Krım xanlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Krım Xanlığı
قريم يورتى‎
Qırım Yurtu


1441 — 1783



Flag of the Crimean Tatar people.svg Gerae-tamga.png
Bayraq Gerb
1600.png
1600 tarixində Krım Xanlığı,Osmanlı Dövləti və qonşuları
Paytaxt Bağçasaray
Dil(lər) Krım türkcəsi
Osmanlı türkcəsi
Çağatay türkcəsi
Din İslam
Sahəsi 100 000 km²
İdarəetmə forması Monarxiya
Sülalə Gəraylar
Xan
 - 1441-1456 I Hacı Gəray
 - 1782-1783 Şahin Gəray

Krım Xanlığı və ya Krım Yurdu (Krım Tatarcası: Qırım xanlığı; Rusca: Крымское ханство; Ukrayna dili: Кримське ханство) - 1441-1783-cü illər arasında Krımda hökm sürmüş Krım-Tatar dövləti idi. Qızıl Ordanın yerini alan dörd xanlıqdan ən uzun müddət hökm sürən xanlıqdır. 1475-ci ildən 1774-ci ildə bağlanan Kiçik Qaynarca sazişinə qədər Osmanlı İmperiyasına bağlı qaldı.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

13. və 14. əsrlərdə Rusiyanın içərilərinə və Qıpçaq Çölünə irəliləyən Tatar qəbilələri, köçəri həyatlarını buraxaraq Krıma yerləşirdi. Qızıl Ordanın süqutundan sonra bu bölgədə başlayan hakimiyyət qurma yarışı Çingiz Xanın oğullarından Cucinin kiçik oğlu Toka Teymur soyundan gələn və tatarları idarə edən Hacı Gəray tərəfindən qazanıldı.

Litvada 15. əsrin əvvəllərində doğulmuşdu. Böyüdükdən sonra, "Şirin" qəbiləsinin köməyiylə Krımda hakimiyyət qurdu. 1441 tarixində öz adına pul kəsdirdi. Xanlığın quruluş tarixi buna görə 1441 qəbul edilir.[1]

İlk illəri[redaktə | əsas redaktə]

Hacı Gəray öldü və oğulları Məngli ilə Nur Dövlət arasında taxt döyüşü baş verdi. 1475'də bölgəni ələ keçirən Gədik Əhməd Paşa ilə Osmanlılar vəziyyətə əl qoydu və Məngli Gəray xan elan edildi.

Krım qüvvələri, bir Osmanlı döyüşünə ilk dəfə, Sultan II. Bəyazidin, 1484'dəki Akkerman yürüşündə iştirak ediblər. 1502'də isə Məngli Gəray Saraya hücum etdi və Qızıl Orda Xanlığına son böyük zərbəni vurdu. Bundan sonra Krım Xanlığı, Qızıl Orda torpaqlarında hakimiyyət qurmağa başladı, QazanHəştərxan xanlıqları da ələ keçirildi. Bu isə Moskva Knyazlığı ilə rəqabətə səbəb oldu.

1521-ci ildə Mehmed Gəray, Moskvanı əhatə edib, rusları məğlub edərək onları vergiyə bağladı. Ruslar, vergini, I Pyotr zamanına qədər ödədilər.

Qızıl Çağı[redaktə | əsas redaktə]

1551'də taxta keçən I. Dövlət Gəray 1571-ci ildə müvəffəqiyyətli bir səfərlə Moskvanı mühasirəyə aldı. Çərkəzlər, noqaylarqıpçaqlardan ibarət olan böyük ordusuyla rusları məğlub etdi və Moskvanı yandırdı (Moskva Yanğını). Bu səfərdən sonra Dövlət Gəray, ertəsi il üçün bütün Rusiyanı əhatə edən böyük miqyaslı bir fəth planı hazırladı, amma 1572'də Moskvanın 60 km cənubunda, Molodi'də baş vermiş böyük məğlubiyyət səbəbilə plan ləğv oldu (Molodi Döyüşü).

Bu dövrdə həmçinin Moskvaya qarşı döyüşmək və sərhəd bölgələrdə yaşamaq üçün bir çox türk boyu xanlıq torpaqlarına yerləşdirildi. Xüsusilə 16. əsrdə Tatar orduları bugünkü Belarusiya, PolşaMoldova torpaqlarına çox səfər təşkil etdi. Cənubda isə Don-Volqa Proyektinə dəstək olundu.[1]

Dövlət Gərayın 1577'də ölümündən sonra, Krımda taxt mübarizəsi başladı. 1588 tarixində taxtı "Bora" ləqəbli II. Qazi Gəray ələ keçirdi. Qazi Gəray Xan 1591'də Moskva üzərinə getdi, böyük uğurlar qazandı və ruslar bir dəfə daha vergi ödəməyə məcbur edildi. Ruslar ancaq bu tarixdən sonra cənub sərhədlərində müdafiə tədbirləri almağa başladı.

II. Qazi Gəray, Osmanlı-Avstriya döyüşlərində böyük uğurlar qazandı, Macarıstan səfərlərinə qatıldı amma 1607-ci ildə vəbadan öldü. 17. əsrin ortalarına gəldikdə həm Rus orduları, həm də üsyankar birliklərlə hücumlar keçirən kazaklarla mübarizə edildi.

Ruslarla edilən 1676-1681 müharibəsi sonunda, Osmanlı Dövləti ruslarla görüş etmə səlahiyyətini Krım Xanlığına verdi. Krım Xanı Murad Gəray da ruslarla 20 illik bir sülh imzaladı.[1]

Çöküş[redaktə | əsas redaktə]

17. əsrin sonlarına gələndə Moskva çarlığı artıq güclü bir dövlət olan Rusiya imperiyası halına gəlmişdi; Tatarlar üçün artıq Moskvaya hücum etmək və ya vergiyə bağlamaq çox çətin idi. Moskva xaricində isə Polşa Krallığı olduqca güclənmiş, Rusiyanın hər yerinə yayılan kazaklar isə davamlı mövqeyə gəlmişdilər.

II. Vyana Mühasirəsində də Murad Gəray və Krım Ordusu Osmanlılara köməyə gəlmişdir; amma bəzi qaynaqlar bu mühasirədə Murad Gəray'ın xəyanət içərisində olduğunu qeyd edir. Vyana uğursuzluğundan sonra Murad Gəray azad edildi və II. Hacı Gəray taxta keçdi. II Hacı Gəray'ın çox qısa sürən xanlığından sonra, 1684'də taxta keçən və parlaq bir hökmdar olan I Səlim Gəray, Müqəddəs İttifaq qüvvələrinin Osmanlı Dövlətinə qarşı girişdiyi döyüşlərdə əhəmiyyətli rol oynadı; Rusların Krım yürüşlərini, polyakların 1687-1688 səfərlərini püskürttü, dörd dəfə keçdiyi Krım taxtında böyük uğurlar əldə etdi.

Səlim Gərayın müvəffəqiyyətlərinə baxmayaraq Osmanlı dövləti bu döyüşlərdə məğlub oldu və Karloviç Andlaşmasını imzaladı. Sonrakı dövrlərdə Osmanlıların Avropa qarşısında geriləməsi və Rus çarlığının böyük yüksəlişi Krıma olduqca təsir etdi. 1735-1739-ci il Osmanlı-Rus müharibəsində, ruslar Bağçasaraya qədər irəliləyib bölgəyə hücum etdilər. 1768-1774-ci il Osmanlı-Rus müharibəsində Bessarabiya (1770), Krım yarımadası (1771), ruslar tərəfindən işğal edildi. Bu hücumlara Krım Gəray müqavimət göstərməyə çalışdı. Döyüşü sona çatdıran 21 iyul 1774-cü il tarixli Kiçik Qaynarca müqaviləsi ilə Krım, Osmanlı himayəsindən çıxdı və tam müstəqil oldu. Yalnız dini işlər üçün Osmanlı xəlifəsinin səlahiyyəti tanındı.

1777'də Rus tərəfdarı olaraq bilinən Şahin Gəray taxta keçdi, Osmanlı tərəfdarı olan II. Bahadır Gəray, xanlıq mübarizəsində Şahin Gərayı məğlub edə bilmədi. Bu dövrdə ruslar bölgəyə çox slavyan köçəri yerləşdirdilər. 1779'da imzalanan Aynalıqovaq Tenkihnaməsi ilə, Krım xanlarının sərbəst seçilməsi, Rus əsgərlərinin Krımdan çəkilməsi, Osmanlı Dövlətinin Şahin Gərayı tanıması maddələrini qəbul edildisə də ruslar müqaviləyə riayət etmədi. 1783-cü ildə II. Yekaterinanın əmriylə Krım işğal edildi. Artan Rus təsirinə qarşı xalq qiyam qaldırdı və Bahadır Gəray taxta keçirildi, Şahin Gəray isə ruslara sığındı; 1785'də Şahin Gəray Rus Ordusunu arxasına alaraq Krıma geri gəldi. Daha sonra ruslardan istədiyini tapa bilməyib İstanbula sığındısa da əvvəlki hərəkətlərinin əvəzi olaraq Rodos'a sürgün edilib orada edam edildi.

Osmanlı dövləti Krıma girən ruslara qarşı yeni bir döyüşə başladı, lakin, müvəffəqiyyət qazana bilmədi və 1792-ci ildə Yaş müqaviləsi ilə Krımın Rusiyaya birləşməsini qəbul etdi.

Təsərrüfat və ictimai quruluş[redaktə | əsas redaktə]

Krımın sahil boyu və dağ ətəyi yerləri qədim zamanlardan əkinçilik üçün əlverişli idi. Dar bir bərxəzlə Qara dəniz çölləri ilə birləşən şimal çöllük hissəsi isə köçərilərin qışlaması üçün təhlükəsiz və əlverişli iqlimə malik bir yer idi. Sahil boyu şəhərlər Aralıq dənizi ilə sıx ticarət əlaqələri saxlayırdılar. Krım xanlığının əhalisi əsasən xəzər, kuman, qıpçaqoğuz türklərindən ibarət idi ki, onlar da tədricən qaynayıb-qarışaraq Krım tatarları adı altında birləşmişdilər. Krımda əkinçilik, maldarlıq və sənətkarlıq inkişaf etmişdi. Feodal münasibətləri formalaşırdı. Qul əməyindən də istifadə edilirdi. Krım xanlığının mərkəzi bölgəsi sahəsi 26.000 km² olan Krım yarımadası idi. PolşaLitva knyazlıqları da ondan vassal asılılığında idi.

Osmanlı himayəsini qəbul etdikdən sonra Krım xanlığının dövlət və ictimai quruluşu Osmanlı dövləti uyğun qurulmağa başladı. Krım xanlığı nəsil aristokratiyasına əsaslanırdı. Hər boy öz bəyinə, hər bəy də öz xanına tabe idi. Ən nüfuzlu boylar Şirinlər, Arqunlar, Barınlar və Qıpçaqlar idilər. Bu boyların bəylərinə "4 Qaraçi bəyi" deyilirdi. Şirin bəy bunların hamısından yüksəkdə durur və xan sülaləsindən qız almaq hüququna malik idi. Bəylər xanın yanında məşvərətçi orqan olan "divan"ın üzvləri idilər və ən mühüm qərarlar qəbul edilərkən onların rəyi nəzərə alınırdı. Xanın vəliəhdinə "Kalqay", ikinci vəliəhdinə "Nurəddin" deyilirdi. Bunlar xanın övladları olmaya da bilərdi, ancaq hökmən sülalə üzvü olması əsas şərt idi. Kalqay Krımın əsas şəhəri olan Ağməsciddə (indiki Simferopol), Nurəddin isə Bağçasarayda otururdu. Xanın uşaqlarına "Gəray", qızlarına isə "xanım" deyilirdi.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 "Kırım Hanlığı, Dallog".