II Şah Abbas

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(II Abbas səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Abbas II of Persia.jpg
Bayraq
Səfəvilər Dövlətinin şahı
1642 — 1666
Tacqoyma: 1642
Sələfi: I Şah Səfi
Xələfi: Şah Süleyman Səfəvi
 
Milliyyəti: Azərbaycan türkü
Dini: İslam
Doğum tarixi: 31 dekabr 1632(1632-12-31)
Doğum yeri: Qəzvin, Səfəvilər dövləti
Vəfat tarixi: 1666(1666-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat yeri: Damğan, Səfəvilər dövləti
Dəfn yeri: Qum
Sülalə: Səfəvilər sülaləsi
Atası: I Şah Səfi
Anası: Anna Sultan

II Şah AbbasSəfəvilər xanədanlığından olan VII şah.

1633-cü ildə dünyаyа gәlib vә 10 yаşı tаmаm оlmаmış аtаsı I Şah Səfi vәfаt еdib. О, qızılbaşların himаyәsi ilә 1642-ci(h.q. 1052-ci) ildә аtаsının vәfаtındаn düz 4 gün sоnrа sәltәnәt vә şаhlıq tахtınа çıхıb. II Аbbаs 1665-ci (h.q. 1076-cı) ildә Mazandaranа yоllаnır vә оrаdаn Xorasanа gеdir. О, Damğanın Xorovabad dеyilәn yеrinә çаtаndа хәstәliyi аğırlаşır vә еlә оrаdа vәfаt еdir. О, 1666-cı ilin sentyabr ayının 25-də (h.q. 1077-ci ilin Rәbiül-Əvvәl аyının 25-i) çәrşәnbә ахşаmı dünyаsının dәyişib. О, Səfəvi dövlətində 25 il hаkimiyyәtdә оlub.[1]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

I Şah Abbasdan sonra taxta keçən nəvəsi I Şah Səfi (1629-42) dönəmində Səfəvi İmperiyasında növbəti böhran yarandı və sürətlə dərinləşdi. Bunun əsas səbəbi I Şah Səfinin mənfi şəxsi keyfiyyətləri və dövlət işlərini başlı-başına buraxması idi. Nəticədə I Şah Abbasın vaxtında qazanılmış hərbi-siyasi-iqtisadi uğurlar ard-arda itirildi. Səfəvi İmperiyasının qərbindəki ərazilər yenidən Osmanlı Dövlətinin işğalına məruz qaldı və hətta Bağdad da təkrar osmanlıların nəzarətinə keçdi. Eyni zamanda, əvvəl imperiyanın ucqarlarında qalxan üsyanlar tədricən dövlətin mərkəzi ərazilərinə də yayılmağa başladı və ölkədə xaotik vəziyyət yarandı. İqtisadiyyatın dağılması üzündən xəzinənin boşalması, korrupsiyanın güclənməsi və dövlət məmurlarının yararsızlığı baş qaldıran problemlərin həllinə imkan vermirdi. Böhranın son həddə çatdığı bir vaxtda I Şah Səfi keçirdiyi qeyri-sağlam həyat tərzinin nəticəsi olaraq, 1642-də ildə dünyasını dəyişdi və onu Səfəvi taxtında oğlu II Şah Abbas əvəzlədi.

II Şah Abbas 31 dekabr 1632-ci ildə İsfahanda doğulmuşdu.

10 yaşında taxta çıxan bu Səfəvi hökmdarının hakimiyyəti illəri Azərbaycan tarixinin ən dinc dövrlərindən biri kimi yadda qalıb. Ağıllı və ehtiyatlı siyasi xətti ilə fərqlənən II Abbasın (1633-1666) hakimiyyəti dövründə Səfəvilərin qonşuları ilə cəmi iki münaqişəsi qeydə alınıb. Bunlardan biri hərbi əməliyyatların başlanması ilə nəticələnsə də, digərini sülh yolu ilə həll etmək mümkün olmuşduBelə ki, Qəndəharın Hindistan Moğol imperiyasının tərkibinə daxil olması ilə barışmayan II Abbasın təşkil etdiyi hərbi səfər nəticəsində 1648-ci ildə bu şəhər geri alındı. Diplomatik müstəvidə baş verən digər qalmaqal isə öz mahiyyəti etibarilə Səfəvilər üçün yeni hesab edilə bilərdi.  Səfəvilərin 150 illik tarixi ərzində bu dövlətin Rusiya ilə ilk açıq qarşıdurması məhz II Şah Abbasın hakimiyyəti dövrünə təsadüf etdi. Separatçı gürcü knyazı Təhmurazın Səfəvi ordusu tərəfindən məğlub edilməsindən sonra Rusiyaya sığınması iki ölkə arasındakı münasibətləri əhəmiyyətli dərəcədə gərginləşdirdi. Rusiyanın hərəkətlərinə cavab olaraq Səfəvi qoşunları Dərbənd yaxınlığında sərhəd zonası hesab edilən bəndləri yerlə-yeksan edərək, sərhədi birtərəfli qaydada pozdu. Ardınca həmin qoşunlar Terek çayı sahilindəki bəndlərin bir qismini uçurmağa başlasalar da, sonradan qalmaqalın sakitləşməsi II Şah Abbası niyyətindən daşındırdı. Əsas diplomatik səylərini Osmanlı imperiyası ilə münasibətlərin yoluna qoyulması üçün sərf edən II Şah Abbasın fəaliyyəti nəticəsində 1639-cu ildə tərəflər arasında Qəsri-Şirin müqaviləsi imzalanır və uzunmüddətli sabitlik bərqərar edilir .II Şah Abbasın hakimiyyəti dövründə ölkədə surətli vüsət alan quruculuq işləri diqqəti xüsusilə cəlb etməkdədir. Lakin hər bir hökmdar kimi, II Şah Abbasın da dövründə ölkənin maraqlarına zərbə vuran bəzi hadisələr baş vermişdi. Onların arasında ən nəzərə çarpanı isə Səfəvi dövlətinin ərazisində katolik missionerlərinin geniş kök salması oldu. İlk vaxtlar xeyriyyəçilik pərdəsi altında fəaliyyət göstərən katolik keşişləri sonradan bütün imperiya ərazisində çoxsaylı casuslara malik böyük kəşfiyyat şəbəkəsinə çevrilmişdilər. II Abbasın dövründə ölkəmizin və xalqımızın mənafeyi üçün ciddi təhlükələr yaratmaq iqtidarında olmayan katolik şəbəkəsi sonralar dövlətçiliyimizə qarşı həyata keçirilmiş təxribatların əsas iştirakçılarından birinə çevrildi.

Səfəvi dövrünün son fəthləri

Qüdrətli sələfi I Şah Abbasın nəticəsi olan II Abbas 1633-cü ildə Qəzvində dünyaya göz açmışdı. Əməli-başlı uşaqlıq dövrünü yaşamağa macal tapmayan Abbas 1642-ci ildə, 10 yaşına çatmamış taxta çıxır. Atası I Səfinin ölümündən sonra ölkənin bütün məsuliyyəti təcrübəsiz bir uşağın üzərinə düşür. Hər kəs  idarəçilik məsələlərində zəruri səriştə sahibi olmayan II Abbasın dövründə ölkənin separatçılıqla üzləşəcəyini və ciddi şəkildə zəifləyəcəyini düşünürdü. Xaricdə də gənc hökmdarı ciddi qəbul edən demək olar ki, yox idi. I Səfinin hakimiyyətinin son illərində Qəndəharı işğal etmiş Moğol hökmdarı Şah Cahanın, həmçinin gürcü çarı Təhmurazı qiyama təhrik edən Rusiyanın gözünə II Abbas heç bir ciddi işə qadir olmayan, uşaqlığın dadını çıxaran biri kimi görünürdü. Lakin hadisələrin gələcək inkişafı göstərdi ki, yeni hökmdar özünü nəinki uşaq kimi aparmır, hətta xarici siyasətdə nümayiş etdirdiyi qətiyyəti ilə bir çox sələflərini kölgədə qoymağı da qabildir. Hakimiyyətə gələr-gəlməz o, mərkəzi hakimiyyətə qarşı qiyam qaldırmış gürcü çarı Təhmurazla danışıqlara getməkdən imtina edərək, onun üzərinə yaxşı hazırlıq görmüş qoşun hissələri göndərir. Osmanlılarla müharibədə əvəzsiz döyüş təcrübəsi toplayan Səfəvi ordusu üçün qiyamçıları darmadağın etmək o qədər də çətin bir tapşırıq deyildi.Qızılbaş ordusu ilə açıq döyüşə girməyə cəsarət etməyən Təhmuraz ələ keçməmək üçün rusların yanına qaçır. Baş verən hadisədən qəzəblənən II Abbas rusların cavabını vermək qərarına gəlir. Belə ki, Xosrov xanın rəhbərliyi altında toplanmış qoşunlar Rusiya-Səfəvi sərhədini keçərək, Dərbənd ətrafında ruslara məxsus sərhəd bəndlərini yerlə-bir edirlər. Ardınca Şimali Qafqazın içərilərinə doğru irəliləyən Səfəvi qoşunları Terek çayı ətrafında ruslar tərəfindən tikilən sərhəd xətlərinin də bir qismini dağıtdılar. Dövrün qanunlarına görə, bu cür hərəkətlər müharibəyə çağırış və qarşı tərəfə əzələ nümayişi hesab olunduğundan, Rusiyanın II Abbasın hərəkətlərinə cavab verəcəyi ehtimal olunurdu. Lakin ruslardan müvafiq reaksiyanın gəlməməsi onların müharibə niyyətində olmadığını aydınlaşdırdı.Rusiya ilə diplomatik qalmaqaldan 4 il sonra Səfəvi ordusu yenidən II Abbasın əmri ilə ölkənin maraqlarının qorunması üçün silaha sarılmalı oldu. Belə ki, Hindistandakı Moğol imperiyası tərəfindən işğal edilmiş Qəndəharı geri qaytarmaq üçün Səfəvi qoşunları Əfqanıstan ərazisinə daxil oldu. Yüksək döyüş ruhu və qətiyyət nümayiş etdirən Səfəvi əsgərləri qısa müddətdə Qəndəharı düşməndən təmizlədilər. Moğollarla mümkün toqquşmaları nəzərə alan II Abbas ağıllı diplomatik gediş edərək, özü üçün yeni geosiyasi müttəfiq də qazanmağı bacardı. O, hakimiyyətdən salınmış özbək hakimi Məhəmməd Nadiri yenidən taxta çıxardı və onun simasında Moğol imperiyasının sərhədində yerləşən özbəkləri özünün vacib tərəfdaşına çevirdi.II Abbasın xarici siyasətdə əldə etdiyi ən mühüm nailiyyət isə heç şübhəsiz ki, Osmanlı dövləti ilə uzun sürən müharibələrə son qoyması idi. Belə ki, Osmanlı hökuməti ilə danışıqlara girən II Abbas 1639-cu ildə əsasən hər iki tərəfi qane edən Qəsri-Şirin müqaviləsini imzaladı və bu sülh Osmanlı imperiyası ilə aparılan uzunmüddətli, qanlı müharibələrin böyük bir dövrünün geridə qalması mənasını  verirdi. Sonradan Bəsrə valisinin şəhəri öz istəyi ilə Səfəvilərə təslim etmək təklifini  II Abbas  Osmanlı dövlətinə qarşı yönəlmiş və müharibəyə səbəb olacaq təxribat kimi rədd etmişdi.

II Şah Abbas şəxsiyyəti

L.Lokhart göstərir ki," Təbiətən qəddar şəxs olan II Abbas umumilikde, ölkəni ağılla və ədalətlə idarə edirdi. Atası və gələcək sələfləri kimi o da, tufeyli həyat tərzinə meyl göstərsədə, hakimiyyət buxovlarını əlindən buraxmırdı. O şahın güclü xalqlar tarixləri ilə, cəsur savaşcılar döyüşləri ilə, mərd hakimlər isə əməlləri ilə yadda qalacaq ifadəsini xüsusi ilə xatirəsində vurğulayaraq qeyd edirdi. " - Şah II Abbas ". A.Bakıxanov da "ədalətlilik, ciddilik və poeziyaya məhəbbətin"[2] II Abbasın səciyyəvi cəhətləri olduğunu qeyd edir.

Baltazar Monkornet tərəfindən çəkilmiş II Abbasın qravürü

C.Malkolm II Abbas barəsində yazır :"Şəraba aludəçilik bu şahzadəni tez-tez ekstaz vəziyyətlərə salır onun hakimiyyətinə xələl gətirirdi.Məhz belə anlarda o çox dəymədüşər, əsəbi və ədalətsiz olur.Bu növ ekstazlar əsasən sarayın daxilində baş verdiyindən ölkə əhalisi onu Azərbaycanda bütün dövrlərdə hakimiyyətdə olmuş padişahların ən görkəmlisi və ədalətlisi kimi tanıyırdı. II Abbas dövlət məmurlarına qarşı sərt, camaata qarşı isə mülayim və səbrli idi, öz təbəələrinin həyat və tərəqqisini lazımınca təmin edirdi. Abbas adını daşıdığı böyük babası kimi bütün dinlərə münasibətdə tolerantlıq nümayiş etdirirdi. Ancaq xristianlara qarşı xüsusi, müsbət mənada fərqli münasibət bəsləyirdi. "[3]

II Şah Abbas Səfəvi və Gürcüstan[redaktə | əsas redaktə]

Baltazar Monkornet tərəfindən çəkilmiş II Abbasın qravürü

1642-ci ildə hakimiyyətə gələn Səfəvi hökmdarı II Şah Abbas babası I Abbas Səfəvi kimi Borçalıya xüsusi diqqət yetirirdi. O, hər vasitə ilə Borçalı türklərinin öz yurdlarında möhkəmlənməsinə çalışırdı. Bu məqsədlə Baxtrion və Allahverdi qalaları daha da möhkəmləndirildi. 1660-cı ildə Əhmədlidə (Axmeta) öz qüvvələrini birləşdirən Araqvi və Ksani eristavları (Şalva və Elizbar) Baxtrion qalasını mühasirəyə aldıqda Zezva Qaprindaulinin başçılıq etdiyi tuşinlər, Qoqalaurinin başçılıq etdiyi pşavlar və Nadir Xoşaraulinin başçılıq etdiyi xevsurlar da onlara qoşuldular. Qaxet gürcüləri isə Bidzina Çolokaşvilinin başçılığı altında Allahverdi qalasını mühasirəyə aldılar. Sayca çox olan gürcülər hər iki qalanı tutaraq dağıtdılar və müsəlmanlara qanlı divan tutdular. Bundan xəbər tutan II Şah Abbas (1642-1666) dərhal Şahnəvaz xandan cinayətkarların cəzalandırılmasını tələb etdi. 18 sentyabr 1662- ci ildə Şah II Abbasdan aman istəməyə gedən Şalva, Elizbar və Bidzina borçalıların ixtiyarına verildi. Onların hər üçü edam olundu. Bu çıxışın əsas "ilhamvericisi" Zaal Eristavı isə Şahnəvaz xan özü edam etdirdi. Şah Qaxetin də idarəsini Şəhnəvaz xana həvalə etdi.Bundan ruhlanan Şahnəvaz xan özbaşınalıq edərək 1639-cu ildə Səfəvilərlə Osmanlı arasında imzalanmış Qəsri – Şirin müqaviləsinə əsasən Osmanlının təsir dairəsinə daxil olan Meqreliyaya öz oğlu Arçili hakim qoydu. Şahnəvaz xanın bu addımını Osmanlının daxili işlərinə qarışmaq kimi dəyərləndirən sultan, Səfəvi şahından öz canişişinini belə hərəkətlərdən çəkindirməyi tələb etdi. Arçil dərhal Meqreliyadan geri çağrıldı. Bu zaman Teymurazın Rusiyadan qayıdan nəvəsi İrakli Qaxeti ələ keçirməyə təşəbbüs göstərsə də, Şahnəvaz xan tərəfindən geri oturduldu. Darmadağın olunmuş İrakli Torqa qalasında gizləndi.

İraklinin anasının aman istəyəni nəzərə alan Şahnəvaz xan 1664-cü ildə Torqa qalasını tutsa da İrakliyə toxunmadı. Şah II Abbas, Şahnəvaz xanın oğlu Arçili müsəlman edərək, Qivi adlı gürcünü də ona qoşub Qaxetə vali təyin etdi. İslamı qəbul etmiş Arçilə Şahnəzər adı verildi. Lakin İraklinin yenidən Qaxeti ələ keçirmək niyyətini eşidən Şahnəvaz xan oğlunun köməyinə gələrək,İraklin Tuşetə qovdu. Atskveri qalasında qalan vali qızılbaş ordusunun əsas hissəsini Tiflisə geri göndərdi. Qızılbaş ordusunun Tiflisə getmə xəbərini duyan Qaxet gürcüləri İrakliyə Şahnəvaz xana qarşı gecə hücumu etməyi məsləhət görərək, kömək edəcəklərini bildirdilər. Şahnəvazın yanında olan Qivi və Sisişvilinin dəstələri valini qoyub qaçsalar da, Baydar sultanı İraklinin gecə hücumunun qarşısının alınmasında mühüm rol oynadılar. Bu döyüşdə Təhmas Türküstanaşvili xüsusi igidlik göstərərək, Şahnəvazı gerçək ölümdən qurtardı. İrakli tərəfdarları qaçdılar. Qaçanları təqib edən Şahnəvaz xan onların kəsilmiş başlarından qüllə düzəltdirdi. Bu hadisədən sonra Şahnəzər xan Qaxetdə daha da möhkəmləndi. İrakli yenidən Rusiyaya qayıtdı. Qaxet tavadlarının rəğbətini qazanmaq istəyən Şahnəzər xan İraklinin bacısı Katevanla evləndi.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Rəsul Cəfəri, Səfəvilər tarixi I cild, səh.211
  2. Bakıxanov. A " Gülüstani-İrəm" Bakı. 1991. s.121
  3. Malkolm.J. "The history of Persia, from the most early period to the present time" London. 1815 s.582-583.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda II Şah Abbas ilə əlaqəli mediafayllar var.