Yarkənd xanlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Yarkənd xanlığı (Ərəbcə: ماَملاَكاَتي ياَركَند, Məmləkəti Yarkənd, mamlakati Moghuliya, mamlakati Saidiya və ya Səidiyə xanlığı) də deyilən Şərqi Türkistan'da 1514 ilə 1680 yılları arasında Altışəhər (Altıshahr) olaraq bilinən Xotan, Yarkənd, Yengihisar, Qaşqar, Aksu, və Uçturfan kimi şəhərləri içinə alan bölgədə hegomonluq sürmüş bir xanlıqdır.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Yarkənd xanlığına öncələri tarixi Qaşqar şəhəri, daha sonra da Yarkənd şəhəri mərkəz olmuşdur. Xanlığın ümumi ruhani havası fəlsəfəyə bağlı, gizəmci bir özəl inanışanlayış hegemon olduğu üçün, xanların və dövlət adamlarının hərbi və siyasi fikirləri sınırlı qalır. Dünyada və qonşularında oluşan dəyişiklikləri izləyəməzlər. Bu üzdən Səidiyə xanlığı siyasi və həri baxımından qonşuları ilə yarışa biləcək düzəyə çatmamışdılar.

Quruluş[redaktə | əsas redaktə]

Cığatay (Monqolca: Цагадай, Tsagaday, Farsca: چغتاى خان Chaghatāī khān) Xan’ın on üçüncü nəsildən nəvəsi eynı zamanda böyük Əmir Teymurun beşinci nəsildə nəvəsi Baburun dayısı olan Əhməd Alca xanın oğlu Sultan Səid xan (1484-1533), uzun bir müddət Baburla qədər birliyi etdikdən sonra xalqın da yardımı ilə Qaşqar, Yarkənd, Xotan şəhərlərini ələ kəçirir və 1514-cü ildə Yarkənd xanlığını qurur.

Sultan Səid xan dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Sultan Səid xan

Sultan Səid xan dövlətini gücləndirmək məqsədiylə bir takım düzəltmə girişimlərində bulunur. Aksu kimi münbit torpaqlara köç girişimində bulunur. Xəzinədən xalqa mülk paylayır. Ən önəmlisi xalqın iqtisadi durumunu düzəltmək üçün on ilə qədər müddət bir zaman içində, xalq vergidən azad, məaf tutulur.

Aksu’nun şimal şərqi ilə Bayın qərbindəki Arbat (Aravan) deyilən yerdə, 1516-cı ildə Səid xan böyük qardaşı Mənsur xan ilə görüşür və aralarında Altı Şəhir[1]’dəki bu xanlığı bərabər yönətmək için bir saziş yapılır, bu görüşmədə tarixçi Mirzə Heydər Duqlatda bulunur.

Sultan Said Xan Tibet Budistlərinə qarşı İslam dini uğruna savaş yolculuğuna çıktığı zaman, Astım xəstəlıyindən 2 iyul 1533 günü 48 yaşında ölür.[2] Bu Xanlık öncə Qaşqar’ı sonra Yarkənd’i başkənt ədinir. Başkəntinin adıyla "Yarkənd Xanlığı" və ya qurucusunun adıyla "Səidiyə xanlığı" olaraq bilinən bu xanlıq, gərçi kurucusu Moğol - Çağatay soyundan olsa bilə Xanlıq tamamən Türk-İslam gələnəyinə görə yaşatıldığı üçün xanlığa Çağatay xanlığı deyilməkdədir. Əğər bu xanlığı özünə özgü bir yönü ilə açıqlamaq gərəkirsə, ən çarpıcı özgü bir yönü, xanlığın quruluşundan başlayaraq hocaların quvvətli etkisi altında qalmasıdır.

Əbdürrəşid xan dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: I Əbdürrəşid xan

Said xanın yerinə keçən oğlu Əbdürrəşid xan (1533-1559) atasının bu parlak önəmini davam ettirəməmiştir. Bu dövrin ən büyük rahatsızlığı ölkənin Uyğurustan olaraq bilinən doğu şəhərləri ilə Altışəhir olarak bilinən Xotan, Yarkənd, Yəngihisar, Qaşqar, Aksu, və Uçturfan kimi batı şəhirləri arasındaki arasında sürdürülən üstün olma mücadələnin böyüyərək düşmənlıyə çevrilməsidir.

Bu durumdan istifadə ədən və Monqolustanda əgəmənliği əllərinə gəçirərək həm Çin istikamətində həm də Şərqi Türkistan yönündə ilərləmək istəyən Kalmuklar (Jungarlar) sık sık Doğu Türkistan’ın doğu şəhirlərinə akınlar yapmaya başlamışlardır.

Mirzə Heydər Duqlat yazdığı əsərə dəvrin Yarkənd Xanlığı'nın hükümdarı Sultan Said Xan’ın yərinə gəçən oğlu Rəşidi xanın adını vərərək Tarix-i Rəşidi onun adına sunnan Mirza Muhammət Haydar Duğlat bu dəvir olaylarını ətraflı bir şəkildə anlatır.

Əbdülkərim xan dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Rəşidi xanın 1559da ölümü üzərinə onüç oğullarından biri olan Abdülkərim Xan (1559-1591), kardəşlərinin dəstəği ilə tahta çıkmıştır. Nə var ki, Abdülkərim Xan bütün gayrətinə rağmən ülkənin yənidən şəhir dövlətləri halinə gəlməsinə və birbiri ilə uğraşarak həm məmləkətin həm də halkın zarar görməsinə əngəl olamamıştır. Ülkəsinin və halkının bütünlüğünü sağlama ümidi ilə Qərbi Türkistan’da yətişmiş büyük din alimlərindən Əhməd Qazani (Mahdum-ı Azam)'nin oğullarından Hoca İshak Vəli’yi Şərqi Türkistan’a çağırmıştır.

Hoca İshak Vəli, bütün Şərqi Türkistan’ı dolaşarak Müslümanların kardəş olduğunu birbirlərinə yardım ədərək ülkənin və insanların birlik və bərabərliğini korumaları gərəktiğini anlatmaya çalışmıştır. Hoca İshak Vəli bu çalışmalarında bazı yöndən başarılı olmuş və ülkənin parçalanmaya gitməsinə əngəl olmuştur.

Fakat Hoca İshak Vəli’nin bu ətkinlikləri ülkənin doğu illərinin hakimi olan Abdüllatif Xan (1614-1624) tarafından, Abdülkərim Xan’ın yərinə gəçən oğulları Muhammət Xan ilə Şəcaəddin Ahmət Xan və Abdullah Xanlara əgəmənlik yönündən yarar sağlayacağı düşüncəsiylə Ahmət Kazani (Mahmud-ı Azam)'nin ilk xanımından olan büyük oğlu Hoca Kalan (Muhammət Əmin)’ı Yarkənd'ə çağırması Şərqi Türkistan'ın yazgısına ətki ədəcək olayların gəlişməsinə nədən olmuştur. Çünkü bu iki kardəş Hocanın ölümündən sonra oğulları büyük bir çəkişməyə girərək ülkəyə fayda yərinə zarar gətirmişlərdir. Hoca İshak Vəli’nin oğulları İshakiyyə vəya Karatağlık adıyla, kardəşi Hoca Kalan’ın oğulları da Afakiyyə vəya Aktağlık adıyla ayrı görüşləri savunan iki dini grup olarak kıyasıya savaşıma girmələri ülkəyi yəni bir dönəmə sürükləmiştir ki bu dönəmə "Hocalar Dəvri" dənmiştir.

Ölkəni öz əgəmənliğində tutmak için Hoca İshak Vəli'yi Şərqi Türkistan'a yardıma çağıran Əbdülkərim Xan’ın bu harəkəti yalnız dini konularda dəğil, aynı zamanda siyasi alanda da olayların hızla gəlişməsinə nədən oldu. Ülkənin doğu illəri ilə batı illəri arasında bozulan birliği yənidən kurmak mümkün olmadı. Əbdülkərim xan 1591’də öldüğü zaman ülkənin durumu bu birliktən oldukça uzaktı.

Abdülkərim Xan'ın ölümündən sonra sıra ilə yərinə gəçən oğulları öncə Muhammət Xan, sonra Şəcaəddin Ahmət Xan və ən son Abdullah Xan, Yarkənd Xanlığını yönətmişlərdir.

Məhəmməd xan dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: III Məhəmməd xan

Əbdülkərim xanın vəfatından sonra yərinə gəçən, oğlu Muhamməd Xan (1591-1609), qardaşı oğlu Abdürrahim Xan’ı Çalış[3]- Qaşqar - Turfan yörələrinə gənəl vali olarak göndərir. Bu arada Abdürrəşid Xan’ın torunlarından Xudanbəndə Sultanın, Kazak Türklərinin lidəri Təvəkə xanın yardımıyla ÇalışTurfan'ı işgal ətməsi ülkədə var olan siyasi huzursuzluğu daha da artırmıştır.

Güç duruma düşən Əbdürrahim xan, əmisi Muhamməd xandan yardım istəyincə, Kalmuklara müracaat ədərək Hudabəndə Sultan’ın ülkədən çıkarılmasını istədi. Kalmukların bir ricaya istəğə uyması üzərinə Hudabəndə Sultan gəçici bir sürə için ələ gəçirdiği Çalış və Turfan'dan çıkarıldığı gibi kəndisi də yakalanarak Abdürrahim Xan’a təslim ədildi. Sonunda din bilgininin ricası ilə Hudabəndə sərbəst bırakılmış və Yarkənd yörəsinə göndərilmiştir. Bu arada Kalmuklarla dostluğu ilərlətən Abdürrahim Xan, Kalmuk öndəri Dürəng Tayşi’nin kızı ilə əvlənərək onlarla akrabalık kurmuştur. Abdürrahim Xan’ın Kalmuklu Xanımından doğan oğlu Abdullah ilərdə Şərqi Türkistana son parlak dəvrini yaşatacaktır.

Şəcaəddin Ahmət Xan dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Gələnəksəl Kalmık konakları

Abdullah xan dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Abdullah xan dönəmində (1638-1668) şimal qonşuları olan Kalmıqlar (Kalmıqca: Хальмгуд)’ın böyük bir askəri gücə sahib olduğu bilinməktədir. Buna karşı önləm alınırsa da iş iştən gəçmiş, hər şəy Abdullah xanın aləyhinə, gənəl olarak Səidiyə xanlığının aləyhinə işləmiştir.

İsmail xan dönəmi və yıxılışı[redaktə | əsas redaktə]

Abdullah xannın qardaşı Karatağlık hocalarını dəstəkləyən İsmail xan taxta çıxdıqdan sonra, Aktağlık hocaların öndəri Afak Xoca ilə anlaşamaz, onun nüfuzunu kırmak için sınır dışı ədər, Hoca Batı Türkistan şəhirlərindən və küçük yərləşim yərlərindən gəçərək uzun bir səyahattən sonra Kəşmir yoluyla Çin’ə ulaşmıştır. Appak Hoca Kaşgar’dan sürüldüktən sonra Galdan Kuntaycı’ya sığınmış, Galdan 1679’da Appak Hocayla bərabər 60 000 askəri alarak Altışəhrə harəkət ətmiştir[4]. Appak Hoca müridlərinin də yardımıyla Doğu Türkistan’ı[5] Galdan’ın yardımıyla Yədişəhri ələ gəçirmiştir[6]. Appak Hoca, Kalmukların askərləriylə Yarkənd Xanlığına gələrək Aktağlık hocaların da yardımıyla tahtı ələ gəçirmiş, böyləcə Yarkənd Xanlığı fiilən yıkılmıştır[7].

İdari qurluşu[redaktə | əsas redaktə]

Yarkənd xanlığı zamanında dövlətin başında Xan bulunmakta, özlərinə bağlı olan torpaqları iqta olarak xandan sonra ən yətkili yönətici sultan (xandan sonra tahta gəçəcək oğlu)'lara vərilirdi.

Hakim bəy[redaktə | əsas redaktə]

Qanunlara görə hüküm vərməyə salahiyəti bulunan yönəticidir. Bir vilâyətin ən yüksək məmuru olan Hâkimlərə, xalqdan vərgi toplamak və hazinəyə təslim ətmə görəvidə vərilmiştir.

Əşikağa bəy[redaktə | əsas redaktə]

Saray muhafız ordusunun başında bulunan kişi, Yarkənd xanlığı dövrində mərkəz təşkilatının ən önəmli məqamlarından biridir[8].

Qazı bəy[redaktə | əsas redaktə]

İslâm ülkələrində yaygın olan Kadılık, Yarkənd Xanlığında da Kadılar davalara bakmakla yükümlüydü.

Mirab Bək[redaktə | əsas redaktə]

Mirab (Mīrāb), suyla ilgili işlərdən sorumlu (buna kariz də dahildir) yönəticidir. Suyun dağıtımı, dəpolanması və su ücrətinin toplanması gibi görəvləri bulunmaktaydı.

Nakıb bəy[redaktə | əsas redaktə]

Yarkənd Xanlığında nakıbın görəvi hakkında fazla bilgi bulunmamaktadır. Bu makama gətirilən kişi pəygambər soyundan olurdu. Ahmət Xan zamanında, Hoca Abdurəzak, Nakıb olarak görəv yapmıştır.

Mütəvəlli Bək[redaktə | əsas redaktə]

Vakıf mülklərindən sorumlu, aynı zamanda arazi və gayrı mənkullərin alım-satımı, vərgisi və bunlarla ilgili çıkan anlaşmazlıkları takip ətmək və nəticəyə bağlamakla sorumlu[9] yönəticidir. Abdullah Xan zamanında Tulak Bək, Muhamməd Mümin Sultan və Təngrikulu Bəklər mütəvəlli görəvində bulundular[10].

Kərəkyarak Bək[redaktə | əsas redaktə]

Xan və ailəsinin zarurî ihtiyaçları, yiyəcək və giyəcək gibi təməl malzəmələri təmin ədən[11], aynı zamanda, vilâyət və bölgələrdən ordu için silâh, yiyəcək və yəm gibi gərəkli ərzak və təçhizatın toplanmasından sorumlu kişidir[12].

Daruga bəy[redaktə | əsas redaktə]

Bu dārūḡa kəliməsi Moğolca olup "vilayət hakimi" anlamındadır[13]. Yarkənd Xanlığında daruga fazla yüksək bir makam olmayıp, xanın vəya iləri gələnlərin malikânəsində bulunan kâhya tanımı, yapmış olduğu görəvə ən uygun düşən açıklamadır[14].

Yarkənd xanları[redaktə | əsas redaktə]

Yarkənd xanlarının məzarları[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Mansura Haidar (çevirmen) (2002), Mirza Haidar Dughlat as Depicted in Persian Sources
  • Saray Mehmet , Doğu Türkistan Tarihi (Başlangıçtan 1878’e kadar), Bayrak Matbaacılık, İstanbul-1997
  • Kurban İklil, Doğu Türkistan İçin Savaş, TTK Yayınları. Ankara-1995
  • Özkan Nevzat, Türk Dünyası Nüfus Sosyal Yapı Dil Edebiyat, Geçit Yayınları Kayseri-1997
  • Hayit Baymirza, "Doğu Türkistan’ın Türk Dünyası’ndaki Önemi", Türk Dünyası Tarih Dergisi, sayfa 145
  • Gömeç Saadettin, Uygur Türkleri Tarihi ve Kültürü, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları,
  • B.Babajanov, Biographies of Makhdum-i A'zam al-Kasani al-Dahbidi, Shaykh of the Sixteenth-Century Naqshandiya [1]  (ing.)
  • Kadir Tuğ, Doğu Türkistan’da Hocalar Dönemi, Bişkek 2004, Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih (Genel Türk Tarihi) Anabilim Dalı, Yükseklisans tezi.
  • Konuralp Ercilasun, Ch’ıng Hanedanı Zamanında Kaşgar, Ankara 2003.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Altishahr; günəy Sincan'da Hotan, Yarkənd, Yəngihisar, Qaşqar, Aksu, və Uçturfan'dan oluşan altı şəhirlər.
  2. Mirzə Heydər Duqlat, Tarix-i-Rashidi, Çəvirən Edward Dənison Ross. London, 1895. ISBN 81-86787-02-X, ISBN 81-86787-00-3
  3. Karashahr-- thən known as Chálish--A History of thə Moghuls of Cəntral Asia
  4. Məhmət Əmin Buğra, Şarkî Türkistan Tarixi, Ankara 1998, s. 275.
  5. Molla Musa Sayrami, Tarix-i Əmniyə, Yay. Haz. Muhamməd Zunun, Urumçi 1989, s.130.
  6. Çokan Vəlixanov, Sobraniyə Soçinəniy v Pyati Tomah, cilt III, Alma-ata 1985, s. 128; Molla Musa Sayrami, a.g.ə., s. 130.
  7. Muhamməd Sadık Kaşgarî, Təzkirəî Azizân, Kaşgar 1988, s. 50.
  8. Konuralp Ərcilasun, Ch’ıng Xanədanı Zamanında Kaşgar, Ankara 2003, s.59.
  9. Konuralp Ərcilasun, a.g.ə., s. 97.
  10. Konuralp Ərcilasun, a.g.ə., s. 63-64.
  11. Hafız Taniş al-Buharî, Abdullah Namə, c. II., Taşkənd 2000, s. 280.
  12. Konuralp Ərcilasun, a.g.ə., s. 63.
  13. Lazar G. Budagov, Sıravnitelnıy Slovar Turətsko-Tatarskıh Narəçiy, cilt. I, Sangpətərsburg 1869, s. 347.
  14. Konuralp Ərcilasun, a.g.ə., s.60.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]