1985) — geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü və 1950-1958-ci illərdə bu qurumun Prezidenti, paleontoloq

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Əliyev Musa Mirzə oğlu 11 aprel 1908-ci ildə Şamaxı şəhərində anadan olmuşdur.

Orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirərək 1926-cı ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutuna daxil olmuşdur. 1931-ci ildə "Geoloji-kəşfiyyat" fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş, aspiranturaya qəbul olunmuş, daha sonra assistent vəzifəsinə təyin edilmiş və 28 yaşında namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

Musa Əliyev Azərbaycanda mezozoy fauna­sının sistemli öyrənilməsinin əsasını qoymuşdur. 1936-1938-ci illərdə Zaqafqaziya Geologiya Trestinin Azərbaycan bürosunun rəisi, Azərbaycan Geologiya İdarəsinin baş mühəndisi, Azərbaycan Sənaye İnstitutunda fakültə dekanı, 1939-1941-ci illərdə rektor vəzifəsində çalışmışdır. 1941-1942-ci illərdə Moskva Neft İnstitutunun "Paleontologiya və tarixi geologiya" kafedrasının dosenti, SSRİ Xalq Neft Sənayesi Komissarlığının tədris müəssisələri Baş idarəsinin rəisi vəzifəsində işləmiş, 1941-1945-ci müharibə illərində cəbhənin neft məhsullarına olan tələbatını ödəmək məqsədilə Cənubi Qafqaz respublikalarında mühəndis-texniki kadrların hazırlanmasına cavabdeh olmuş və uğurlu fəaliyyətinə görə Lenin ordeni ilə təltif olunmuşdur.

Musa Əliyev 1947-ci ildə Azərbaycan Kommunist Parstiyasının Mərkəzi Komitəsinin üzvü və katibi seçilmiş, 1948-1949-cu illərdə Nazirlər Sovetinin sədr müavini, Dövlət Plan Komitəsinin sədri olmuş, SSRİ Ali Sovetinin II, III və IX çağırışlarında deputat seçilmişdir. Musa Əliyev 1950-ci ildə Azərbaycan SSR EA-nın həqiqi üzvü seçilmiş, 1957-ci ildə geologiya-mineralogiya elmləri doktoru alimlik dərəcəsini və professor elmi adını almışdır. 1950-1958-ci illərdə o, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının prezidenti olmuş, onun fövqəladə təşkilatçılıq fəaliyyəti nəticəsində orada fizika, riyaziyyat, kimya, astronomiya, iqtisadiyyat və s. elm sahələrinin inkişafına güclü təkan verilmişdir. Qısa müddətdə onun təşəbbüsü ilə onlarla elmlər doktoru və namizədi hazırlanmış, 200-ə qədər doktorant və aspirant keçmiş İttifaqın nüfuzlu elm və tədris mərkəzlərinə göndərilmişdir.

Musa Əliyevin prezidentliyi müddətində Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Geologiya İnstitutunda paleontologiya və stratiqrafiya şöbəsi yaradılmış, orada 4 laboratoriyanın fəaliyyəti bərpa edilmişdir. Akademiya şəhərciyinin layihəsinin başa çatdırılması, tikintiyə icazə alınması, Moskvada SSRİ hökumətində maliyyə vəsaitlərinin ayrılması işlərində Musa Əliyevin əvəzsiz xidmətləri olmuşdur. Onun müəllifliyi və redaktorluğu ilə 7 cildlik Azərbaycan geologiyası toplusu nəşr olunmuş, Şamaxı rəsədxanası, Fizika İnstitutunda "Astronomiya ekspedisiyası, astrofizika" şöbəsi yaradılmışdır.

1958-ci ildən başlayaraq Musa Əliyev Moskva şəhərinə dəvət olunmuş və SSRİ Elmlər Akademiyasının və SSRİ Neft Sənayesi Nazirliyinin nəzdində fəaliyyət göstərən "Yanar Qazıntı Yataqlarının Geologiyası İnstitutu"nun elmi işlər üzrə direktor müavini təyin olun­muşdur. Tez bir zamanda o, neftli-qazlı regionların biostratiqrafiyası laboratoriyasını təşkil etmiş, apardığı tədqiqatların coğrafiyası Qafqazı, Türkmənistanı, Qazaxıstanı, Özbəkistanı və Qərbi Sibiri əhatə etmişdir. 1967-ci ildə o, SSRİ Neftçıxarma Sənayesi Nazirliyi tərəfinlən Əlcəzairə ezam olunmuş və bu ölkə ilə bağlanmış böyük neft müqaviləsinə 1971-ci ilə kimi rəhbərlik edərək zəngin neft-qaz yataqlarının kəşfinə nail olmuşdur.

1971-ci ildən ömrünün sonuna kimi Musa Əliyev Moskvada sözü gedən institutda keçmiş vəzifəsində çalışmışdır. O, 210 elmi əsərin, 15 monoqrafiyanın müəllifi, çoxsaylı elmlər doktorları və namizədlərinin rəhbəri olmuşdur.

Akademik Musa Əliyev 1985-ci ilin may ayının 3-də Moskva şəhərində vəfat etmiş və Bakıda, I Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur.

Əsas elmi nailiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

M.Əliyev 1936-cı ildə geologiya-mine­ra­lo­giya üz­­rə fəlsəfə doktoru, 1957-ci ildə geo­logi­ya-mi­ne­ralogiya üzrə elmlər doktoru elmi dərə­cələ­rini, 1957-ci ildə professor elmi adı­nı al­mış­dır. 1950-ci ildə Azərbaycan Elm­lər Aka­demi­ya­sının (AEA) həqiqi üzvü seçil­miş­dir. Hələ aspi­ranturada oxuduğu zaman (1935-1937) Za­qafqaziya Geoloji Tresti filia­lının rəisi, 1938-ci ildə təsis olun­muş Azər­baycan Geoloji İdarəsinin rəisi vəzifə­sində calış­mışdır. M.Əliyevin rəhbərliyi ilə respublikada filiz və qeyri-filiz faydalı qazıntılarının axtarışından başqa, Azərbay­canın çay hövzələrində qızılın səpinti halında toplantıları da aşkar edilmişdir. Təşkilatçılıq istedadı ona elmi, pedaqoji və ictimai fəaliyyə­tinin uğurla əlaqələn­diril­məsinə imkan vermiş­dir. 1936-1941-ci illərdə Azər­baycan Sənaye İnstitu­tun­da ardıcıl olaraq dosent, neft fakültəsinin dekanı və institutun rektoru vəzifələrində işləmiş, 1941-1942-ci illərdə keçmiş SSRİ-nin Neft Nazir­liyinin nəzdində baş tədris idarə­sinin rəisi vəzifəsinə təyin edilmiş, eyni zaman­da Moskva Neft İnsti­tu­tunda pedaqoji fəaliyyət göstərmişdir. Bö­yük Vətən müharibəsi illərində ölkə sənayesi üçün mühəndis-texnik kadrla­rının ha­zırlan­masını davam etdirmək məqsədilə Moskva və Qroznı Neft İnstitutlarının eva­kuasiyasını təşkil etmiş­dir. 1943-1949-cu illərdə Azərbay­canda partiya və hö­ku­mət orqanlarında fəa­liyyət göstərmişdir. Azərbaycan Kommunist Parti­yası Mərkəzi Komitəsinin sənaye üzrə katibi, Azərbaycan Nazirlər Soveti sədrinin müavini və Dövlət Plan Komitəsinin sədri, SSRİ Ali Sovetinin II, III və IV ça­ğırışlarının deputatı olmuşdur. Alimin əsas uğur­larından biri onun rəhbərliyilə 1949-cu ildə Xəzər dənizinin akvato­riyasında neft və qazın geoloji axtarışı və istismarına dair layihə əsasında ilk dəfə neft sənaye­sində dənizdə böyük bir yataq (“Neft Daşları”) açılmışdır. 1950-ci ildə AEA-nın prezidenti (1950-1958) seçil­mişdir. Onun prezident olduğu zaman AEA-nın inkişafının istiqamət­ləndirilmə­sində, yeni elmi-tədqiqat institutları­nın, bölmə və şöbə­lərin yaradılmasında, elmin ən perspektivli sahələrinin Azər­­bay­canda təşkil edilməsində, çoxsaylı xəritələrin və monoqrafiyaların çapdan çıxmasında mühüm xidmətləri olmuşdur (Şamaxı Astrofi­zika Rə­sədxana­sının açıl­ma­sı haqqında hökumət qarşısında vəsatət qaldırılması da M.Əliyevə məxsus­dur). M.Əliyevin elmi fəaliyyəti paleontologiya və stratiqrafiya ilə bağlı idi. O, Azər­bay­canda Mezozoy üzrə paleontoloq və stratiqrafların elmi məktə­binin  banisi idi. 1958-ci ildən M.Əliyevin elmi fəaliyyətinin yeni dövrü (Moskva ş.) başlamışdır. SSRİ Elmlər Akademi­yasının prezi­denti A.Nesme­ya­­novun təklifi ilə Moskvaya yeni təşkil olunmuş Yanar Qazıntı Yataq­larının Geologiyası və İşlənil­­məsi İnstitutuna elmi işlər üzrə direktor müa­vini və­zi­fəsinə dəvət olunaraq ömrünün sonuna kimi (1985) bu institutda çalış­mışdır. M.Əliyevin Mosk­vadakı elmi fəaliyyəti Zaqafqazi­yadan başla­ya­raq Qərbi Sibir, Volqa-Ural, Orta Asi­yanın neftli-qazlı əyalətlərini əhatə edirdi. 1967-1971-ci illərdə Sovet-Əlcəzair neft-qaz kontraktına rəhbərlik etmişdir. Əlcəzairin Tinduf və Xassi Bra­xim neft-qaz yataqlarının açılması M.Əliye­vin adı ilə bağlıdır. M.Əliyevin çoxillik məhsul­dar elmi-təşkilati, pedaqoji və ictimai fəa­liyyəti hökumət tərəfindən yüksək qiymətlən­dirilmişdir. “Le­nin”, iki dəfə “Qırmızı Əmək Bayrağı” və "Şərəf nişanı” ordenləri, bir neçə me­dal və fəx­ri fərmanlara layiq görülmüşdür. “SSRİ neftqazçı­xar­ma sənayesinin əlaçısı” döş nişanı və “Fəxri neftçi” adını almışdır. Alimin adı neft sənayesində çox­illik səmərəli elmi fəaliyyətinə görə SSRİ Neft Sənayesinin “Fəxri Kitabı­na” daxil edilmiş­dir. Onun rəhbərliyilə 60-dan artıq elmlər dok­toru və fəlsəfə doktoru yetişdiril­mişdir. M.Əliyev geo­logiya, paleonto­logiya və strati­qrafiyanın müxtəlif problem­lərinə aid 350-yə yaxın elmi əsərin müəllifidir.

Paleontologiyastratiqrafiya şöbəsinin rəhbəri, Rusiya Elmlər Akademiyasının Yanar Faydalı Qazıntıların Geologiyası və Kəşfiyyatı İnstitututunun direktor müavini və Neftli-qazlı vilayətlərin stratiqrafik tədqiqi laboratoriyasının rəhbəri olmuşdur.

Təbaşir dövrünün inoseram faunası, sistematika və biostratiqrafiya sahəsində tanınmış mütəxəssis olmuş, Qafqazın, Orta Asiyanın, Qərbi Sibirin neft-qazlı komplekslərinin stratiqrafik tədqiqini aparmış, həmçinin Əlcazair Saxarası və Atlasların, Yaxın və Orta Şərqin regional geologiyası və neftliliyi ilə məşğul olmuşdur. Mezozoy üzrə Bakı paleontoloq və stratiqraflar məktəbinin yaradıcısıdır. Lenin ordeni, iki Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni, "Şərəf nişanı" ordeni və medallarla təltif edilmişdir.

  • 40 elmlər doktoru və namizədi yetişdirmişdir.
  • 210 elmi əsərin, o cümlədən 15 monoqrafiyanın müəllifidir.

Xatirəsi[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Respublikası Prezidenti 21 fevral 2018-ci il tarixində Akademik Musa Əliyevin 110 illiyinin qeyd edilməsi haqqında Sərəncam imzalamışdır[1].

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Akademik Musa Əliyevin 110 illiyinin qeyd edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. president.az, 21.02.2018  (azərb.)