Salman Mümtaz

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox character.png
Salman Mümtaz
Salman Məmmədəmin oğlu Əsgərov
Fotoqrafiya
Doğum tarixi20 may 1884(1884-05-20)[1]
Doğum yeri Şəki, Yelizavetpol quberniyası, Rusiya İmperiyası
Vəfat tarixi 6 sentyabr 1941 (57 yaşında)[1]
Vəfat yeri Oryol yaxınlığındakı Medvedski meşəsi
Vəfat səbəbi repressiya edilib
Vətəndaşlıq Flag of the Soviet Union.svg SSRİ
Milliyyəti azərbaycanlı
Elm sahəsi ədəbiyyatşünaslıq
İş yeri SSRİ Elmlər Akademiyası Azərbaycan filialının dil və ədəbiyyat institutu
Tanınırşair, ədəbiyyatşünas, publisist, mətnşünas və biblioqraf; Azərbaycan klassik ədəbiyyatı əsərlərinin və Azərbaycan aşıq poeziyası nümunələrinin naşiri; orta əsr əlyazmalarının kolleksiyaçısı; bir sıra Azərbaycan klassiklərinin elmi-tənqidi mətnlərinin müəllifi.
VikiAnbarda Commons-logo.svg audio, foto və videofayllar

Salman Mümtaz[qeyd 1] (azərb. Salman Məmmədəmin oğlu Əsgərov; d. 20 may 1884, Şəki, Yelizavetpol quberniyası, Rusiya İmperiyası; ö. 6 sentyabr 1941, Oryol, SSRİ) — azərbaycanlı şair, ədəbiyyatşünas, mətnşünas və biblioqraf, orta əsr əlyazmalarının kolleksiyaçısı,[2] 1934-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,[3] SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialı Dil və ədəbiyyat institutu ədəbiyyat sektorunun 1-ci kateqoriyasında tədqiqat işçisi, Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat İnstitutunun Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin müdiri (19291932).

Aşqabadda oxuyub. 1910-cu ildən "Molla Nəsrəddin" və digər jurnallarda şeirlər və felyetonları ilə dini fanatizm və xürafata qarşı çıxış etmişdir. O, doğma Azərbaycan dili ilə yanaşı fars, ərəb, rus, türkurdu dillərini mənimsəmişdi. Salman Mümtaz İmadəddin Nəsimi, Qövsi Təbrizi, Molla Pənah Vaqif, Qasım bəy Zakir, Mirzə Şəfi Vazeh və digər Azərbaycan klassiklərinin əsərlərini nəşrə hazırlamışdı. 1927-28-ci illərdə Azərbaycan aşıq poeziyasının nümunələrini iki cilddə nəşr etdirmişdi. O, həmçinin Xətai, Füzuli və digərlərinin elmi-tənqidi mətnlərini tərtib etmişdi.[4]

Salman Mümtaz Stalin repressiyasının qurbanı olmuş, 1937-ci ilin oktyabrında həbs olunub və 10 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Uşaqlığı[redaktə | əsas redaktə]

Salman Məmmədəmin oğlu Əsgərov 20 may 1884-cü ildə[3] Nuxanın (indiki Azərbaycanın Şəki şəhəri) Gəncəli məhəlləsində anadan olub.[5] Salmanın atası Məmmədəmin tacir idi və ailəsi uzun müddət Orta Asiyada yaşamışdı.[6]

Salmanın babası Ağaələsgər çox varlı idi. O vəfat etdikdən bir müddət sonra həyat yoldaşı da dünyasını dəyişir, evi də yanır. Kimsəsiz qalmış oğlu Məmmədəmin var-dövlətlərinə yiyələnmiş əmisinə sığınır, zərgər yanında işləyir. O, Məşhədə ziyarətə gedir. Qayıdanda yolunu Aşqabaddan salır, çünki eşitmişdi ki, burada torpaqlar çox ucuz qiymətə satılır. Məşhədi Məmmədəmin Şəkidən gətirdiyi qızılla Aşqabaddan xeyli torpaq alır, özünə yurd salır. O, az vaxtda karvansara və dəzgah yiyəsi olur. Şəkidə yaşayan ailəsini Aşqabadda tiktirdiyi yeni mülkünə gətirməyə hazırlaşan Məmmədəmin, 1887-ci ildə 32 yaşında ağciyər iltihabından vəfat edir.[5]

1900-cü ildə Məmmədəminin həyat yoldaşı Məşhədi Zəhra xanım (18651938) özünün kiçik qardaşı Kərbəlayi Əsgəri Bakıdan götürüb Aşqabada gedir, Məmmədəminin var-dövlətinə yiyələnir. Oğlanları Salmanla Əsgəri də Aşqabada gətirir. Sonra böyük qardaşı Kərbəlayi Mövsümü də yanına aparır. Mirzə Fətəli Axundzadə ilə qohumluq əlaqələri olan Zəhra xanım, düşüncəli və bacarıqlı qadın idi. O, iri bir sandıq alır, oğlanları böyüyənədək sandığı qızılla doldurur (Həmin qızılları bir qədər sonra Salman Mümtaz Azərbaycan əlyazma kitablarını almağa və xeyriyyə işlərinə xərclədi).[5]

Uşaqlıq illərindən Salman Mümtaz elmə böyük maraq göstərir; farsərəb dillərini mükəmməl bilirdi.[6] O, Aşqabadda təhsil almış, fars və ərəb dillərini də orada öyrənmişdi.[7] Burada Mirzə Əsədulla adlı müəllimdən fars və ərəbcə yanaşı urdu dili də mənimsəmişdi.[8] 1893-cü ildə 9 yaşlı Salmanın Aşqabadda Mirzə Ələkbər Sabir ilə görüşü olur. Bu görüşlə Mümtazda ədəbiyyata həvəs yaranır. 3 ay molla yanında dərs keçmiş Salman 22 yaşınadək gecə-gündüz öz üzərində ciddi çalışır, fars, ərəb, rus, urdu dillərinə yiyələnir, hafizəsi ilə Şərq ədəbiyyatının incilərini mənimsəyir.[5] Salmanın qüvvətli zəkası olduğu üçün, o, bir çox şeirləri əzbərləmişdi. İslam xalqlarının dillərini bilməsi onda Şərq ədəbiyyatına qarşı maraq yaratmışdı.[8]

Dayısı Kərbəlayi Mövsümün dəzgahında ticarətlə məşğul olan Salman, türk (azərbaycan) əlyazmalarını toplamağa başlayır.[9]

"Molla Nəsrəddin" ilə əməkdaşlıq[redaktə | əsas redaktə]

Aşqabad gimnaziyasını bitirmiş Mir Fəttah Musəvi və ona dərs demiş Salman Mümtaz. Gimnaziyanı qurtarma günü, Aşqabad.

Türk ədəbi tənqidçisi Yavuz Akpınarın sözlərinə görə 1908-1909-cu illərdə Tiflisdə "Molla Nəsrəddin jurnalı" çıxdıqdan sonra Salman Mümtaz da bu satirik jurnalın yazıçıları arasında yer aldı. Eyni zamanda klassik tərzdə şeirlər də yazırdı. Aşqabadda dostları ilə birlikdə ədəbi məclis qurmuşdu.[8] 1908-1909-cu illərdə Mümtaz sonradan başda "Molla Nəsrəddin jurnalı" olmaqla, həmçinin Azərbaycan mətbuatının digər orqanlarında dərc edilmiş satirik şeirləri və məqalələri ilə oxucuların diqqətini çəkdi. Yavuz Akpınarın yazdığına görə, "Mümtaz əsərlərində oxucuya öz ölkəsinə və millətinə sevgisini bildirir, ictimai həyatdakı çatışmazlıqları nümayiş və ifşa edirdi".[8]

Azərbaycan ədəbiyyatşünası və tarixçisi Ədalət Tahirzadənin ifadələrinə görə, 1906-cı il onun düşüncələrində dönüş yaradır: Aşqabada gələn Mümtaz "Molla Nəsrəddin" məcmuəsi ilə yazışır, ona çoxlu xəbərlər, bəzən də şeirlər göndərir. Əbdürrəhim bəy HaqverdiyevQurbanəli Şərifzadə ilə birgə yazdığı, 1908-ci ildə "Molla Nəsrəddin jurnalı"nda çıxan "Mozalan bəyin səyahətnaməsi" onun yaradıcılıq uğurlarından biri sayılır.[10] 1910-cu ildə Mirzə Ələkbər Sabirlə iki həftəlik ikinci görüşü onu ədəbiyyata daha da bağlayır: Sabirin Mümtazı həvəsləndirilməsindən sonra "Molla Nəsrəddin"də onun "Xortdan bəy" imzası görünməyə başlayır.[9]

1913-cü ildə Tiflisdə ilk kitabı "Seyid Əhməd Hatif İsfahaninin tərcibəndi və tərcümeyi-halı"-nı Mirzə Cəlil Məmmədquluzadəin "Qeyrət" mətbəəsində nəşr etdirir. 3 ay Tiflisdə qalan Salman Əsgərzadə, ədəbiyyat, tarix və incəsənəti dərindən bilən Abbas Səhhət ilə tanış olur, 2 il öncə dünyasını dəyişmiş Mirzə Ələkbər Sabirin "Hophopnamə" kitabını nəşr etdirməsində ona önəmli yardım göstərir. Tiflisdə Mirzə Cəlil ilə dostlaşan Mümtaz, "Molla Nəsrəddin" jurnalını hərtərəfli maliyyələşdirir.[9] 1915-ci ildə "İqbal" qəzeti Qafqazda dövrünün 11 müasir şairlərindən biri olan Salman Əsgərov haqqında yazırdı: "Salman Əsgərov "Molla Nəsrəddin" jurnalında özünün 12 pürməna şeiri ilə millətin nöqsanlarını göstərir, nicatına yol göstərməkdə qələmi ilə xidmət edir".[11] Salman Mümtaz 1916-cı ildə Aşqabadda Mirzə Cəlilin "Ölülər" əsərinin səhnəyə qoyulması üçün çox çalışsa da, yerli hakimiyyət orqanları buna icazə vermədi.[9]

Salman Mümtaz 1918-ci ilə qədər Aşqabadda "Molla Nəsrəddin jurnalı"-nda şeirlər və felyetonları ilə dini fanatizm və xürafata qarşı çıxış etmişdir. Mümtaz, "Molla Nəsrəddin" jurnalının Orta Asiya və digər bölgələrdə yayılmasında da öz köməyini göstərirdi.[7]

Azərbaycana qayıdışı[redaktə | əsas redaktə]

Salman Mümtaz 1917-ci ildə

Salman Mümtaz 1918-ci ildə ailəsi ilə birlikdə Bakıya qayıdaraq "Azərbaycan qəzeti"-ndə jurnalist kimi fəaliyyətə başladı.[6] Artıq bu dövrdə o, Azərbaycan klassiklərinin yaradıcılığı ilə bağlı sənədlərlə maraqlanırdı.[6] Bu dövrdə Azərbaycan xalqının Çar Rusiyasına qarşı milli azadlıq mübarizəsi nəticəsində, Birinci Dünya müharibəsi dövründə Şimali Azərbaycanda yaranmış müstəqil dövlət və Müsəlman Şərqində ilk parlament respublikası olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandı.[12]

Salman Mümtaz Bakıya köçdükdə bir müddət Krasnokrestovski (indiki — Şeyx Şamil küçəsi) küçəsindəki 3-cü binada, həyat yoldaşının qardaşı Ağarzanın mülkündə yaşadı. Baryatinski (əvvəllər Fioletov, indi — Əbdülkərim Əlizadə küçəsi) küçəsindəki 6/23-cü binada şəxsi dükan açdı. 1919-cu ildən "Yaşıl qələm" cəmiyyətinin üzvü olan Salman Mümtaz, cəmiyyətin uğurla fəaliyyət göstərməsinə xeyli pul xərclədi.[12]

Azərbaycan müstəqilliyinin milli xəzinə olduğunu anlayan Salman Mümtaz, Osmanlı ordusunun generalı, Qafqaz İslam Ordusunun komandanı Nuru paşanı və Osmanlı İmperiyasının hərbi naziri, siyasi xadim Ənvər paşanı yüksək qiymətləndirirdi. 1918-ci ildə Salman Mümtaz Nuru paşa ilə görüşərək ona həsr etdiyi "Öyün millət!" qəzəlini söyləyib. Mümtaz Ənvər paşaya "Ənvəriyyə" müxəmməsini həsr edib.[11]

Azərbaycanlı aktyor və rejissor Rza Təhmasib, Təbriz mehmanxasında Hüseyn Cavidin ədəbi yığıncaqlarını xatırladaraq qeyd etdi:

" Salman Mümtaz fars və azərbaycan dillərində əzbərdən və xoş bir ahənglə şeirlər oxuyardı. Onun çox yaxşı yaddaşı var idi.[13] "

Salman Mümtaz tədqiqata daha çox üstünlük verirdi. Əsgərov bütün gücünü Azərbaycan ədəbiyyatının toplanmasına, tədqiqinə, müəyyənləşdirilməsinə, nəşrinə və yayılmasına yönəltmişdi.[14]

1924-cü ildə Salman Əsgərzadə "Azərnefttəchizat" idarəsinin Nuxa, Qutqaşen, Zaqatala, QaxLaqodexidə anbarları olan rayon agentliyinin müvəkkili idi. O, həmçinin Xalq Maarif Komissarlığında çalışmışdır.[12]

Elmi fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra klassik ədəbi irsin toplanması, nəşri və tədqiqi sahəsində fəaliyyət göstərmiş, Azərbaycan şair və aşıqlarının əsərlərinin bir sıra naməlum əlyazma nümunələrini aşkara çıxarmışdır.[7]

Repressiya illəri[redaktə | əsas redaktə]

Repressiya illərində Azərbaycanın 51 rayonundan 31-nin Xalq Daxili İşlər Komissarlığı rayon şöbələrinin rəisi erməni idi. Ona görə təkcə 1937-ci ildə Azərbaycanda 29 min "xalq düşməni" güllələndi. 1937-1938-ci illərdə Azərbaycanın minlərlə ziyalısı, o cumlədən Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq, Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Əli Nəzmi, Əhməd Cavad və başqaları xarici dövlətlərə cəsusluqda və "pantürkizm"də günahlandırılaraq repressiya olundu. Eləcə də, Salman Mümtaz 1937-ci ilin 8 oktyabrında axşam saat 11-də yaşadığı Buynakski - 25 (indiki Şeyx Şamil küçəsi) siyasi dustaq kimi həbs olundu.1941-ci ilin 21 dekabrında siyasi dustaqlar barədə SSRİ-nin paytaxtında ölüm hökmü verilmişdi. Əmrin icrasına təcili başlanıldı. Salman Mümtaz qətlə yetirildi.

Ələsgərov Salman Mümtaza 1956-cı il noyabrın 16-da SSRI Ali Məhkəməsi tərəfindən ölümündən sonra bəraət verildi. Salman Mümtazın işinə aid ittihamnamə ləğv edildi.

Xatirəsi[redaktə | əsas redaktə]

13 sentyabr 1996-cı ildə Azərbaycan ədəbiyyatı qarşısında xidmətlərini nəzərə alaraq Azərbaycan Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət Arxivinə Salman Mümtazın adı verilməsi ilə bağlı qərar qəbul edilmişdir.[15].

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

  1. Başlanğıc
  2. Ağa Məsih Şirvani
  3. Molla Pənah Vaqif
  4. Nişat Şirvani
  5. Məhəmməd Hüseyn xan Müştaq (Üçüncü beynəlmiləl mətbəəsi, 1925)
  6. Qövsi
  7. Kərbəlayi Allahi Arif
  8. Nitqi Şirvani
  9. Qasım bəy Zakir
  10. Mirzə Şəfi Vazeh
  11. Seyid İmadəddin Nəsimi
  12. Baba bəy Şakir
  13. Bir-iki söz (El şairləri haqqında)
  14. Aşıq Abdulla
  15. Mehdi bəy Şəqaqi
  16. Ağa Bağır Şirvani
  17. Mirzə Nəsrulla bəy Didə

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #130564753 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  2. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Востоковеды adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  3. 3,0 3,1 "Салман Мумтаз". Официальный сайт Союза писателей Азербайджана. http://mediateka.musigi-dunya.az/yaz_birliyi_75/ru/r_qurb/s_mumtaz_biogr.html. İstifadə tarixi: 2015-01-15.
  4. Мумтаз Салман Мамедамин оглы Энциклопедический словарь псевдонимов / Под ред. С. Колосова. — 2009
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Tahirzadə 2002, səh.: 3.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Алмасова adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  7. 7,0 7,1 7,2 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; АСЭ adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Yavuz Akpınar Azeri edebiyatı araştırmaları. — Dergâh Yayınları. — İstanbul, 1994. — С. 478. — 512 səh с. (türk.)
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Tahirzadə 2002, səh.: 4.
  10. Tahirzadə 2002, səh.: 8.
  11. 11,0 11,1 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Ağayar adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  12. 12,0 12,1 12,2 Tahirzadə 2002, səh.: 5.
  13. Hüseyn Cavidə düşbərə qonaqlığı verən kimdi?  (azərb.) // Milli.Az. — 2014. — 27 mart.
  14. Tahirzadə 2002, səh.: 6.
  15. Azərbaycan Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət Arxivinə Salman Mümtazın adının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 13 sentyabr 1996-cı il tarixli Sərəncamıanl.az saytı

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]


Sitat səhvi: <ref> tags exist for a group named "qeyd", but no corresponding <references group="qeyd"/> tag was found, or a closing </ref> is missing