Qax rayonu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Qax rayonu haqqındadır. Qax şəhəri üçün Qax səhifəsinə baxın.
Qax
A-Qax.png
İqtisadi rayon Şəki-Zaqatala
Ərazi 1 493.8[1][2] km²
Əhali 54 458[3] nəfər
Əhali sıxlığı 36.5 nəfər/km²
Nəqliyyat vas. kodu 34
Telefon kodu 994 24
Poçt kodu (Mərkəzi PŞ) AZ 3400
Yaşayış məntəqələrinin sayı 58 kənd
İcra başçısı Musa Şəkiliyev
İnternet saytı qax-ih.gov.az
Qax şəhərinin Ulubaş yüksəkliyindən görünüşü

Qax rayonuAzərbaycan Respublikasında inzibati – ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Qax şəhəridir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Yaşayış məskəni kimi Qaxın adına ilk dəfə Moisey Kalankatlı nın "Albaniya tarixi" əsərində rast gəlinir. IV əsrə aid hadisələrdən bəhs edən tarixçi Haku(Qax) adlı yaşayış məskəninin adını qeyd edir.[4][5]

Coğrafi mövqeyi[redaktə | əsas redaktə]

Relyefi[redaktə | əsas redaktə]

Rayonun ərazisi Böyük Qafqaz sıra dağlarının cənub ətəklərində yerləşir. Rayon şimal-şərqdən Dağıstan Respublikası, qərbdən Gürcüstan Respublikası , şimalda Zaqatala rayonu , cənubda Şəki şəhəri, cənub-qərbdən isə YevlaxSamux rayonu ilə həmsərhəddir.

Təbiəti[redaktə | əsas redaktə]

Qax Azərbaycanın mühüm aqrar-sənaye rayonlarından biridir. Əsasən qərzəkli meyvələr (fındıq, şabalıd, qoz) rayonu kimi tanınır. Bol su ehtiyatı, normal rütubət balansı, məhsuldar torpaqlar, meşələr, alp və subalp çəmənləri, qış otlaqları əkinçiliyin və heyvandarlığın inkişafını təmin edir. Dağlara yağan güclü yağışlar və qarın əriməsi nəticəsində də tez-tez çaylar daşır və sel hadisəsi baş verir. Bu əkin sahələrinə, bəzən isə yaşayış məntəqələrinə ziyan vurur. Rayon respublikanın mühüm meşə sərvəti regionlarındandır. Palıd, vələs, qarağac, qoz, şabalıd, müxtəlif cür meyvə ağacları, dərman bitkiləri, qonur ayı, dağ keçisi, qaban, müxtəlif quşlar buradakı meşələrin zəngin sərvətləridir. Bu zənginliyi qorumaq və artırmaq məqsədilə İlisu dövlət təbiət qoruğu yaradılmışdır. Qoruq ərazisinin əksər hissəsi Ağçay kəndinə düşür.

İqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Rayon mərkəzində iqlim isti, rütubətli subtropik, dağlıq ərazidə (əsasən İlisu kəndində) isə soyuqdur.

Kəndləri[redaktə | əsas redaktə]

Rayonda 59 yaşayış məntəqəsi vardır.

Almalı (Qax) Fıstıqlı Malax Qaxmuğal Süskən Çüdüllü
Amanlı Güllük Marsan Qaysarlı Tanqıt Üzümlü (Qax)
Armudlu (Qax) Keşqutan Meşəbaş Qazmalar Tasmalı İbaxlı
Ağyazı Kiçik Alatəmir Oncallı Qaşqaçay Turaclı İlisu
Ağçay (Qax) Kötüklü (Qax) Qapıçay Qımır Uzuntala (Qax) Şıxlar (Qax)
Baydarlı Ləkit Qarabaldır Qındırğa Xələftala Şotavar
Bağtala Ləkit Kötüklü Qarameşə Qıpçaq (Qax) Yeni İlisu Əlibəyli (Qax)
Böyük Alatəmir Ləkit Malax Qaratala Qorağan Zərnə Əmbərçay
Cəlayer Lələli Qaxbaş Qum (Qax) Zəyəm (Qax) Əmircan (Qax)
Dəymədağlı Lələpaşa Qaxingiloy Sarıbaş Çinarlı (Qax)

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

AzStat-ın 1 yanvar 2013-cü il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən rayonda 54.458 nəfər əhali yaşayır.[3]

Etnik tərkibi[redaktə | əsas redaktə]

Etnik
qrup
27 yanvar-3 fevral, 1999-cu il sa.[6] 13-22 aprel, 2009-cu il sa.[3][7][8]
Sayı  % Sayı  %
Cəmi 51 161 100.00 53 259 100.00
Azərbaycanlılar 39 355 76.92 43 946 82.51
Gürcülər 7 450 14.56 7 447 13.98
Saxurlar 2 612 5.11 1 008 1.89
Ləzgilər 609 1.19 253 0.48
Ruslar 91 0.18 67 0.13
Türklər 96 0.19 64 0.12
Avarlar 11 0.02 9 0.02
Tatarlar 7 0.01 7 0.01
Ermənilər 5 0.01 7 0.01
Ukraynalılar 26 0.05 5 0.01
Digərləri 899 1.76 446 0.84

Görkəmli şəxsləri[redaktə | əsas redaktə]

İqtisadi xarakteristikası[redaktə | əsas redaktə]

Rayon iqtisadiyyatının əsasını bitkiçilik (xüsusilə tütün və taxılçılıq üzrə ixtisaslaşmışdır), heyvandarlıq məhsullarının istehsalı təşkil edir.

Yeyinti sənayesi bağçılıq, tütünçülük və heyvandarlıq məhsullarının emalına əsaslanır. Qax meyvə-tərəvəz konservi zavodları yeyinti sənayesinin əsas müəssisələridir. Burada istehsal olunan məhsullarının xeyli hissəsi başqa rayonlara göndərilir. Yağ-pendir, çörəkbişirmə, spirtli içkilər, şərq şirniyyatı məhsulları istehsal edən kiçik müəssisələr də fəaliyyət göstərir. Onların məhsulları əsasən yerli tələbatı ödəyir.

İqtisadi rayon bir sıra faydalı qazıntılarla zəngindir: kükürd, polimetal filizi. Dağlıq və dağətəyi yerlərdə, əsasən də çayların gətirmə konuslarında bol çınqıl, qum, gil və başqa tikinti materialları xammalı vardır.

Mətbəx[redaktə | əsas redaktə]

Qax öz mətbəxi ilə də sevilir.Belə ki, onun sürhüllü, xingili, qırs (ala qırsı,ət qırsı,çürümtək qırsı) kimi ləziz təamları vardır. Qaxın bu 3 milli xörəyinin hamısı xəmir əsaslı olsa da,dadları tamam fərqlidir.Yeməyin yanındakı əlavələr çətin həzm olunmanın qarşısını alır. Əsasən, Qaxın mərkəzində, Ağçay, Sarıbaş, İlisu kəndlərində daha dadlı, spesifik sürhüllü, xingili, qırs yeyə bilərsiniz. Reseptləri təqdim etmək yersiz olardı, çünki xəmirin bükülmə, çəkilmə, hətta yoğrulma qaydalarını gözlə görmək gərəkdir. Ən əsası, bəzi yeməkləri sadəcə dadmaq lazımdır. Rayona bir dəfə gəlib bu təamları yeyən turist ikinci dəfə də gəlməyi arzu edəcəkdir.

İçəri bazar küçəsi

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Qax rayonu ilə əlaqəli mediafayllar var.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ümumi məlumat. — Azərbaycan Respublikasının inzibati–ərazi vahidləri. — İnzibati kənd rayonları (01.01.2006), səhifə 12. // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. 25 cilddə. Məsul katib akademik T. M. Nağıyev. "Azərbaycan" cildi. Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi, 2007, 884 səhifə. ISBN 9789952441017
  2. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident Kitabxanası – İnzibati ərazi vahidləri : Qax rayonu
  3. 3,0 3,1 3,2 Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: Qax rayonu
  4. Караахмедова А.А. Христианские памятники Кавказской Албании (Алазаньская долина). Баку: 1986
  5. H.Əzimov, Ş.Əhmədov. Qax abidələri. Bakı* 1998
  6. Population statistics of Eastern Europe: Ethnic composition of Azerbaijan by 1999 census
  7. Population statistics of Eastern Europe: Ethnic composition of Azerbaijan by 2009 census
  8. "Əhalisi — Qax Rayon İcra Hakimiyyəti". http://qax-ih.gov.az/page/12.html. İstifadə tarixi: 29 iyun 2015. Arxivləşdirilib.