Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti7 dekabr 1918-ci il saat 13.00-da Şərqdə yaradılan ilk parlament.

Parlamentin açılışı

Tarixi və yaranması[redaktə | əsas redaktə]

Parlamentin ilk iclası

1918-ci il sentyabrın 17-də Fətəli xan Xoyski kabinetinin təşkilindən üç ay sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti Bakıya köçdü. Bakı paytaxt elan olundu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hakimiyyət dairəsi genişləndi.

Noyabrın 9-da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlət bayrağı üzərində aypara və səkkizguşəli ulduz təsviri olan üçrəngli bayraqla əvəz olundu. İctimai-siyasi, iqtisadi və mədəni həyatın müxtəlif sahələrində quruculuq işləri daha da genişləndirildi. Parlamentli respublika idarəçiliyinin hüquqi norma və qaydalarına sadiq qalan Fətəli xan Xoyski hökuməti, eyni zamanda, Müəssislər Məclisinin çağırılması üçün hazırlıq görməyə başladı. Bu məqsədlə xüsusi komissiya yaradıldı: Milli Şuranın 1918-ci il 17 iyun tarixli qərarından hələ 6 ay keçməməsinə baxmayaraq, daha doğrusu hökumətin təkbaşına hakimiyyəti davam etdirmək səlahiyyəti olduğu halda, F.Xoyskinin təşəbbüsü və müraciətinə əsasən 1918-ci il noyabrın 16-da Azərbaycan Milli Şurası yenidən fəaliyyətə başladı. Hökumətin sədri F.Xoyskinin təklifi ilə Azərbaycan Milli Şurası Müəssislər Məclisi çağırmaq işini öz üzərinə götürdü.

Azərbaycan Milli Şurasının 1918-ci il noyabrın 19-da M. Ə.Rəsulzadənin sədrliyi ilə keçirilən iclasında Azərbaycan Parlamentçiliyi tarixinin çox mühüm qərarları qəbul olundu. O zaman Azərbaycan Demokratik Respublikası fövqəladə dərəcədə çətin və mürəkkəb şəraitdə fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti son dərəcə demokratik inkişaf yolu tutdu. 19 noyabr tarixli həmin iclasda qeyd olundu ki, Azərbaycanın əhalisi yalnız azərbaycanlılardan ibarət olmadığı üçün Azərbaycan Milli Şurasında qeyri millətlər də təmsil olunmalıdır, daha doğrusu Azərbaycan ərazisində yaşayan bütün millətlər parlamentdə təmsil olunmalıdır. Azərbaycan Milli Şurası ölkə əhalisinin (2 mln. 750 min nəfər) hər 24 min nəfərinə 1 nəfər nümayəndə hesabı ilə 120 nəfərdən ibarət olmalı idi. Onlardan 80 nəfər müsəlmanları, 21 nəfər erməniləri, 10 nəfər rusları, 1 nəfər almanları və 1 nəfər yəhudiləri təmsil etməli idi. Sayları çox az olduğu üçün, parlament seçkilərində iştirak etmək hüquqları olmadığı halda, gürcülər və polyaklar da hərəsinə bir deputatla parlamentdə təmsil olunmalı idilər.

Parlamentin üzvlərdə deputat toxunulmazlığı var idi.[1]

Azərbaycan Milli Şurasının 19 noyabr 1918-ci il tarixli iclasının qərarına əsasən hələ 1917-ci ilin sonlarında Ümumrusiya Müəssislər Məclisinə seçilmiş 44 nəfər türk-müsəlman nümayəndə birbaşa yeni yaradılacaq parlamentin tərkibinə daxil edilirdi. Müsəlmanlardan qalan 36 deputat və başqa millətlərin nümayəndələri yenidən seçilməli idi. Yeni Parlamentin formalaşdırılması 1918-ci il dekabrın 3-də başa çatdırılmalı idi.

Göründüyü kimi, 1918-ci ilin Mart soyqırımından hələ vur-tut yarım il keçməsinə baxmayaraq Azərbaycan parlamentində 21 nəfər erməni nümayəndəsinin iştirakına yol açılırdı. O zamankı tarixi şəraitdə atılan bu addım Azərbaycan xalqının demokratik təbiətinə, insan haqlarına nə qədər dərin hörmətlə yanaşmasına parlaq sübutdur.

Parlament demokratiyamızın bu parlaq faktı Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin yeni parlamentin çağırılması ilə bağlı olaraq 1918-ci il noyabrın 29-da xalqa etdiyi müraciətdə də əks olunmuşdu: "... bizə fəlakət və səfalətdən başqa bir şey verməyən ədavət və ixtilafı bir tərəfə qoyaq. Tarix hamımızı bir yerdə yaşamaq məcburiyyətində qoyub. Yeni başlayan həyatın təbii məşəqqətlərini asanlıqla çəkmək üçün yaşayışımızı aqil və insani əsaslar üzərində quraq, bir-birimizi sevək, ehtiram edək. Milli və məzhəb fərqlərinə baxmayaraq, bütün Azərbaycan vətəndaşları bir vətənin övladlarıdır. Ümumi vətəndə müştərək həyatlarını qurmaq və öz səadətlərinə birlikdə yetişmək üçün onlar bir-birlərinə əl uzatmalı və yardım etməlidirlər".

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Azərbaycan əhalisinə müraciətdə bildirirdi ki, azlıqda qalan millətlərin və məmləkətin vilayətlərinin də nümayəndələri təmsil olunacaq yeni parlament yurdumuzun sahibi olacaq, onun müqəddəratını həll, hökumətini təşkil və mənafeyini müdafiə edəcək.

1918-ci il dekabrın 7-də saat 13-də Hacı Zeynalabdin Tağıyevin qızlar məktəbinin binasında (hazırda Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun yerləşdiyi bina) Azərbaycan Parlamentinin təntənəli açılışı oldu. Bu, bütün müsəlman şərqində o dövrün ən demokratik prinsipləri əsasında formalaşdırılmış ilk parlament idi.

Parlamentin açılışında Azərbaycan Milli Şurasının sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə geniş təbrik nitqi söylədi.

"Müsavat" fraksiyasının təklifi ilə Əlimərdan bəy Topçubaşov parlamentin sədri, Həsən bəy Ağayev isə onun birinci müavini seçildi. Paris sülh konfransına yola düşmüş Ə.Topçubaşov səfərdə olduğu üçün parlamentin fəaliyyətinə H.Ağayev rəhbərlik etdi. Parlamentin ilk iclasındaca Fətəli xan Xoyski hökumətinin istefası qəbul edildi və yeni hökumətin təşkil olunması qərara alındı. Yeni hökumətin təşkili yenidən F.Xoyskiyə tapşırıldı.

1918-ci il dekabrın 26-da F.Xoyski parlamentdə öz proqramı ilə çıxış etdi və yeni hökumətin tərkibini təsdiq olunmağa təqdim etdi. Parlament hökumətin proqramını qəbul etdi və F.Xoyskinin təşkil etdiyi hökumətə etimad göstərdi.

Azərbaycan Parlamentinin fəaliyyətə başladığı dövrdəki tariximizin çox mühüm ibrət dərslərindən biri də budur ki, Cümhuriyyət xadimlərinin, bütün xalqımızın ilk Azərbaycan Parlamentində ermənilərə 21, ruslara isə 10 yer ayırmasına baxmayaraq, onlar Parlamentin açılışında iştirak etmədilər. Bakıda fəaliyyət göstərən Rus Milli Şurası Azərbaycanın öz müstəqilliyini elan etməsilə "Vahid və bölünməz Rusiya"nın parçalanmasına yol açdığı üçün "Azərbaycanın Rusiyadan ayrılması faktını tanımadı" və Azərbaycan Parlamentini baykot etmək barədə qərar qəbul etdi.

Lakin Azərbaycanda yaşayan rus-slavyan əhalisinin təzyiqi ilə sonralar Rus Milli Şurası həmin qərarı ləğv etməyə məcbur oldu.

Həmin dövrdə Azərbaycanın müstəqilliyi ilə barışa bilməyən ermənilər də Rus Milli Şurasını müdafiə etdilər və iki aydan çox müddət ərzində Parlamentin iclaslarında iştirak etmədilər. Parlamentə qatıldıqdan sonra isə həmişə Azərbaycan dövlətçiliyinə xəyanət mövqeyindən çıxış etdilər.

Bundan əlavə, ölkədə ali hakimiyyəti öz əlində cəmləşdirmiş və sayı 100 nəfərə çatmayan Parlamentdə 11 fraksiya və qrupun fəaliyyət göstərməsi də olduqca mürəkkəb daxili və beynəlxalq şəraitdə müstəqil dövlət quruculuğuna ciddi əngəl törədirdi. Ayrı-ayrı fraksiya və qruplar bir çox hallarda özlərinin məhdud fraksiya və qrup mənafelərini ümummilli mənafedən üstün tuturdular. Məsələn, Parlamentin sosialist bloku "yoxsulların mənafeyini müdafiə etmək" pərdəsi altında, müntəzəm olaraq, Azərbaycanın Sovet Rusiyasına birləşdirilməsini təbliğ etmiş, Sovet Rusiyasında diplomatik nümayəndəlik açılması barədə qərar qəbul edilməsinə nail olmuş, nəhayət, Qızıl Ordunun ölkəyə müdaxiləsinə tərəfdar çıxmışdı ki, bu da mahiyyətcə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə qarşı pozuculuq işi aparmaqdan başqa bir şey deyildi.

Bununla belə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamenti öz fəaliyyəti ərzində, o cümlədən 17 aylıq aramsız fəaliyyəti dövründə həyata keçirdiyi müstəqil dövlət quruculuğu təcrübəsi ilə, qəbul etdiyi yüksək səviyyəli qanunvericilik aktları və qərarları ilə Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində, xüsusən də parlament mədəniyyəti tarixində dərin və zəngin iz qoymuşdur.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə parlamentçilik tariximiz iki dövrə ayrılır: Birinci dövr – 1918-ci il mayın 27-dən noyabrın 19-dək davam etmişdir. Bu altı ay ərzində Azərbaycan Milli Şurası adı ilə fəaliyyət göstərən və 44 nəfər müsəlman-türk nümayəndədən ibarət olan ilk Azərbaycan Parlamenti çox mühüm tarixi qərarlar qəbul etmişdir. İlk Parlamentimiz 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycanın müstəqilliyini elan etmiş, ölkənin idarə olunmasını öz üzərinə götürmüş və tarixi İstiqlal bəyannaməsini qəbul etmişdir.

Azərbaycan Milli Şurasının o zaman çox mürəkkəb və həlledici bir tarixi məqamda Tiflisdə-Qafqaz canişininin iqamətgahında elan etdiyi İstiqlal bəyannaməsi Azərbaycan demokratiyası və parlamentarizm ənənələri tarixinin ən parlaq hüquqi sənədi olaraq bu gün də öz tarixi və praktiki əhəmiyyətini saxlamaqdadır.

Milli Şura dövründə Azərbaycan Parlamentinin təsis toplantısı ilə birlikdə cəmi 10 iclası keçirilmişdir. İlk iclas – 1918-ci il mayın 27-də Tiflisdə, son iclas – 1918-ci il noyabrın 19-da Bakıda keçirilmişdir. Mayın 27-də Azərbaycan Milli Şurası təsis olunmuş, iyunun 17-də isə fəaliyyətini müvəqqəti dayandırıb, 6 aydan gec olmayaraq Müəssislər Məclisi çağrılmaq şərti ilə, bütün qanunverici və icraedici hakimiyyəti Müvəqqəti hökumətə vermişdir. Xalq Cümhuriyyəti hökuməti 1918-ci il sentyabrın 17-də Bakıya köçdükdən sonra Azərbaycan Milli Şurası noyabrın 16-da öz fəaliyyətini yenidən bərpa etmişdir. Noyabrın 19-da Azərbaycan Milli Şurası həmin il dekabrın 3-də Müəssislər Məclisinin-geniş tərkibli Azərbaycan Parlamentinin çağırılması haqqında qanun qəbul etdi və öz fəaliyyətini dayandırdı. Beləliklə, Azərbaycan Parlamenti öz fəaliyyətinin bu dövründə, daha doğrusu, Milli Şura dövründə Tiflisdə, Gəncədə və Bakıda fəaliyyət göstərmişdir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlamentçilik tarixində İkinci dövr və ya Bakı dövrü 1918-ci il dekabrın 7-dən 1920-ci il aprelin 27-dək cəmi 17 ay davam etmişdir. İlk iclas – 1918-ci il dekabrın 7-də, son iclas 1920-ci il aprelin 27-də keçirilmişdir. Bu dövrdə Parlamentin cəmi 145 iclası olmuşdur. Bütün bu iclaslarda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamenti İstiqlal bəyannaməsinin müəyyən etdiyi prinsiplərə sadiq qalaraq və konkret tarixi şəraiti nəzərə alaraq ölkənin ərazi bütövlüyünü təmin etmək və müstəqilliyini qoruyub saxlamaq, insan haqları və azadlıqlarının dolğun təmin olunduğu ən müasir hüquqi-demokratik dövlət yaratmaq məqsədi daşıyan çox mühüm qanunlar və qərarlar qəbul etmişdi. Bütün bu qanunlar və qərarlar, nəticə etibarilə, hakimiyyətin üç qolunun -qanunvericilik, icra və məhkəmə orqanlarının formalaşdırılmasına yönəlmişdi.

Birinci Dünya müharibəsində böyük dövlətlərin dünyanı bölüşdürmək uğrunda mübarizəsinin həlledici mərhələyə daxil olduğu və ölkənin başı üzərini yeni işğal təhlükəsinin aldığı çox mürəkkəb bir daxili və beynəlxalq tarixi şəraitdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan Parlamenti öz fəaliyyətinin mühüm hissəsini dövlət müstəqilliyinin qorunub saxlanmasına və Ordu quruculuğu məsələlərinə yönəltmişdi. Qeyd olunmalıdır ki, Parlamentin bu sahədə qəbul etdiyi qanun və qərarların müzakirəsində Parlament üzvləri, bir qayda olaraq, həmrəylik və yekdillik nümayiş etdirirdilər.

Parlament və təhsil[redaktə | əsas redaktə]

Çox mürəkkəb şəraitdə fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, xalqımızın milli oyanışını əbədi etməyə çalışan Cümhuriyyət hökuməti və parlamenti elmin, təhsilin və xalq maarifinin, səhiyyənin inkişafını diqqət mərkəzində saxlayırdı. Ölkənin hər yerində müxtəlif pillədən olan məktəblər, gimnaziyalar, qız məktəbləri, uşaq baxçaları, qısa müddətli müəllim kursları, kitabxanalar açılır, kənd yerində xəstəxana və feldşer məntəqələri şəbəkəsi yaradılır, yoluxucu xəstəliklərə qarşı mübarizə aparılırdı.

Bu baxımdan Parlamentin 1919-cu il sentyabrın 1-də Bakı Dövlət Universitetinin təsis olunması haqqında qəbul etdiyi qanunu xüsusi qeyd etmək lazımdır. Milli universitetin açılması Cümhuriyyət xadimlərinin doğma xalq qarşısında çox mühüm tarixi xidməti idi. Sonralar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etsə də Cümhuriyyət ideyalarının yaşamasında və xalqımızın yenidən müstəqilliyə qovuşmasında Bakı Dövlət Universiteti misilsiz rol oynadı. Ölkədə elm və təhsilin inkişafına xüsusi diqqət yetirən Cümhuriyyət hökuməti və Parlamenti, vaxt itirmədən, bu sahədə milli kadrlar hazırlanmasının sürətləndirilməsinə xüsusi səy göstərirdi. Bu zaman Azərbaycan Parlamenti hökumətin təklifinə əsasən 100 nəfər azərbaycanlı gəncin dövlət hesabına təhsil almaq üçün xarici ölkələrə göndərilməsi barədə qanun qəbul etmişdi. Bu işə nə qədər böyük əhəmiyyət verildiyi ondan görünür ki, Parlament xaricə göndəriləcək gəncləri müəyyən etmək üçün Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin başçılığı ilə beş nəfərdən (Mehdi bəy Hacınski, Əhməd bəy Pepinov, Qara bəy Qarabəyov, Abdulla bəy Əfəndizadə) ibarət xüsusi müsabiqə komissiyası yaratmışdı. Komissiyanın qərarına əsasən ali təhsil almaq üçün 45 nəfər Fransa, 23 nəfər İtaliya, 10 nəfər İngiltərə, 9 nəfər Türkiyə ali məktəblərinə göndərilmişdi. Rusiyada oxumaq üçün seçilmiş 13 nəfər gənc orada Vətəndaş müharibəsi başlandığı üçün təhsil almağa gedə bilməmişdi.

Parlament və xarici siyasət[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamenti və hökuməti ölkənin başının üstünü alan xarici müdaxilə təhlükəsini sovuşdurmaq üçün gənc respublikanın beynəlxalq aləmdə tanınması üçün də böyük iş aparırdı. Bununla bağlı olaraq Cümhuriyyət Parlamenti 1918-ci il dekabrın 28-də parlamentin sədri Ə.M.Topçubaşovun başçılığı ilə Paris sülh konfransına xüsusi nümayəndə heyətinin göndərilməsi haqqında qərar qəbul etmişdi. Cümhuriyyət dövrünün görkəmli dövlət xadimi Ə.M.Topçubaşov ağır çətinlikləri dəf edərək Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bir sıra böyük dövlətlər tərəfindən de-fakto tanınmasına nail olsa da XI Qırmızı Ordunun Şimali Azərbaycanı işğal etməsilə onun bu sahədəki fəaliyyəti yarımçıq qaldı.

Azərbaycan Parlamentinin və Cümhuriyyət hökumətinin fəaliyyətinin çox mühüm hissəsini daim özünə cəlb edən məsələlərdən biri də yaxın qonşularla münasibətlər və sərhəd məsələləri olmuşdur. Aparılan çox gərgin işdən sonra Gürcüstanla münasibətlər nizama salınsa da, Ermənistan hökumətinin böyük ərazi iddiaları üzündən Azərbaycan--Ermənistan münasibətlərini normal məcraya yönəltmək mümkün olmamışdı.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə qonşu İranla da bir sıra saziş və müqavilələr imzalanmış və həmin sənədlər Parlamentdə təsdiq olunmuşdur.

Cümhuriyyət dövründə Azərbaycanda parlamentçilik ənənələri getdikcə möhkəmlənir və inkişaf edir, ən müasir parlament mədəniyyəti formalaşırdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mövcud olduğu dövrdə ümumiyyətlə 155 parlament iclası keçirilmişdir ki, bunun da 10-u Azərbaycan Milli Şurasının (27 may-19 noyabr 1918-ci il), 145-i isə Azərbaycan Parlamentinin fəaliyyət göstərdiyi dövrdə (7 dekabr 1918-ci il – 27 aprel 1920-ci il) olmuşdur.

Qanunların qəbul edilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Parlamentin müzakirəsinə 270-dən çox qanun layihəsi çıxarılmış, onlardan 230-a yaxını qəbul olunmuşdu. Qanunlar qızğın və işgüzar fikir mübadiləsi şəraitində müzakirə edilir, özü də yalnız üçüncü oxunuşdan sonra qəbul olunurdu.

Parlament qanunlarının hazırlanması, müzakirəsi və təsdiq olunmasında 11 fraksiya və qrupa mənsub olan millət vəkilləri iştirak edirdilər.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 11 komissiyası vardı.

Parlamentin fəaliyyəti xüsusi olaraq bu məqsəd üçün hazırlanmış nizamnamə – "Azərbaycan Parlamentinin nakazı (təlimatı)" əsasında idarə olunurdu.

M.Ə.Rəsulzadə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin fəaliyyətinə belə qiymət verirdi: "Millət məclisi məmləkətin bütün sinif və millətlərini təmsil edib, dövlətin tamamən taleyinə hakim idi. Onsuz heç bir əmr keçməz, heç bir məsrəf yapılmaz, heç bir müharibə başlamaz, heç bir barışıq imzalanmazdı. Hökumət məclisin etimadını qazananda qalır, itirəndə düşürdü. Ortada hakim olacaq vasitə – vəzifə yox idi. Parlament hakimi-mütləq idi".

Sovet Rusiyasının beynəlxalq hüquq normalarını tapdalayan hərbi müdaxiləsi və XI Qızıl Ordu hissələrinin qanlı döyüş əməliyyatları nəticəsində Şimali Azərbaycan yenidən Rusiya tərkibinə qatılsa da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqımızın azadlıq hərəkatı tarixində dərin iz qoydu. Cəmi 23 ay yaşamasına baxmayaraq Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti sübut etdi ki, ən qəddar müstəmləkə və repressiya rejimləri belə Azərbaycan xalqının azadlıq ideallarını və müstəqil dövlətçilik ənənələrini məhv etməyə qadir deyildir.

Azərbaycan xalqının tarixində ilk Parlamentli respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, eyni zamanda, bütün Şərqdə, o cümlədən türk-islam dünyasında ilk demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət nümunəsi idi.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti özünün siyasi quruluşuna, həyata keçirdiyi demokratik dövlət quruculuğu tədbirlərinə, həmçinin qarşısına qoyduğu məqsəd və vəzifələrə görə də Avropanın ənənəvi demokratik respublikalarından geri qalmırdı

Seçkilər[redaktə | əsas redaktə]

Bəlli olduğu kimi, parlament tərkibində Milli Şuranın 44 nəfər üzvündən başqa, daha 36 nümayəndə seçilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Seçki məntəqələri:

Azərbaycan Hökümətlərinin Tərkibi[redaktə | əsas redaktə]

Parlament tərkibi və fraksiyalar     Müsavat: 38 oturacaq     İttihad: 13 oturacaq     Əhrar: 5 oturacaq     Sosialistlər: 13 oturacaq     Bitərəf: 3 oturacaq     Müstəqil: 4 oturacaq     Sol müstəqil: 1 oturacaq     Slavyan-Rus: 5 oturacaq     Milli Azlıqlar: 4 oturacaq     Erməni: 5 oturacaq     Daşnaksütun: 6 oturacaq
I hökumət kabineti: 28.05.1918 – 17.06.1918.

1. Nazirlər Şurasının sədri və Daxili İşlər naziri – F.Xoyski (bitərəf).

2. Hərbi nazir – X. Sultanov (Müsavat).

3. Xarici İşlər naziri – M.H. Hacınski (Müsavat).

4. Malliyyə və Xalq Maarifi naziri – N.Yusifbəyli (Müsavat).

5. Ədliyyə naziri – X. Xasməmmədov (Müsavat).

6. Ticarət və Sənaye naziri – M.Y. Cəfərov (bitərəf, sonra – Müsavat).

7. Əkinçilik və Əmək naziri – Ə. Şeyxülislamzadə (Hümmət).

8. Yollar, Poçt və Teleqraf naziri – X. Məlikaslanov (bitərəf).

9. Dövlət müfəttişi – C. Hacınski (sosialist).


II hökumət kabineti: 17. 06. 1918 – 07. 12. 1918.

1. Nazirlər Şurasının sədri və Ədliyyə naziri F.Xoyski (bitərəf).

2. Xarici İşlər naziri – M. Hacınski (Müsavat).

3. Xalq Maarifi və Dini Etiqad naziri – N. Yusifbəyli (Müsavat).

4. Daxili İşlər naziri – B. Cavanşir (bitərəf).

5. Əkinçilik naziri – X. Sultanov (Müsavat).

6. Səhiyyə və Sosial – Təminat naziri – X.Rəfibəyli (bitərəf ).

7. Yollar naziri – X. Məlikaslanov (bitərəf).

8. Ticarət və Sənaye naziri – A. Aşurov (bitərəf).

9. Malliyyə naziri – Ə. Əmircanov (bitərəf ).

10. Portfelsiz nazir – Ə. M. Topçubaşov (bitərəf).

11. Portfelsiz nazir – M. Rəfiyev (Müsavat ).

12. Portfelsiz nazir – X. Xasməmmədov (Müsavat).


6.10.1918 tarixli kabinədaxili dəyişikliklərdən sonra

1. Nazirlər Şurasının sədri – F. Xoyski (bitərəf).

2. Ticarət, Sənaye və Daxili İşlər naziri –B.Cavanşir (bitərəf).

3. Xarici İşlər naziri – Ə. M. Topçubaşov (bitərəf).

4. Malliyyə naziri – M. H. Hacınski (Müsavat).

5. Xalq Maarifi naziri – H. Yusifbəyli (Müsavat ).

6. Yollar naziri – X. Xasməmmədov (bitərəf).

7. Əkinçilik naziri – X. Sultanov (Müsavat).

8. Xalq Səhiyyəsi naziri – X. Rəfibəyli (bitərəf).

9. Poçt – Teleqraf naziri – A. Aşurov (bitərəf).

10. Sosial- Təminat və Dini Etiqad naziri – M.Rəfiyev (Müsavat).

11. Hərbi İşlər üzrə müvəkkil – İ. Ziyatxan (bitərəf).

12. Dövlət müfəttişi – Ə. Əmircanov (bitərəf).


III hökumət kabineti: 26. 12. 1918 – 14. 03. 1919.

1. Nazirlər Şurasının sədri və Xarici işlər naziri – F.Xoyski (bitərəf).

2. Daxili İşlər naziri – X.Xasməmmədov (Müsavat).

3. Malliyyə naziri – İ.Protasov (Slavyan-Rus Cəmiyyəti).

4. Yollar naziri – X. Məlikaslanov (bitərəf).

5. Ədliyyə nazırı – T.Makinski (?) .

6. Maarif və Dini Etiqad nazırı – N.Yusifbəyli (Müsavat ).

7. Poçt-Teleqraf və Əmək naziri – A.Səfikürdski (sosialist).

8. Hərbi nazir – S.Mehmandarov (bitərəf).

9. Sosial – Təminat naziri – R.Xoyski (bitərəf).

10. Xalq Səhiyyəsi naziri – Y.Gindes ( Slavyan-Rus Cəmiyyəti ).

11. Ticarət və Sənaye naziri – M.Əsədullayev (bitərəf).

12. Dövlət müfəttişi – M.H.Hacinski (16.01. 1919 ).

13. Ərzaq naziri – K.Lizqar (Slavyan-Rus Cəmiyyəti).

14. Əkiçilik naziri – X.Sultanov (Müsavat).


IV hökumət kabineti: 14. 03. 1919 – 22. 12. 1919.

1. Nazirlər Şurasının sədri və Daxili İşlər naziri – N.Yusifbəyli (bitərəf).

2. Malliyyə naziri – Ə.Həsənov (bitərəf).

3. Ticarət və Sənaye naziri – A. Əminov (bitərəf).

4. Xarici İşlər naziri – M.Y.Cəfərov (Müsavat).

5. Yollar naziri – X.Məlikaslanov (bitərəf ).

6. Poçt – Teleqraf naziri – C.Hacınski (sosialist).

7. Hərbi nazir – S.Mehmandarov (bitərəf).

8. Sosial-Təminat naziri – V.Klenevski (Slavyan-Rus Cəmiyyəti).

9. Səhiyyə naziri – Abram Dastakov (Daşnaksütun) .

10. Maarif və Dini Etiqad naziri – R.Kaplanov (Əhrar).

11. Əkinçilik naziri – A.Qardaşov (Əhrar) .

12. Portfelsiz nazir – X.Amaspür (Daşnaksütun).

13. Dövlət müfəttişi – N.Nərimanbəyli (Müsavat).

14. Ədliyyə və Əmək naziri –A. Səfikürdski (sosialist ).

15. Sonralar Daxili İşlər naziri – X.Xasməmmədov (Müsavat).


V hökumət kabineti: 24. 12. 1919 – 01. 04. 1920.

1. Nazirlər Şurasının sədri – N.Yusifbəyli (müsavat ).

2. Xarici İşlər naziri – F.Xoyski ( bitərəf ).

3. Hərbi nazir – S.Mehmandarov ( bitərəf ).

4. Daxili İşlər naziri – M.H.Hacınski 18. 09. 02. 1920- dən sonra M. Vəkilov (birincisi əvvəl Müsavat, sonra kommunist, M. Vəkilov – Müsavat).

5. Ədliyyə naziri – X.Xasməmmədov (Müsavat).

6. Maliyyə naziri – R.Kaplanov (Əhrar).

7. Maarif və Dini Etiqad naziri – H. Şahtaxtinski (05.03.1920-dən sonra N.Şahsurarov, hər ikisi-İittihad).

8. Əmək və Əməkçilik naziri – Ə.C.Pepinov (sosialist).

9. Yollar naziri, eyni zamanda Ticarət, Sənaye və Ərzaq üzrə müvəqqəti nazir – X. Məlikaslanov (18.02.1920-dən sonra ticarət, sənaye və ərzaq naziri – M.H.Hacınski ).

10. Poçt -Teleqraf naziri – C.Hacınski (sosialist).

11. İctimai Təminat və Səhiyyə naziri – M.Rəfiyev (Müsavat).

12. Dövlət müfəttişi – H.Məmmədbəyov (İttihad).

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin tərkibi[2][redaktə | əsas redaktə]

Parlament üzvüləri
Şəkil Adı və soyadı Tutduğu vəzifə Fraksiya
Topchibashev.jpeg

Əli Mərdan bəy Topçubaşov

Parlamentin sədri

Müstəqil
Hasan bay Agayev.jpg
Həsən bəy Ağayev  Sədrin 1-ci müavini Müsavat
Mammad Yusif Jafarov.jpg

Məmməd Yusif Cəfərov

Sədrin 2-ci müavini

Müsavat
Sultan mecid qenizade.jpg

Sultan Məcid Qənizadə (Qəniyev)

Sədrin 3-ci müavini

İttihad
Rəhim bəy Vəkilov.jpg

Rəhim bəy Vəkilov

Parlamentin baş katibi

Sosialistlər
Mehdi bey Hajinski.jpg

Mehdi bəy Hacınski

Parlamentin katibi

Müsavat
Şəkil yoxdur-kişi.svg

Bayram Niyazi Kiçikxanlı

Parlamentin katibi

Əhrar


I. Müsavat və Bitərəflər fraksiyası
  1. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
  2. Həsən bəy Ağayev
  3. Nəsib bəy Yusifbəyli
  4. Xəlil bəy Xasməmmədov
  5. Məmmədhəsən Hacınski
  6. Abbasqulu Kazımzadə
  7. Musa bəy Rəfiyev
  8. Cavad bəy Məlikyeqanov
  9. Mehdi bəy Hacınski
  10. Mehdi bəy Hacıbababəyov
  11. Rəhim bəy Vəkilov
  12. Şəfi bəy Rüstəmbəyli
  13. Hacı Səlim Axundzadə
  14. Mustafa Mahmudov
  15. Asəf bəy Şıxəlibəyov
  16. Abuzər bəy Rzayev
  17. Əhməd Həmdi Qaraağazadə
  18. Ağa Əminov
  19. Nəriman bəy Nərimanbəyli
  20. Mirzə Sadıq Axundzadə
  21. Müseyib bəy Əxicanov
  22. Mustafa ağa Vəkilov
  23. Məmmədbağır Şeyxzamanlı
  24. Məmmədəli Rəsulzadə
  25. Murtuza Axundov
  26. Rza bəy Axundov
  27. Məmmədrza ağa Vəkilov
  28. Cəlil bəy Sultanov
  29. Əşrəf bəy Tağıyev
  30. Məmməd Yusif Cəfərov
  31. Mirzə Əsədullayev
  32. Yusif Əhmədzadə
  33. Baxış bəy Rüstəmbəyov
  34. Fətəli xan Xoyski
  35. Ağa bəy Səfərəliyev
  36. Əsədulla Əhmədov
  37. Ağa Aşurov
  38. Qulamhüseyn bəy Kazımbəyov
II. İttihad fraksiyası
  1. Qara bəy Qarabəyov
  2. Mir Yaqub Mehdiyev
  3. Qazı Əhməd bəy Məmmədov
  4. Cəmil Lənbəranski
  5. Bəhram bəy Vəzirov
  6. Sultan Məcid Qənizadə
  7. Həmdulla əfəndi Əfəndizadə
  8. Zeynal bəy Vəzirov
  9. Heybətqulu Məmmədbəyli
  10. Əli bəy Zizikski
  11. Qara bəy Əliverdilər
  12. Əsəd bəy Əmirov
  13. İsgəndər bəy Axundov
III. Əhrar fraksiyası
  1. Aslan bəy Qardaşov
  2. Hacı Molla Əhməd Nuruzadə
  3. Muxtar əfəndi Əfəndizadə
  4. Qərib Kərimoğlu
  5. Bayram Niyazi Kiçikxanlı
IV. Sosialistlər fraksiyası
  1. Səməd ağa Ağamalıoğlu
  2. Əliheydər Qarayev
  3. Qasım bəy Camalbəyov
  4. Hacı Kərim Sanılı
  5. Əhməd bəy Pepinov
  6. Camo bəy Hacınski
  7. Rza bəy Qaraşarlı
  8. Aslan bəy Səfikürdski
  9. İbrahim Əbilov
  10. Bağır Rzayev
  11. Vladislav Bakradze
  12. Əkbər ağa Şeyxülislamov
  13. İbrahim İsmayılzadə
V. Bitərəflər
  1. Bəhram bəy Axundov
  2. Behbud xan Cavanşir
  3. Əbdüləli bəy Əmircanov
VI. Müstəqillər
  1. Əlimərdan bəy Topçubaşov
  2. Səməd bəy Mehmandarov
  3. Xudadad bəy Məlikaslanov
  4. Baba bəy Qəbulzadə
VII. Sol müstəqil
  1. Abdulla bəy Əfəndizadə
VIII. Slavyan – Rus İttifaqı fraksiyası
  1. Viktor Klanevski
  2. Basili Kravcenko
  3. Cerqey Remizov
  4. Fyodor Kotılevski
  5. Vladimir Ollonqren
IX. Milli azlıqlar fraksiyası
  1. Lorens Kun
  2. Moisey Quxman
  3. Stanislav Vonsovic
  4. Vasil Kujim
X. Erməni fraksiyası
  1. Arşak Paronyan
  2. Yervan Taqionosov
  3. İsaq Xocayev
  4. Stepen Toqionosov
  5. Georgi Şahnazarov
XI. Daşnaksütyun fraksiyası
  1. Arşak Malxazyan
  2. Xoren Amaslür
  3. Poqos Cubarlı
  4. Abqar Papyan
  5. Aleksandr Ter-Azeryan
  6. Bogdan Balayans

Parlamentin dəftərxanası[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan parlamentinin işçiləri

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. (2008) Азербайджанская Демократическая Республика: сборник статей, посвященный 90-летию Первой республики. Salam press, 7.
  2. Azərbaycan Parlamentinin Tərkibi (Адрес-календарь.Азербайджанской Республики за 1920 год, ч 3. Баку,1920 с.21-23)