Krım xanlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Europe map 1648.PNG

Krım Xanlığı(Krımtatar Türkcəsi: Qırım Hanlığı, قريم خانلغى‎; Rus dili: Крымское ханство - Krymskoye khanstvo; Ukrayna dili: Кримське ханство - Kryms'ke khanstvo; Türkiyə Türkcəsi: Kırım Hanlığı; Polyak dili: Chanat Krymski) 1441-1783-ci illər arasında Krımda hökm sürmüş Türk dövləti idi. Qızıl Oradanın yerində yaranan dörd xanlıqların ən uzun müddət hökm sürəni olmuşdur. Kiçik Qaynarca müqaviləsi imzalanana qədər Osmanlı İmperatorluğuna bağlı olmuşdur.

XII və XIV əsrlərdə Rusiyanın içərilərinə irəliləyən tatar qəbilələri, köçəri həyatlarını buraxaraq Krıma yerləşirdi. Qızıl Oradanın yıxılmasından sonra bu bölgədə başlayan hakimiyyət mübarizəsi Çingiz Xanın oğullarından Cucinin kiçik oğulu Toxa Temür soyundan gələn və tatarları idarə edən Hacı Girayın qələbəsi ilə nəticələndi. Hacı Giray XV əsrin əvvəlində bir qrup tatarın Kral Vitoldun rəhbərliyindəki Litvanyaya sığındığı dövrdə doğulmuşdu. "Şirin" qəbiləsinin köməyilə Krımda hakimiyyəti ələ keçirdi. 1441-ci ildə öz adına pul kəsdirdi. Xanlığın quruluş tarixi buna görə 1441-ci il qəbul edilər.

Hacı Giray öldükdən sonra oğlulları Mengli ilə Nur Dövlət arasında taxt davası başlandı. 1475-ci ildə bölgəni fəth edən osmanlılar vəziyyətə son qoydular və Mengli Giray xan elan edildi. Krım qüvvələri Osmanlılar tərəfindən döyüşlərə ilk dəfə, Sultan İkinci Bəyazidin, 1484-cü ildəki Akkerman səfərində qatıldılar. 1502-ci ildə isə Mengli Giray Saraya hücum etdi və Qızıl Orda xanlığına son böyük zərbəni vurdu. Bundan sonra Krım Xanlığı, Qızıl Orda torpaqlarını ələ keçirməyə başladı, Qazan və Astraxan xanlıqları da ələ keçirildi. Bu isə Moskva Knyazliği ilə rəqabətə səbəb oldu. 1521-ci ildə Məmməd Giray, Moskvanı mühasirəyə aldı, rusları məğlub edərək vergiyə bağladı. Ruslar vergini I Pyotr zamanına qədər ödədilər.

"Briqada bəy" ləqəbli, Perekopda böyük müvəffəqiyyətlər əldə edən, daha sonra kazaklarla birləşib Lehlərə qarşı döyüşən məşhur Krım Tatar komandiri, 1551-ci ildə taxta keçən I Dövlət Giray, 1571-ci ildə müvəffəqiyyətli bir səfərlə Moskvanı mühasirə etdi etdi. Çerkezler, nogaylar və qıpçaqlar kimi xalqlardan ibarət olan böyük ordusuyla rusları məğlub etdi və Moskvanı yandırdı. Bu səfərdən sonra Dövlət Giray, növbəti il üçün bütün Rusiyanı fəth etmək üçün plan hazırladı, amma 1572-ci ildə Moskvanın 60 km cənubunda, Molodidə böyük məğrubiyyət üzündən plan ləğv olundu.

Dövlət Girayın 1577-ci ildə ölümündən sonra, Krımda taxt mübarizəsi başladı. 1588-ci ildə taxtı "Bora" ləqəbli İkinci Qazi Giray ələ keçirdi. İkinci Qazi Giray, Osmanlı-Avstriya döyüşlərində böyük müvəffəqiyyətlər qazandı, amma 1607-ci ildə vəbadan öldü. XVII əsr ortalarına doğru həm ruslarla, həm də başıpozuq birliklər yaradaraq, talanlar edən kazaklarla daim mübarizə edildi.

Ruslarla edilən 1676-81-ci il müharibəsinin sonunda, Osmanlı Dövləti, ruslarla danışıq aparma səlahiyyətini Krım Xanlığına verdi. Krım Xanı Murad Giray da Ruslarla 20 illik bir barış imzaladı.

XVII əsrin sonlarında Moskva knyazliği artıq güclü bir dövlət olan Rus Çarlığı halına gəlmişdi. Tatarlar üçün artıq Moskvanı yağmalamaq və ya vergiyə bağlamaq çox çətin idi. Moskva xaricində isə Lehistan olduqca güclənmiş, Rusiyanın hər yerinə yayılan kazaklar isə davamlı mövqe yaratmışdılar. II Vyana mühasirəsində Murad Giray və Krım Ordusu Osmanlılara köməyə gəlmişdir, amma bəzi qaynaqlar bu mühasirədə Murad Girayın Vyananı qurtarmağa gələn Lehlərin önünü bilərək kəsmədiyini yazar, yəni mühasirənin müvəffəqiyyətsizliyində Murad Girayı künahkar bilirlər. Bu məlumat tam olaraq təsdiqlənmiş deyil. Vyana müvəffəqiyyətsizliyindən sonra Murad Giray taxtdan salındı və İkinci Hacı Giray taxta keçdi. İkinci Hacı Girayın çox qısa sürən xanlığından sonra, 1684-cü ildə taxta keçən və parlaq bir hökmdar olan I Səlim Giray, Müqəddəs İttifaq qüvvələrinin Osmanlı Dövlətinə qarşı döyüşlərində əhəmiyyətli rol oynadı. Rusların Krım səfərlərinin, Lehlilərin 1687-1688-ci il səfərlərinin qarşısını aldı, dörd dəfə keçdiyi Krım taxtında böyük müvəffəqiyyətlər əldə etdi. Səlim Girayın müvəffəqiyyətlərinə baxmayaraq Osmanlı Dövləti bu döyüşləri itirib Karlofça Andlaşmasını imzaladı. Sonrakı dövrlərdə Osmanlıların Avropa qarşısında geriləməsi və Rus Çarlığının böyük yüksəlişi Krıma olduqca təsir etdi. 1735-1739-ci il Osmanlı-Rus müharibəsində, ruslar Baxçasaraya qədər girib bölgəni yağmaladılar. 1768-1774-ci il Osmanlı-Rus müharibəsində Besarabya (1770), Krım Yarımadası (1771), ruslar tərəfindən işğal edildi. Bu hücumlara Krım Giray müqavimət göstərməyə çalışdı. Döyüşü sona çatdıran 21 iyul 1774-cü il tarixli Kiçik Qaynarca müqaviləsi ilə Krım, Osmanlı himayəsindən çıxdı və tam müstəqil oldu. Yalnız dini işlər üçün Osmanlı xəlifəsinin səlahiyyəti tanındı.

1777-ci ildə rus tərəfdarı kimi tanınan Şahin Giray taxta keçdi. Osmanlı tərəfdarı olan II Bahadır Giray, xanlıq mübarizəsində Şahin Girayı məğlub edə bilmədi. Bu dövrdə ruslar bölgəyə çoxlu slavyan immiqrantı yerləşdirdilər. 1779-cu ildə imzalanan Aynalıkavak Müqaviləsi ilə, Krım xanlarının sərbəst seçilməsi, rus əsgərlərinin Krımdan çəkilməsi, Osmanlı Dövlətinin Şahin Girayı tanıması maddələrini qəbul edildisə də, ruslar müqaviləyə əməl etmədilər. 1783-cü ildə II Katerinanın əmriylə Krım işğal edildi. Artan rus təsirinə qarşı xalq qiyam qaldırdı və Bahadır Giray taxta keçirildi. Şahin Giray isə ruslara sığındı. 1785-ci ildə Şahin Giray rus ordusunun köməyi ilə Krıma daxil oldu. Daha sonra ruslardan istədiyini ala bilməyib İstanbula sığındı. Əvvəlki hərəkətlərinin əvəzi olaraq Rodosa sürgün edilib orada edam olundu.

Osmanlı Dövləti Krıma girən ruslara qarşı yeni bir döyüşə başladı, lakin, müvəffəqiyyət qazana bilmədi və 1792-ci ildə Yaş müqaviləsi ilə Krımın Rusiyaya birləşməsini qəbul etdi.