Xalqçı Partiyası

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Xalqçı Partiyası
Qurucu Aslan bəy Səfikürdski
Sədri Aslan bəy Səfikürdski
Quruluş tarixi 1917
Dağılma tarixi 28 aprel 1920
Sələf İttifaq Partiyası
Müttəfiqlər Sosialistlər fraksiyası (AXC)
Parlamentdə
2 / 120
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti

Xalqçı PartiyasıAzərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə siyasi partiya.[1][2]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Sələfi[redaktə | əsas redaktə]

1905-ci ilin oktyabrında Sosialist İnqilabçılar Partiyasının Bakı komitəsinin əsasında İttifaq Partiyası yarandı. Aslan bəy Səfikürdski də bu partiyanın sıralarına qoşulmuşdur.

1917-ci il noyabrın 26–28-də Müəssislər Məclisinə keçirilən seçkilərdə iştirak edən 8 əsas partiya sırasında Xalqçı Partiyasının sələfi 159 770 seçiciyə malik Müsəlman Sosialist Bloku (MSB) da var idi.[3] 60 000 seçiciyə bir deputat qaydası ilə MSB həmin seçkilərdə 2 yer qazana bilmişdi. Bununla da Aslan bəy Səfıkürdskinin başçılıq etdiyi MSB nüfuzlu və təşkilati cəhətdən möhkəm bir siyasi partiyaya çevrildi. 1918 il yanvarın 5-də Rusiya Müəssislər Məclisi buraxıldı və fevralın 10-da Tiflisdə Zaqafqaziya seyminin təsis iclası çağırıldı. Seymin təşkilində hər 20.000 seçiciyə 1 deputat yeri verildiyindən bu quruma MSB-dən 7 nümayəndə seçildi. 1918-ci il mayın 27-də Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin başçılığı ilə Azərbaycan Milli Şurası yarandıqda MSB-dən oraya Xudadat bəy Məlik-AslanovCamo bəy Hacınski daxil oldular.[1] Milli Şuranın məqsəd və vəzifələrini Cənubi Qafqazın bütün müsəlman bölgələrində xalq kütlələrinə izah etmək üçün göndərilən nümayəndələr arasında, habelə iyunun 18-də istanbula yola düşən nümayəndə heyətinin tərkibində Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Xəlil bəy Xasməmmədovla yanaşı, MSB-nin sədri Aslan bəy Səfıkürdski də var idi.[4]

Yaranması[redaktə | əsas redaktə]

1917-ci ildə bərpa olunmuş eser təşkilatlarının milli şöbələri aktiv fəaliyyətə başlamışdılar. Bu vaxtdan etibarən onlar sol — "Əkinçi Partiyası" və sağ — "Xalqçı Partiyası" qanadlarına bölünmüşdülər. Xalqçı Partiyasının yaradıcı, ilk və son sədri Aslan bəy Səfikürdski olmuşdur.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrü[redaktə | əsas redaktə]

1918-ci il dekabrın 7-də açılan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentində Xalqçı Partiyasından 2 parlament üzvünün - Camo bəy HacınskiAslan bəy Səfikürdskinin də daxil olduğu Sosialistlər fraksiyası 12 deputatla təmsil olunmuşdu. Onlar Qazax qəzasından deputat seçilmiş, Xalqçı Partiyasının sədri Aslan bəy Səfıkürdskini Sosialistlər fraksiyasınının sədri seçmişdirlər. Fraksiyaya Xalqçılardan başqa, sağ hümmətçilər Səməd ağa Ağamalıoğlu, Qasım bəy Camalbəyov, Əliheydər Qarayev, İbrahim Əbilov, Əkbər ağa Şeyxülislamov, Hacı Kərim Sanılı və Əhməd bəy Pepinov daxil idilər. 1919-ci ilin noyabrında partiyanın mərkəzi komitəsi və eyni adlı qəzet (cəmi 7 nömrəsi çıxmışdır) fəaliyyətə başladı. Sosialistlər fraksiyasının proqramında bütün millətlərin hüquq bərabərliyi əks olunmuşdu. Aslan bəy Səfikürdski Parlamentin ilk iclasında siyasi məhbusların əfv olunmasına tərəfdar çıxmışdı. Fraksiya torpaq məsələsinin həllini qanunverici orqanın ümdə vəzifəsi sayaraq, torpağın əvəzsiz olaraq kəndlilərə verilməsində təkid edir, demək olar ki, bütün mühüm məsələlərin müzakirəsində Müsavat Partiyası ilə toqquşurdu. Partiyanın lideri Aslan bəy Səfıkürdski 1918-ci il dekabrın 26-da yaradılan və daha sol təmayüllü III Xoyski hökumətində poçt, teleqraf və əmək naziri, 1919-ci il aprelin 14-də yaradılan I Yusifbəyli hökuməti ədliyyə və əmək naziri, Camo bəy Hacınski isə I Yusifbəyli hökumətiII Yusifbəyli hökuməti kabinələrində poçt-teleqraf naziri vəzifələrini tutmuşdular[4]

Sovet dövrü[redaktə | əsas redaktə]

1920-ci il aprelin sonlarında, 11-ci Qırmızı Ordunun Azərbaycana təcavüzündən bir neçə gün əvvəl yeni baş nazir vəzifəsinə Məmmədhəsən Hacınski ilə yanaşı, Aslan bəy Səfıkürdskinin də namizədliyi müzakirəyə qoyulmuşdu. "Xalqçı" qəzetinin Cümhuriyyətin süqutu ərəfəsində çıxan son nömrəsində sovet hakimiyyəti alqışlanırdı. Lakin Aprel işğalı (1920) yeni kabinənin təşkilinə imkan vermədi, beləliklə, Xalqçı Partiyasının da fəaliyyətinə son qoyuldu. Sovet hakimiyyəti dövründə Bakı eser təşkilatının azadlıqda qalan üzvləri ilə birgə xalqçılar da gizli fəaliyyətə keçdilər. Lakin 1922-ci ilin sonunda Bakıda eser təşkilatnın məhkəməsi başlandı. Aslan bəy Səfikürdski daxil olmaqla, onların bütün üzvləri sovet hakimiyyəti əleyhinə fəaliyyətdə ittiham edilərək həbs olundular. Sonralar onların çoxu qətlə yetirildi.[3]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 Azərbaycan tarixi, 7 cilddə, c 5, B., 2001
  2. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920), B., 1998
  3. 1 2 Aдpec-каледарь Азербаиджанской Ресбублики на 1920 г., Б., 1920
  4. 1 2 Çıraqzadə V., Aslan bəy Səfikürdski, B., 1994

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]