Culfa rayonu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Culfa rayonu haqqındadır. Şəhər üçün Culfa şəhəri səhifəsinə baxın.
Culfa
A-Julfa.PNG
İqtisadi rayon Naxçıvan
Ərazi 926,3[1] km²
Əhali 46,1 min nəfər
Əhali sıxlığı 50 nəfər/km²
Nəqliyyat vas. kodu 72
Telefon kodu +994 36 546
Poçt kodu (Mərkəzi PŞ) AZ7200
Yaşayış məntəqələrinin sayı 23
İcra başçısı Şükür Babayev
İnternet saytı culfa-ih.nakhchivan.az

Culfa rayonuAzərbaycan Respublikası, Naxçıvan Muxtar Respublikasının tərkibində inzibati - ərazi vahididir. İnzibati mərkəzi Culfa şəhəridir.

Rayon Muxtar Respublika mərkəzindən - Naxçıvan şəhərindən şərqdə yerləşir. Şimal-şərqdə Ermənistan, cənubda İran İslam Respublikası ilə həmsərhəddir. Culfa rayonu, həmçinin qərbdən Babək, şimal-qərbdən Şahbuz, şərqdən isə Ordubad rayonları ilə də həmsərhəddir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Culfa ərazisində aparılan arxeoloji tədqiqat işləri nəticəsində b.e.ə. III minilliyin ortalarından başlayaraq son orta əsrlərə qədər olan dövrlərə aid xeyli maddi-mədəni nümunələr aşkar edilmişdir. Bu tapıntılar bölgə sakinlərinin əkinçilik, maldarlıq, ovçuluqla məşğul olduqlarını sübut edir. Araşdırmalara görə b.e.ə. bu ərazidə (Ərəfsə, Bənəniyar, Göydərə və s.) boyalı qablar mədəniyyəti, b.e.ə. II minilliyin sonu - I minilliyin əvvəllərində Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti yayılmışdı (Boyəhməd, Ağsal, Ləkətağ, Culfa və s.).[2]

1727-ci ildə Culfa ərazisi bir neçə nahiyədən ibarət olmuşdur.

Culfa Naxçıvan Muxtar Respublikasında inzibati rayon kimi 8 avqust 1930-cu ildə təşkil edilmişdir. 1930-cu ildə Naxçıvan MR-in tərkibində Şahbuz, Şərur, Naxçıvan, Culfa, ƏbrəqunisOrdubad inzibati rayonları olmuşdur. 1948-ci ildə Əbrəqunis rayonu ləğv edilərək ərazisi Culfa rayonunun tərkibinə daxil edilmişdir. 1963-cü ildə indiki Ordubad rayonunun ərazisi də Culfa rayonuna birləşdirilmişdir. 1965-ci ildə isə rayonlar ayrılmışdır.[3]

Coğrafi mövqeyi[redaktə | əsas redaktə]

Relyefi[redaktə | əsas redaktə]

Culfa ərazisinin əksər hissəsi dağlıqdır.

Culfa dağları
Culfa dağları

Rayonun Ermənistan Respublikası ilə sərhədindən Culfa şəhərinə qədər, beləliklə, demək olar ki, rayonun bütün ərazisini əhatə edən Zəngəzur silsiləsi uzanır. Silsilə Culfa şəhəri yaxınığında, Araz çayına doğru alçalaraq Culfa maili düzənliyinə keçir. Rayonun ən yüksək nöqtəsi 3364 metr hündürlüyündə olan Dəmirli dağıdır.[2]

Culfada tabaşir-neogen çöküntüləri geniş yayılmışdır.

Naxçıvandan Culfa şəhərinə istiqamətlənən yol boyunca Culfa dağları öz qeyri-adi fərqliliyi ilə seçilir, belə ki, burada geoloji faktor (süxurların tərkibi, onların yaşı və s.) dağların xarici görünüşə öz təsirini göstərmişdir. Bu dağlar zahirən nəhəng, qübbəvari tikililəri xatırladır.

Təbiəti[redaktə | əsas redaktə]

Culfa qışda
Kırna yaxınlığı

Rayonun torpaqları, əsasən, dağ-çəmən, qəhvəyi, dağ-meşə, dağ-şabalıdı, boz və çəmən-boz torpaqlarından ibarətdir. Culfada səhra, yarımsəhra, dağ bitkiləri və subalp çəmənləri geniş yayılmışdır.

Teyvaz yaxınlığı

Culfada enliyarpaqlı dağ meşələri (palıd, fıstıq, vələs və s.) geniş yayılmışdır. Culfa dağlarında muflon, qaya keçisi, canavar, tülkü, boz dovşan, ular, ayı və s. kimi fauna nümayəndələrinə rast gəlinir.

Ləkətağ yaxınlığı
Ləkətağ yaxınlığı

Culfada əsas çaylar Əlincə, Qaradərə və Arazdır (İranla sərhəd boyunca). Bunlardan əlavə, Rayonda Xəzinədərə, Ləkətağsu, Kolasu, Teyvaz və digər çaylar da axır.

Təbiət qoruq və yasaqlıqları[redaktə | əsas redaktə]

Rayonun Ərəfsə, Ləkətağ, Boyəhməd kənd yaşayış məntəqələrində təbiət qoruq və yasaqlıqları mövcuddur.

İqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Culfa ərazisinin əksər hissəsində yayı quru və isti, qışı soyuq keçən yarımsəhra və quru çöl iqlimi hakimdir. Orta temperatur yanvarda -10-3°C, iyulda isə 19-28°C-dir. İllik yağıntı 200-600 mm-dir. Orta illik yağıntının miqdarı 215 mm-dir.[4]

İnzibati ərazi bölgüsü[redaktə | əsas redaktə]

Rayonda 1 şəhər, 22 kənd vardır. Rayonun iri yaşayış məntəqələri Culfa şəhəri, Yaycı, ƏbrəqunusBənəniyar kəndləridir.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Culfalı balaca qız (Xanəgah, 2014-cü il)

Rayonun əhalisi 46,1 min nəfərdir. Əhali 1980-ci illə müqayisədə 52,4%, yəni təqribən 13 min nəfər artmışdır. Orta sıxlıq 1 km²-də 46 nəfərdir.[2]

Ermənistanın işğalçı siyasəti nəticəsində Culfa rayonunda 36 ailədən ibarət 108 nəfər qaçqın, 7 ailədən ibarət 18 nəfər məcburi köçkün məskunlaşmışdır.

Tanınmış şəxsləri[redaktə | əsas redaktə]

İqtisadiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Kənd təsərrüfatı[redaktə | əsas redaktə]

Culfa, əsasən, üzümçülük, heyvandarlıqəkinçilik rayonudur. Torpaqların 30 min hektara yaxını əkinçilik üçün yararlıdır. Suvarılan torpaqlar 7920,8 hektardır. Bunun 3329 hektarı üzümlük sahələridir. Rayonda dənli və dənli paxlalı bitkilər, yem bitkiləri və s. əkilir. Taxılçılıq xüsusilə inkişaf etmişdir.

Rayonda Əlincə çayı üzərində 1982-1987-ci illər ərzində faydalı həcmi 17 mln. m³ olan Bənəniyar su anbarı inşa olunmuşdur. Bunun hesabına 6 min ha sahə əkin dövriyyəsinə daxil edilmişdir.[2]

Bunlardan əlavə, Rayonda arıçılıq da inkişaf etmişdir. Xüsusən, Culfanın şimal ərazilərində yerləşən dağ kəndlərində arıçılıq əhalinin əsas məşğuliyyət sahələrindən biridir.

Naxçıvan MR-dəki qaramalın 13%-i, o cümlədən inək və camışların 11,7%-i və davarın 15,3%-i Culfa rayonunun payına düşür.

Sənayesi[redaktə | əsas redaktə]

Rayonda karbon qazı zavodu, gəc sexi, kənd təsərrüfatı və dəmiryol texnikası təmiri müəssisələri, yüksək gərginlikli elektrik transformatorlarının sarğısı sexi fəaliyyət göstərir. 1970-ci ildə Naxçıvan MR-də sənaye məhsulunun 4,5%-i, 1980-ci ildə 6,1%-i, 1990-cı ildə isə 3%-i Culfa rayonunun müəssisələrində istehsal edilmişdirsə, XXI əsrin əvvəllərində bu göstərici 5,6% olmuşdur.[5]

Təbii ehtiyatları[redaktə | əsas redaktə]

Mineral suları[redaktə | əsas redaktə]

Culfada böyük iqtisadi əhəmiyyəti olan çoxlu mineral su yataqları yerləşir. Rayon ərazisində 85 mineral bulaq (onlardan 42-si mexaniki üsul ilə) qazılmışdır. Xüsusilə ArazƏlincə çayları vadiləri boyunca soyuq sulu mineral bulaqlar vardır. Lakin buradakı mineral sular elmi şəkildə tam öyrənilməmişdir.

Rayon ərazisində Darıdağ və s. mineral sular çıxır. Qeyd edək ki, Darıdağın ətəyindəki bulaqdan (Darıdağ mineral bulağı) gündə 500 min litrə yaxın güclü minerallaşdırılmış su çıxır. Ümumilikdə, rayon ərazisində çoxlu mineral su qaynaqları və bulaqlar mövcuddur.

Faydalı qazıntı yataqları[redaktə | əsas redaktə]

Faydalı qazıntılarını, əsasən, mərgümüş, gəc, gips və s. təşkil edir. Culfada, həmçinin bir çox faydalı qazıntı yataqları yerləşir:

  • Culfa konqlomerat yatağı - Sementləşmiş çınqıl və süxur qırıntılarından ibarət çökmə süxurdur. Burada konqlomerat filizi tünd-boz, sarımtıl-boz, əqiq görünüşlü alevrolitlərdən ibarət olub, əhəngli tuf materialı ilə bərkimişdir. Sahəsi 0,105 km², qalınlığı 12,6-56 metr, ehtiyatı isə 2367 min m³-dir.
  • Darıdağ mərgümüş yatağı - Burada As2O3-Arsen filizləri sənaye əhəmiyyətlidir. Yataqda üç tip filiz vardır ki, ştokverk tipli auripiqment mərkəzdə yuvacıq tipli antimonit və möhtəvi (püruz) tipli realqar filizidir (AsS-70,1%). Filiz kütləsi realqar, auripiqment, antimonit, mərgümüşlü melonovit, pittisit, arsenopirit mənşəli olmaqla vulkan püskürməsindən yaranmışdır. Kimya sənayesində xammaldır.
  • Dərəlik tuf-qumdaşı yatağı - Tofus-vulkan qumundan əmələ gəlmiş süxurdur. Sahəsi 0,2 km², qalınlığı 25-28 metr, ehtiyatı isə 7538 min m³-dir. Yatağın məhsullarından tikintidəki hörgülərdə istifadə etmək mümkündür.
  • Əlincəçay çınqıl-qum yatağı - Çınqıl-qum yatağı müxtəlif aşınma süxurları nəticəsində yaranmışdır, ehtiyatı 12820 min m³-dir. Tikintidə beton qarışığında istifadə olunur.
  • Ərəzin gips yatağı - Kimyəvi xassəsi Gypsos-Ca(SO2)-2H2O olan yataq məhsulları təbaşirə oxşar lifli kristaldır, sərtliyi 1,5, sıxlığı 2300 kq/ m³-dir. Tünd-boz rəngli gipsin sahəsi 0,05 km², qalınlığı 2,6-5,3 metr, ehtiyatı isə 1323 min tondur. Süxurda gipsin miqdarı 62-87 %-dir. 1956-cı ildən çıxarılaraq tikintidə istifadə olunur.
  • Göydağ mis-profir yatağı - Burada yumşaq metal - Cuprum Cu2 - mis filizli mineral ərintisindən sənayedə istifadə edirlər. Yataq dəniz səviyyəsindən 2050 metr yüksəklikdə yerləşir. Burada filizin tərkibində 0,1-2,7 % mis və 0,01-0,08 % molibden vardır. Yataqda əsas filiz mineralları pirit, xalkopirit, sfalerit, qalenit, molibdenit və misin törəmələridir.

Mədəniyyət, təhsil və səhiyyə müəssisələri[redaktə | əsas redaktə]

Rayonda 30 kitabxana, 37 klub müəssisəsi, 1 muzey, 2 uşaq musiqi məktəbi, "Əlincə" kinoteatrı fəaliyyət göstərir.

27 ümumtəhsil məktəbi, peşə məktəbi, 6 məktəbdənkənar, 2 məktəbəqədər tərbiyə müəssisəsi Culfada fəaliyyət göstərən təhsil müəssisələri sırasına daxildir.

Bunlardan əlavə, Rayonda Epidemiologiya Mərkəzi və Mərkəzi Xəstəxana, 1 sahə xəstəxanası, 15 həkim ambulatoriyası, 8 feldşer-mama məntəqəsi də fəaliyyət göstərməkdədir.[6]

Yerli media[redaktə | əsas redaktə]

Culfa rayonunun indiki ərazisinin bir hissəsini əhatə edən Əbrəqunis rayonunda 1932-ci ildən 1948-ci ilədək "Zərbəçi heyvandar" qəzeti, Culfa rayonunda isə 1935-ci ildən 1949-cu ilədək "Bolşevik yolu" qəzeti nəşr olunmuşdur. 1949-cu ildən 1991-ci ilədək isə Culfa rayonunda "Sovet Culfası" qəzeti nəşr olunmuşdur.

1991-ci ildən Rayonda "Arazın səsi" qəzeti nəşr olunur.

Nəqliyyat[redaktə | əsas redaktə]

Ordubad-Naxçıvan avtomobil yolu, Bakı-İrəvan dəmir yolu Rayon ərazisindən keçir. Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində bu ölkə ilə dəmir yolu və nəqliyyat əlaqələri pozulmuşdur.

Avtomobil nəqliyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Rayon ərazisində avtomobil yolunun uzunluğu 273 kilometrdir. Onun 100 kilometri ikinci dərəcəli kateqoriyaya, 9 kilometri isə 3-cü dərəcəli kateqoriyaya aiddir. Avtomobil yollarının 164 kilometri isə rayondaxili yollardır.

Dəmiryol nəqliyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Culfa rayonunun ərazisindən keçən dəmir yolunun uzunluğu 85 kilometrdir. Həmin dəmir yolu birinci kateqoriyaya aiddir. Rayonda Naxçıvan MR-in ilk, ən böyük və mərkəzi dəmiryol şəbəkəsi yerləşir.[2]

Xarici əlaqələr[redaktə | əsas redaktə]

Naxçıvan MR ərazisindən İran İslam Respublikasına əsas sərhəd-keçid məntəqəsi Culfa rayonundadır. Naxçıvan MR blokada vəziyyətinə düşdükdən sonra Culfanın İranla olan keçid məntəqəsinin əhəmiyyəti daha da artmışdır.

Maddi-mədəni irsi[redaktə | əsas redaktə]

Tarixi abidələri[redaktə | əsas redaktə]

Rəqsləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Köçəri rəqsi: bu rəqsin vətəni Culfadır. Əhali tərəfindən əsasən toy şənliklərində ifa edilir. Sözügedən rəqs yalnız Culfada deyil, Naxçıvan MR-in digər rayonlarında da (əsasən ŞahbuzOrdubadda) əhali tərəfindən ifa olunmaqdadır.

Mətbəx[redaktə | əsas redaktə]

Yeməkləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Doğrama
  • Ələyiz aşı
  • Ovduq

İçkiləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Qatıq aşı

Şirniyyatları[redaktə | əsas redaktə]

  • Cəviz çöçəsi

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident Kitabxanası – İnzibati ərazi vahidləri : Culfa rayonu
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 http://nakhchivan.preslib.az/az_a3-3.html
  3. http://www.90il.nmr.az/muxtariyat%2090/kitab_brosurler/011.pdf
  4. http://www.gomap.az/info/Cities/Julfa.aspx
  5. http://www.mcdmerkez.org/ts_general/azl/belediye/b-7.htm
  6. http://www.nakhchivan.az/portal-1/map-culfa-m.htm

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Culfa rayonu ilə əlaqəli mediafayllar var.