Krım Xalq Respublikası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Krım Xalq Respublikası, 1917-ci il Rusiya inqilabından (Oktyabr çevrilişi) sonra, Krım Tatar Milli Qurultayının 26 dekabr 1917-ci ildə elan etdiyi dövlət, tarixdə ilk türk-müsəlman respublikadır. 23 fevral 1918-ci ilədək Krım yarımadasında mövcud olmuşdur. Paytaxtı Bağçasaray olmuşdur.

7 aprel 1917-ci ildə Ağməsciddə Bütün Krım Müsəlmanları Konqresi toplandı. Bu yığıncağa Krımın müxtəlif yerlərindən 1500-dən çox adam qatılmışdır. Yığıncaqda "Vətən" cəmiyyətindən Seyidcəlil Xəttat, Əsan Səbri Ayvazov kimi millətçilər aktiv iştirak etmişdilər. Yığıncaqda Krım Müsəlmanları Mərkəzi İcra Komitəsi yaradıldı. Noman Çələbicihan komitənin başçısı və Krım müftisi seçilmiş, Cəfər Seyidamət isə Rusiya Hökumətinin əlində olan Vəqf Komissiyanının başçısı seçilmişdir. İkisi də o zaman Krımda deyildi, döyüşlərdə iştirak edirdilər. Bu vaxtlarda bütün Krımlıların tərəfindən "Krım Krımlılarındır!" şüarı səslənirdi. Oktyabr 1917-ci ildə keçirilən Qurultaya 76 millət vəkili qatılmışdır. Bu millət vəkillərindən 24-ü Yaltadan, 19-u Ağməsciddən, 16-ı Kefedən, 11-i Kezlevdən və 6-ı Orqapıdan gəlmişdir. Millət vəkillərinin aralarında dörd qadın vardır. Krım Xalq Respublikası, Krım tatarlarının meydana gətirdiyi qurultayın cəhdləri ilə qurulmuş olsa da yarımadada yaşayan bütün etnik qrupların bərabərliyinə söykənmişdi. O dövrdə əhalinin əksəriyyəti ruslardan ibarət idi (42%). Rusların başqa yarımadada ukraynalılar (11%), ermənilər və yunanlılar da yaşayırdı.

Ukrayna, qurultaya təbrik məktubunu göndərmişdir. Rusiyanın Bolşevik Hökuməti isə Krım Tatar Qurultayını və Hökumətini tanımamışdır.

Rusiyada artıq kommunist rejimi başlamışdır. Qiyam Komitəsi, Qaradənizdə olan gəmilərini Kezlev, Yalta, Kefe, Kerç və digər şəhərlərə göndərib Respublika ilə müharibəyə başladı. 16 yanvardan fevralın sonuna qədər Akyar və Bağçasaray yaxınlığında döyüşlər oldu. Süyren kəndinin yaxınlığında 40 minlik bolşevik ordusu ilə döyüşə girən 3 minlik Respublika ordusu məğrubiyyətə uğradı. Bunun ardından, Krımı zəbt edən Bolşevikler Respublikanı yıxdıqlarını elan etdilər. Krım Xalq Respublikası Hökumətinin başçısı Noman Çələbicihan Akyarda 23 fevral 1918-ci ildə edam edildi. Beləcə tarixdəki ilk Krım Tatar Respublikası yox edildi.