Cəlil Məmmədquluzadə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Cəlil Məmmədquluzadə
Cəlil Hüseynqulu oğlu Məmmədquluzadə
Jalil Mammadguluzadeh, c. 1920.jpg
Təxəllüsü Mirzə Cəlil
Doğum tarixi 22 fevral 1869(1869-02-22)
Doğum yeri Naxçıvan, Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Rusiya İmperiyası
Vəfatı 4 yanvar 1932 (62 yaşında)
Vəfat yeri Bakı, Flag of Transcaucasian SFSR.svg ZSFSR,
Flag of the Soviet Union.svg SSRİ
Həyat yoldaşı Həmidə Məmmədquluzadə
Uşağı Münəvvər Məmmədquluzadə
Vətəndaşlıq Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Peşəsi Yazıçı
Milliyyəti Azərbaycanlı
Əsərlərinin dili Azərbaycan Türkcəsi
Janr nəsr

Məmmədquluzadə Cəlil Hüseynqulu oğlu (d. 22 fevral 1869, Naxçıvan – ö. 4 yanvar 1932, Bakı) — azərbaycanlı yazıçı, dramaturq, jurnalist, ictimai xadim. Böyük satirik, ədib Cəlil Məmmədquluzadə məşhur "Molla Nəsrəddin" ədəbi məktəbinin banisi və ideya rəhbəri , qüdrətli dramaturq və publisistdir.[1]

Cəlil Məmmədquluzadə həmçinin Azərbaycanda və Şərqdə ilk feminizm, qadınların və kişilərin hüquq bərabərliyi ideologiyasının əsasını qoymuş ictimai xadim hesab olunur.[2]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Cəlil Məmmədquluzadə 22 fevral 1869-cu ildə Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. İlk təhsilini əvvəlcə mollaxanada, sonra isə üçsinifli Naxçıvan şəhər məktəbində almışdır. 1887-ci ildə Qori Müəllimlər Seminariyasını bitirmiş, İrəvan quberniyasının Uluxanlı, Naxçıvan mahalının Baş Noraşen (indiki Şərur rayonunda Cəlilkənd), Nehrəm kəndlərində müəllimlik etmişdir (1887-1897). Kəndlərdə müəllim işlədiyi illər ədibin gələcək yaradıcılığı üçün zəngin material vermişdir. 1889-cu ildə yazdığı "Çay dəstgahı" alleqorik mənzum dramı onun ilk əsərlərindəndir. Bir sıra kiçik hekayələrini, "Kişmiş oyunu" komediyasını və "Danabaş kəndinin əhvalatları" (1894; 1936 ildə nəşr olunmuşdur) povestini də bu dövrdə yazmışdır.

1903-cü ildən Tbilisidə nəşr edilən "Şərqi-Rus" qəzeti redaksiyasında işləmişdir. Məmmədquluzadənin yazıçı və jurnalist kimi formalaşmasında "Şərqi-Rus" qəzeti və onun redaktoru Məhəmməd ağa Şahtaxtinskinin mühüm rolu olmuşdur.[3] "Poçt qutusu" adlı ilk mətbu əsəri, "Kişmiş oyunu", Lev Tolstoydan tərcümə etdiyi "Zəhmət, ölüm və naxoşluq" hekayələri ilk dəfə bu qəzetdə dərc edilmişdir.

Cəlil Məmmədquluzadənin 100 illiyi münasibətilə buraxılmış SSRİ poçt markası (1966)

İlk nömrəsi 1906-cı il aprelin 7-də (köhnə stil ilə 20 aprel) çıxan "Molla Nəsrəddin" jurnalının nəşrinə başlamaqla o, Azərbaycanda, eləcə də türk-müsəlman dünyasında ilk dəfə satirik jurnalistikanın əsasını qoydu. Həmin vaxtdan o, Molla Nəsrəddin adı ilə tanındı. Mirzə Ələkbər Sabir, Nəriman Nərimanov, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Məmməd Səid Ordubadi, Ömər Faiq Nemanzadə, Əli Nəzmi, Əliqulu Qəmküsar kimi yazıçı və jurnalistlərlə möhkəm ideya-yaradıcılıq əlaqəsi yarandı. C.Məmmədquluzadənin təbliğ etdiyi dərin demokratizm və azadlıq ideyaları jurnala ümumxalq məhəbbəti, beynəlxalq aləmdə böyük nüfuz qazandırdı. Çar hökuməti onu tez-tez məhkəmə məsuliyyətinə cəlb edir, "Qeyrət" mətbəəsində axtarışlar aparır, bəzən də "Molla Nəsrəddin"in nəşrini dayandırırdı."Molla Nəsrəddin" jurnalı yazıçının M.Ə.Sabirlə ayrılmaz dost olmasında da böyük rol oynamışdır.

1920-ci ilin iyun ayında C.Məmmədquluzadə ailəsi ilə birlikdə Təbrizə köçmüş və 1921-ci ildə orada "Molla Nəsrəddin"in 8 nömrəsini çap etmişdir.

Cəlil Məmmədquluzadənin Bakıdakı Ev Muzeyi

C.Məmmədquluzadənin əsərləri bir sıra dillərə tərcümə edilmişdir. Azərbaycan Respublikasında bir sıra küçə və mədəni-maarif müəssisəsinə (o cümlədən Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrına və Naxçıvan Muxtar Respublika Ədəbiyyat Muzeyinə) C.Məmmədquluzadənin adı verilmişdir. Keçmiş Astraxan rayonu və şəhəri 1967-ci ildə onun şərəfinə Cəlilabad, vaxtilə müəllimlik etdiyi Baş Noraşen kəndi isə Cəlilkənd adlandırılmışdır. NaxçıvandaCəlilabadda heykəli qoyulmuşdur. BakıdaNaxçıvanda ev-muzeyləri, NehrəmCəlilkənd kəndlərində xatirə muzeyləri açılmışdır. Anadan olmasının 100 və 125 illik yubileyləri geniş qeyd olunmuşdur.

Son illərdə akademik İsa Həbibbəyli ədibin müxtəlif ölkələrdə (Fransa, Polşaİranda) yaşayan nəvə-nəticələri ilə əlaqə yaratmışdır.[Mənbə göstərin]

Ailə həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Cəlil Məmmədquluzadənin 25 il redaktoru olduğu "Molla Nəsrəddin" jurnalının üz qabığı (1906)

1896-cı ildə ilk ailəsini qurmuşdur. 1897-ci ildə qızı Münəvvər anadan olmuş, həyat yoldaşı Həlimə xanım vəfat etmişdir. İkinci dəfə 15 iyun 1907-ci ildə Həmidə xanım Əhmədbəy qızı Cavanşirlə ailə həyatı qurmuş, oğlanları Midhət və Ənvər dünyaya gəlmişdir.

Şəcərəsi[redaktə | əsas redaktə]

  • Baba
    • Hüseynqulu (1808-?)
      • Məşədi Məmmədqulu (1836-1905)
        • Cəlil Məmmədquluzadə (1868-1932)[4]

Dini görüşləri[redaktə | əsas redaktə]

Cəlil Məmmədquluzadənin dini görüşləri, ümumiyyətlə, mübahisə doğurur. Bəzi mənbələrə görə o ateist, bəzi mənbələrə görə isə sadəcə müsəlman demokratizminin tərəfdarı olmuşdur. Amma bu dəqiqdir ki, o öz əsərlərində dövrünün ekstremist düşüncələrinə, cahilliyə, savadsızlığa və dini xurafatlara qarşı kəskin tənqidi fikirlər səsləndirmişdir.[5][6]

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

Haqqında çəkilən film[redaktə | əsas redaktə]

  1. Cəlil Məmmədquluzadə (film, 1966)

Əsərləri üzrə çəkilən filmlər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Poçt qutusu (film, 1967)
  2. Quzu (film, 1967)
  3. Qəm pəncərəsi (film, 1986)
  4. Pirverdinin xoruzu (film, 1987)
  5. Qurbanəli bəy (film, 1989)
  6. O dünyadan salam (film, 1991)
  7. Lal (film, 1992)
  8. Anamın kitabı (film, 1994)
  9. Nigarançılıq (film, 1998)
  10. Lal (film, 2003)
  11. Oyun (film, 2003)
  12. Sirkə (film, 2003)
  13. Kefsiz (film, 2004)

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı. I cild, Bakı-2007, s.47  (azərb.)
  2. "Azərbaycanda ilk feministlər kişilər olub". Azadliq.org. 2016-03-08  (azərb.)
  3. "C.Məmmədquluzadə və Ü.Hacıbəyovun pedaqoji fikirləri". Yusif Talıbov, Fərahim Sadıqov, Sərdar Quliyev. Azərbaycanda məktəb və pedaqoji fikir tarixi. Bakı: Ünsiyyət, 2000. - səh. 347.
  4. [1]
  5. Arxadaki Azerbaycan, Kulis.az; accessed 25 October 2016.  (azərb.)
  6. Mammadguluzadeh profile, Calilbook.musigi-dunya.az; accessed 5 October 2016.  (azərb.)

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Cəlil Məmmədquluzadə ilə əlaqəli mediafayllar var.