Araz Türk Cümhuriyyəti

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Araz Türk Cümhuriyyəti

22 noyabr 1918 — 26 iyun 1919



 

Republic of Aras flag.jpg
Bayraq
Conquista soviética del Caucaso - hasta diciembre 1920.png
Paytaxt İğdır[1], Naxçıvan
Böyük şəhərlər Naxçıvan, İğdır, Ordubad
Dil(lər) Azərbaycan dili
Din Islam
Pul vahidi Azərbaycan manatı
Sahəsi 16.000 km²
İdarəetmə forması Respublika
 - 1918-1919 Cəfərqulu xan Naxçıvanski
Bu gün hissəsidir: Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Flag of Turkey.svg Türkiyə
Flag of Armenia.svg Ermənistan

Araz Türk Cümhuriyyəti1918-ci ilin noyabr ayında Azərbaycan Xalq CümhuriyyətiOsmanlı İmperiyasının dəstəyi ilə Naxçıvanda Cəfərqulu xan tərəfindən yaradılmış dövlət.

Araz Türk Cümhuriyyəti mövcud olduğu dövr ərzində Osmanlı İmperiyası ilə daim münasibət saxlamışdır. Dövlətin yaradılmasının məqsədlərindən biri də, Naxçıvanı ermənilərin hücumundan qorumaq olmuşdur. Naxçıvan, Zəngəzur və Şərur-Dərələyəz qəzasını özündə birləşdirən Araz Türk Cümhuriyyəti 1919-cu[Mənbə göstərin] ildə SSRİ-nin təzyiqi nəticəsində ermənilər paytaxt Naxçıvanı tutmasıla dağılmışdır. Bu hadisə Azərbaycan Demokratik RespublikasıErmənistanla konfliktə gətirir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

1826-1828-ci illərdə Rusiya imperiyyası ilə İran arasında gedən müharibə Türkmənçay müqaviləsi ilə bitir. İrəvan xanlığı və Naxçıvan torpaqları Rusiyanın əlinə keçir. 1828 ilin martın 21-də Naxçıvan xanlığı Ι Nikolayın əmri ilə ləğv edilir. Sonradan İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazisində Erməni Vilayyəti yaradılır. Bu müqavilənin 15 bəndi əsas gətirilərək İrandan 10,652 nəfər erməni köcürülür. 1830-cu ilin siyahıya almasına əsasən bölgədə 13,369 erməni vardı. Halbuki bölgənin müsəlman əhalisi 17,138 nəfər təşkil edirdi. 1849-cu ildə Erməni vilayyəti ləğv edilir və ərazisində İrəvan quberniyası yaradılır. Naxçıvan ərazisisi qəzalara bölünür. 1896-cı il siyahıya almasına əsasən isə bölgə əhalisinin 7433 nəfəri Qafqaz tatarı, 4512 nəfəri isə ermənilər təşkil edir. 1918 ildə Azərbaycanın bir hissəsi olsa da, Andranik Ozanyan 1918-ci il 4 iyun Batum müqaviləsini tanımır və bölgənin istilasına calışır. Zəngəzurun işğalı burda yaşayan Azərbaycanlıların qırğını ilə nəticələnir. İyulda quldur ermənilər Naxçıvanın Yaycı kəndini talan edirlər. İyulun 19 da Türk ordusu bölgəni geri alır. 30 oktyabrda Mudros müqaviləsidan sonra Türk Ordusu bölgəni tərk etməsi bura nəzarəti çətinləşdirdi. Ona görə də bölgədə 1918 ilin 3 noyabrında Araz Türk Cumhuriyyəti qurulur. Cəfərqulu xan Naxçıvanski dövlətin ilk general-qubernatoru olur. Hədəf bölgəni erməni istilasından qorumaq olur. 1 illik mücadilədən sonra ermənilər Naxçıvanı tutması ilə dövlət süqüta uğrayır. Lakın ermənilər bölgəni əllərində cox saxlaya bilmir. 1920-ci ildə Qarabəkir Paşa bölgəni azad edir.

Ərazisi[redaktə | əsas redaktə]

Araz Türk Cumhuriyyətinin ərazisi 16 min km² təşkil edirdi. Cumhuriyyətin ərazisinə Naxçıvan, Şərur-Dərələyəz, Ordubad qəzaları və ayrıca Uluxanlı, Vedibasar, KəmərliMehri əraziləri daxil idi.

Dövlət rəhbərləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Hərbi Nazir - Rahim bəy Cahangirzadə
  • Maliyyə Naziri - Qəmərəli bəy Bənənyarlı
  • Torpaq Naziri - Bəkir bəy Rzazadə
  • Gənclər Naziri - Məmməd Bəyzadə
  • Xarici İşlər Naziri - Həsən bəy Şərifzadə

Maraqlı fakt[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan şairi və yazıçısı Hüseyn Cavid Naxçıvanda yaşadığı müddət ərzində Araz Türk Cümhuriyyətində rəsmi şəkildə fəaliyyət göstərmişdir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Гражданская история безумной войны. Веллер М., Буровский А.М.: АСТ, 2007. - 640 с.