Həsən bəy Ağayev

Həsən bəy Ağayev
Həsən bəy Ağayev
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin sədr müavini
	dekabr 1918 – 2 fevral 1920
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi	1875
Doğum yeri	Yelizavetpol, Yelizavetpol quberniyası, Rusiya imperiyası;
Vəfat tarixi	19 iyul 1920 (44–45 yaşında)
Vəfat yeri	Tiflis, Tiflis qəzası, Gürcüstan Demokratik Respublikası;
Vəfat səbəbi	güllə yarası[d]
Dəfn yeri	Görkəmli Azərbaycanlılar panteonu;
Partiya	Difai Partiyası,; Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsi (1917–1917),; Müsavat (Müsəlman Demokrat Partiyası) (1917–1920);
Təhsili	Moskva Dövlət Universiteti;
Fəaliyyəti	jurnalist, siyasətçi, həkim
Həyat yoldaşı	Xədicə Ağayeva;
Uşaqları	Xurşid Ağayeva,; Nəzakət Ağazadə;
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Həsən bəy Məşədi Hüseyn bəy oğlu Ağayev (1875, Yelizavetpol – 19 iyul 1920, Tiflis) — Azərbaycan ictimai-siyasi xadimi, jurnalist, həkim, müəllim, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin sədr müavini.^[1]

Həyatı

Həsən bəy Ağayev 1875-ci ildə Gəncədə anadan olmuşdur. Gəncə klassik gimnaziyasında təhsilini başa vurduqdan sonra 1901-ci ildə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin puluyla Moskva Universitetinin tibb fakültəsində oxuyaraq oranı bitirmişdir.^[2] Vətənə qayıdaraq həkimlik etmişdir. 1906–1907-ci illərdə Güney Azərbaycanda yaşamağa məcbur olmuşdur. 1907-ci ildə Bakıda keçirilən Qafqaz müsəlman müəllimləri qurultayı mərkəzi komitəsinin sədri seçilmişdir. "Difai" təşkilatının üzvü olmuşdur.

Monarxiyanın süqutundan cəmi bir neçə gün sonra Gəncədə, əvvəllər "Difai"ni yaratmış Gəncə Milli Komitəsinin aparıcı şəxsləri – Şəfi bəy Rüstəmbəyli, Xəlil bəy Xasməmmədov, Şeyxzamanlı qardaşları və b. ilə birgə Nəsib bəy Yusifbəylinin rəhbərliyi altında Azərbaycan tarixində keyfiyyətcə yeni, ilk dəfə olaraq Avropa mədəni dəyərlərinə istinad məramlı bir partiyanın — "Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Firqəsi"nin əsasını qoymuşdur (1917). Bu partiya Müsavatla birləşəndən sonra onun Mərkəzi Komitəsinin üzvü seçilmişdir.^[3]

1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Azərbaycan Milli Şurasının iclasında Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi qəbul edilərkən Həsən bəy Ağayev Milli Şuranın sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin müavini olmuşdur və bu tarixi hadisədə birbaşa iştirak etmişdir. Azərbaycanın müstəqilliyi haqqında İstiqlal bəyannaməsini ilk olaraq Həsən bəy Ağayev imzalamışdır. 1918-ci il, iyunun 16-da Azərbaycan Milli Şurası və Hökuməti Gəncəyə köçmüşdür. İyunun 17-də burada keçirilən ilk iclasında Milli Şura yaranmış əziyyətlə əlaqədar olaraq, fəaliyyətini müvəqqəti olaraq dayandırmış, bütün hakimiyyəti yeni yaradılmış Hökumətə vermişdir. Azərbaycan Parlamentinin 1918-ci il dekabrın 7-də Bakıda təntənəli açılışına qədər Həsən bəy Azərbaycan Dəmir Yolu İdarəsinin baş həkimi vəzifəsində çalışmışdır.

Dekabrda Parlament sədrinin müavini seçilmiş, sədr Əlimərdan bəy Topçubaşov Bakıda olmadığına görə 2 fevral 1920-ci ilədək sədr vəzifəsini icra etmişdir. Cümhuriyyətin süqutundan sonra Tiflisə getmişdir.

19 iyul 1920-ci ildə Tiflisdə Fətəli xan Xoyskini qətlə yetirən erməni muzdlu qatilin gülləsiylə şəhid olmuşdur.^[4]^[5]^[6] Tbilisidə yerləşən köhnə müsəlman qəbiristanlığında (hazırda Botanika bağının ərazisi) dəfn olunmuşdur.

Publisistik fəaliyyəti

Həsən bəy Ağayev publisistika ilə də yaxından məşğul olmuşdur. Gəncədə "Yujnı Kavkaz" ("Cənubi Qafqaz") qəzetini nəşr etdirmişdir (1911–1912). Müsəlmanlar arasında maarif yayan cəmiyyətin sədri seçilmişdir (1911). Gəncədə Xudadat bəy Rəfibəyli ilə (1878–1920) birgə tibb cəmiyyəti yaratmışdır (1914).

İstinadlar

↑ "Görkəmli Azərbaycanlılar" (PDF). 20 mart 2019 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 18 iyun 2013.
↑ "Arxivlənmiş surət". 14 may 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 aprel 2018.
↑ Yaqublu, Nəsiman. Müsavat partiyasının tarixi (PDF) (az.). Bakı: Adiloğlu. 2012. 56. 8 iyun 2021 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 25 oktyabr 2024.
↑ Babayeva, Cəmilə. "Xoyskinin və Ağayevin qətlinin gizlinləri - Tiflis qəzetləri nələr yazıb?". Teleqraf İnformasiya Agentliyi. 19 iyun 2025. 3 iyul 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 aprel 2026.
↑ Valehoğlu-Hacıyev, Fəxri. "Mühacirətdə sönən işıqlar: Fətəli xan Xoyski və Həsən bəy Ağayevin Tiflisdə qətlləri (1-ci yazı)". 525-ci qəzet. 2 dekabr 2025. 9 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 aprel 2026.
↑ Valehoğlu-Hacıyev, Fəxri. "Mühacirətdə sönən işıqlar: Fətəli xan Xoyski və Həsən bəy Ağayevin Tiflisdə qətlləri". 525-ci qəzet. 3 dekabr 2025. 7 aprel 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 aprel 2026.

Mənbə

Butbay M. Kafkasya hatıraları. Ankara: TTK Basımevi. 1990. s. 89-94. ISBN 9751602459.

Həmçinin bax

Əmir bəy Ağayev

[1] "Görkəmli Azərbaycanlılar" (PDF). 20 mart 2019 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 18 iyun 2013.

[2] "Arxivlənmiş surət". 14 may 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 aprel 2018.

[3] Yaqublu, Nəsiman. Müsavat partiyasının tarixi (PDF) (az.). Bakı: Adiloğlu. 2012. 56. 8 iyun 2021 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 25 oktyabr 2024.

[4] Babayeva, Cəmilə. "Xoyskinin və Ağayevin qətlinin gizlinləri - Tiflis qəzetləri nələr yazıb?". Teleqraf İnformasiya Agentliyi. 19 iyun 2025. 3 iyul 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 aprel 2026.

[5] Valehoğlu-Hacıyev, Fəxri. "Mühacirətdə sönən işıqlar: Fətəli xan Xoyski və Həsən bəy Ağayevin Tiflisdə qətlləri (1-ci yazı)". 525-ci qəzet. 2 dekabr 2025. 9 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 aprel 2026.

[6] Valehoğlu-Hacıyev, Fəxri. "Mühacirətdə sönən işıqlar: Fətəli xan Xoyski və Həsən bəy Ağayevin Tiflisdə qətlləri". 525-ci qəzet. 3 dekabr 2025. 7 aprel 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 aprel 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]