Xızı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Xızı
Gerb
Gerb
Xəritədə yeri
Xızı
Red pog.png
Xızı
Məlumatlar
Ölkə Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Bölgə Xızı
Ərazi 1667.89 km²
Əhali 15838 nəfər (2014)
Əhali sıxlığı 9.5 nəfər/km²
Nəqliyyat kodu 29
Telefon kodu +994 23
Poçt indeksi AZ8000

XızıAzərbaycan Respublikasının Xızı rayonunun inzibati mərkəzi. Bakı – Xızı arası məsafə 70 km-dir. Quba – Xaçmaz turizm regionunda yerləşən[1] və əsas hissəsi meşə ilə əhatəli olan rayonun şərq tərəfi Xəzər sahilidir. Azərbaycanın dağ rayonları içərisində Bakıya ən yaxın olanı Xızıdır. İqlimi mülayim, havası qurudur. Böyük Qafqaz silsiləsinin dağətəyi cənub yamacından Samur – Dəvəçi ovalığına kimi uzanan çoxtəpəli yaylada yerləşir. Xızı rayonunda yerləşən lay-lay dağlar nəhəng əqiq – sardoniks illüziyasını yaradır. Dağlar yüksək deyildir, ən yüksək nöqtələr dəniz səviyyəsindən 958 metr yüksəklik Saraku dağının və 2203 metr yüksəklik Dübrar dağının payına düşür. Bir neçə hissədə dağın bir yamacı qış otlağı kimi, digəri isə yay otlağı kimi istifadə olunur. Geoloji süxurların müxtəlif laylarının təpələrdə üzə çıxması rənginə görə özünəməxsus landşaft yaradır. Mütəxəssislər iddia edir ki, oxşar geoloji hadisəni Yer kürəsində yalnız bir yerdə – ABŞ-ın Ölüm Vadisində müşahidə etmək olar.Mərkəzdən 1–2 km məsafədə Azərbaycan dramaturgiyasının yaradıcısı Cəfər Cabbarlının ev-muzeyinin və qranitdən heykəlinin ucaldığı Xızı kəndi yerləşir. Bundan əlavə, Xızı Azərbaycan ədəbiyyatının daha bir görkəmli nümayəndəsinin, şair Mikayıl Müşfiqin vətənidir və onun da ev-muzeyi hazırda heç bir yaşayış olmayan tarixi Sayadlar kəndində qonaqların üzünə həmişə açıqdır.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Xızı rayonunda Şəhər tipli qəsəbə. Eyniadlı rayonun mərkəzi. Xızı platosundadır. Kəndin əhalisinin erkən orta əsrlərdə Sasanilərin Şimal sərhədlərini qorumaq üçün İranın Xuzistan əyalətindən buraya köçürüldüyü güman edilir. Ehtimal ki, toponim həmin əyalətin adı ilə bağlıdır. Ərəb işğallarına qədər Xizan kicik XizanŞahlığın mərkəzi olmuşdur. İlk dəfə VII əsrə aid mənbələrdə Əhli-Xizan kimi qeydə alınıb. IX əsr ərəb mənbələrində Xizan qalasının və xizan tayfasının adı çəkilir. Xarabalıqları hazırda Dizəvar ("qala yeri") adı ilə məlumdur. Bəzi tədqiqatçılar Xızı toponimini türk dillərindəki xız/qız (od, istilik) sözü ilə bağlayırlar[2]. Digər bir məlumata görə isə "XIZI" toponimi "Xəzər" sözündən əmələ gəlmişdir.Tarixçi S.S.Baquş bu barədə yazır; Əsrlər boyu Xəzərlər Xəzər, Qara və Baltik dənizləri ətraflarında hökmranlıq ediblər. VII əsr ərəb tarixçisi İbn Fadlanın yazdıqlarına əsasən türkdilli xəzərlərin "müsəlman" hissəsi Xızı tayfası adı altında birləşmişlər və Qafqaz Albaniyasının şimal hissəsində e.ə VII əsrdən etibarən yaşayıblar. Bu tayfanın sakinləri bir olan Tanrıya və Peyğəmbər İlyasa iman gətirirdilər İbn Fadlan yazırdı. Strabon bildirirdi ki, Ş.Hindistina gedən yol Qafqaz Albaniyasından keçir, həmçinin Xızı Bərmək Mahalından hansı ki Böyük İpək Yolunun bir hissəsini təşkil edirdi. Əslində Xızının kəndlərinin sayı 70-dən çox olub. Bu kəndlərdən: Xızı (mərkəz olaraq) - əsasən Şıx Xızılı və Səyyad Xızılı tayfalarının məskunlaşdığı kənddir, Şıx Xızılıların kökü ərəblərə dayanır, Səyyad Xızılıların kökü isə bəzi tədqiqatçılara görə Skiflərə, bəzi tədqiqatçılara görə isə Elamlılara (e.ə. 2700–539) dayanır; Ağdərə, Tüdar - türkmən (QaraqoyunluAğqoyunlu) kəndləridir; Xələc - türklərin Qarluq boyundan olan (Qaraxanlılar) qövmün məskunlaşdığı (XI əsr) kənddir; Əngəlan, Bəxşili - Anadolu türklərinin məskunlaşdığı kənddir; Təkəli - Səfəvi türkmən kəndidir; Upa (Molla Kamallı), Aşağı Dizəvər - Xızının Səyyad tayfasından ayrılmış kəndlərdir; Xanəgah - dərvişlərin məkanı kimi tanınır; Fındığan və daha 4 naməlum kənd - bərməkilərin III Dara zamanında məskunlaşdığı kəndlərdir; Gədi mahalı - İrandilli tayfalara məxsusdur; Gövxanı mahalı - Türkdilli və İrandilli qövümlərin məskunlaşdığı məkandır; Quşçu (Dağ Quşçu, Köhnə Quşçu) - adını Kuşanlar sülaləsindən almışdır. Xızı ilə əlaqədar olan digər Ərəb mənbələri Xızıda yaşayanları "əhli Xizon", yəni Xızı əhalisi adlandırır. Orta əsr tarixçiləri Xızı əhalisini eyni zamanda Bərməklilər, onun ərazisini Bərmək mahalı adlandırırlar. Tarixçilərdən başqa ədəbiyyatşünasların da tədqiqatlarında Xızı haqqında verilən məlumatlara rast gəlirik. Görkəmli folklorşünas alim, professor Məmmədhüseyn Təhmasibin "Xalq dastanları" adlı monoqrafiyasında, Qafqaz dastanı olan "Nərd" dastanında (bu dastanın mövcudluğu e.ə. XIII əsrə təsadüf edilir) Xızı və Xızıqala haqqında məlumat verilir.

Xızı – Bərmək mahalı

Adını burada yaşayan Bərmək tayfasından alıb. Xızılılar e.ə. II minillikdə bu mahalda yaşayıblar. Mahal İpək Yolu ticarətində iştirak edib. Hətta Dədə Qorqudun Xızı – Bərmək mahalından olduğunu iddia edirlər. Xızı – Bərmək mahalında olmuş Alman səyyahı Adam Oleari Dədə Qorqud haqda yerli camaatdan eşidib və yazıb ki, dərbəndlilər onun qəbrinin şəhər qəbiristanlığında olduğunu söyləyirlər. Qəbri ziyarət edən Adam Oleari yazır: “İmam Qorqudun qəbri dağda idi. Qorqud haqda söyləyirlər ki, o, Məhəmmədin dostu olub, onun ayaqları yanında oturub, ondan dərs alıb və onun ölümündən sonra 300 il yaşayıb. Qəbri qayalıq bir dağda mağara içindədir. Dədə Qorqud dastanında Xızı – Bərmək mahalından, Oğuz yaylağından, Cığatay düzündən, Boybəyim dağından bəhs edilib. Bir çox digər faktları da nəzərə alıb. Belə iddia edirlər ki, Qorqud Dədə Xızı – Bərmək mahalından olub. Oradan Dərbənd şəhərinə gedib.

Xızı – Bərmək mahalının ərazisi hələ e.ə. 5-ci yüzillikdən mövcud olan türkdilli sak massagetlərin dövlətinə mənsub idi. Bərmək – bər məhsul, mak – kahin yəni “məhsuldar kahin” deməkdir. Çox bilikli olan bərməklər, mixi yazılardan istifadə edirdilər. Strabon Albaniyada “böyük və sıx məskunlu müqəddəs vilayətin” olması barədə məlumat verib. Burada Heliya (Günəşə) sitayiş edirdilər. Günəş Allahının Albanca adı bəlli deyil. Həmin yer Bərmək dağı idi. Dağın ətrafında yaşayanlar Alinlər (dağlılar) günəşə sitayiş ediblər. Xızı – Bərmək mahalı dağlılarının günəşə sitayiş əlamətləri VII əsrə qədər qalıb. Bununla yanaşı, Bərməkilər tayfası atəşpərəst idi. Onlar əkinçiliyi müqəddəs peşə hesab edirdilər. Bərmək dağının ətəyində təbii qazların yanmasından yaranmış Atəşgah var idi. III – VI əsrlərdə Xizanşahlıqda Atəşpərəstlik dövlət dini idi. Xızı – Bərmək dağlıları VII əsrin başlarından İslam dinini qəbul edib. Deyilənlərə görə romalıların hərbi dəstələri imperator Demision Sezar Avqust Germanik I Lyusi Yuli Maksim Fulmanatın 12-ci legeonu Abşerona gəldi. Legeon Xızı – Bərmək mahalının dənizkənarı yerlərini də təsiri altına aldı. Bu yerlərdə qışladıqdan sonra çıxıb getdi. Bizim eranın I əsrindən hun, sabir, xəzər türk tayfaları Dərbənddən keçərək Albaniya çölündə, o cümlədən Xızı – Bərmək mahalında yerləşməyə başladılar. IX – XII əsrlərdən başlayaraq Xızı – Bərmək mahalından keçən İpək yolu vasitəsilə Avropa və Asiyanın bir çox şəhərləri ilə ticarət əlaqəsi olub. Xızı – Bərmək mahalı Bakı – Dağıstan, şimali Qafqaz və cənubi Rusiya torpaqları ilə birləşdirən ticarət yolu üzərində yerləşirdi. Orta əsrlərdə burada Xızanşahlıq (Xızı şahlığı) dövləti olub. 1804 – 1813 – cü ildə Rusiya – İran müharibəsindən sonra Quba xanlığı ilə birlikdə Rusiya hakimiyyətinin altına keçib. Tarixi faktlara nəzər saldıqda, tarixçilərdən mənbələr içərisində A.Bakıxanovun "Gülüstani irəm" əsərinin adını xüsusilə çəkmək lazımdır. Onun əsərində Quba xanlığının "Xızı Bərmək" mahalı haqqında dəyərli məlumatlar verilir. Tarixçi Qiyasəddin Qeybullayevin "Azərbaycanın etnik tarixinə dair" monoqrafiyasında və digər əsərlərində 644-cü ildə aran dövlətinə xizonşahlıq (Xızı şahlığı) Xızı məmləkəti arasında bağlanan müqavilədən bəhs olunur. Ərəblərin Xizonşahlığa gəlmələri haqda maraqlı materiallara akademik Ziya Bünyadovun "Azərbaycan VII-IX əsrlərdə" adlı monoqrafiyasında rast gəlmək olur.

Xızı rayonu 1928-ci ilə kimi Bakı sovetinin tərkibində olmuş sonra müstəqil rayon kimi fəaliyyətə başlamışdır. Rayonun 72 kəndi, 24 minə yaxın əhalisi olmuşdur. Sonradan rayonlaşmalarla əlaqədar 1940-cı illərdə Siyəzən rayonu təşkil olunanda rayonun Giləzi, Ağ siyəzən, Zərgərli və s. sovetlikləri Siyəzən rayonunun tərkibinə daxil olmuşdur. Həmin dövrdən Dağ Quşçu, Ərzküş, Qızılqazma və 60 kənd, 53 kolxoz, 14 sovetlik olmuşdur. Əhalisi isə 14647 nəfər idi. Rayon 1956-cı ilə qədər fəaliyyət göstərib. 1956-cı ilin axırında Sumqayıta birləşib. 1963-cü ildə Abşeron rayonu təşkil olunub. Xızı zonası həmin rayonun tərkibinə daxil edilib.

1990-cı ilin avqustunda Xızı rayonu yenidən bərpa olundu. Mərkəz Xızı qəsəbəsində yerləşir. Hal-hazırda mövcud olan kəndlərin sayı 24-dür. 12 nümayəndəlik, 13 bələdiyyə fəaliyyət göstərir. Rayonda 2 mədəniyyət evi fəaliyyət göstərir. Xızı rayonu mədəniyyət evi 1926-cı ildən 1956-cı ilə kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1993-cü ilə qədər fəaliyyətini dayandırmışdır. Onun fəaliyyəti 1993-cü ildən yenidən bərpa olunub

Mədəniyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Xızı xalçaçılıq ilə məşhurdur. Xızı xalçaları Azərbaycan xalçalarının Bakı qrupuna aid edilir. Xızının Gədi, Giləzi, Baxışlı, Yanıq Ələs, Tıxlı, Divəzər, Fındığan və digər kəndləri öz xalçaları ilə nəinki rayonun özündə, həmçinin bütün ölkədə tanınırlar. Bu bölgənin xovsuz xalçalarının şöhrəti daha geniş yayılmışdır. Xızıda toxunan zililər özəl kompozisiya quruluşuna və naxışlara malikdir. Adətən, ara sahə böyük damalar şəklində qəfəslərə bölünür və kompozisiya yelənlə əhatə edilir. Zili üzərində həyat ağacı və həndəsi naxışlar bütünlüklə abstrakt zoomorf təsvirlərlə toxunur. Bu bölgədə toxunan xovlu və xovsuz xalçalar bədii tərtibatı, rəng çalarları ilə göz oxşayır. Hörmətli oxucular, "Azərbaycan xalçaları” elmi-bədii jurnalının yaradıcı kollektivi hər sayında Sizi yeni-yeni layihələrlə tanış etməyə çalışır. Bu sayımızdan etibarən Sizə daha bir layihəmizi təqdim edirik. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan xalçaçılığın meydana gəldiyi məkanlardan biridir. Azərbaycan xalçaları yüksək sənətkarlıq xüsusiyyətlərinə və keyfiyyətinə görə ölkənin hüdudlarını aşaraq dünya miqyasında da böyük şöhrət qazanmışdır. Bu barədə dəfələrlə yazılmış və deyilmişdir. Lakin nə qədər qəribə olsa da, belə nadir sənət inciləri yaradan insanların – xalça toxucularının, boyaqçıların, xalça istehsalının ayrı-ayrı sahələrində çalışanların adları az-az çəkilir və ya tamamilə unudulur. Bu insanlar haqqında məlumatlar toplamaq, onların həyat hekayətlərini və sənətkarlıq təcrübəsini qələmə almaq, ənənələrini yaşatmaq və gələcək nəsillərə ərməğan etmək mühüm tarixi vəzifədir. "Azərbaycan xalçaları” elmi-bədii jurnalı bu vəzifəni həyata keçirmək məqsədi ilə xüsusi ekspedisiya təşkil etmişdir. Ekspedisiyanın üzvləri bütün çətinlikləri dəf edərək Azərbaycanı rayonbarayon, kəndbəkənd gəzərək görüşlər keçirir, hər bir bölgənin tanınmış xalçaçıları və onların toxuduqları xalçalar haqqında bilgi toplayır, bir sözlə, xalçaçılığa dair bütün məlumatları qeydə alırlar. Bu məlumatlar redaksiyada ümumiləşdirilir və çapa hazırlanır. Bu sayımızda Sizi Xızı rayonunun xalçaçıları haqqında toplanmış məlumatların bir hissəsi ilə tanış edirik. Vidadi Muradov Dekorativ-tətbiqi sənət üzrə professor

Xızı Azərbaycanın zəngin tarixə malik olan bölgələrindən biridir. Bu bölgə özünəməxsus flora və faunaya malikdir. Rayon şərqdən Xəzər dənizinə qovuşur. Azərbaycanın ən səfalı guşələrindən biri olan Altıağac bu bölgədə yerləşir. Xızının iqlimi mülayim, havası qurudur. Rayonun bir çox kəndlərində qoyunçuluq mühüm təsərrüfat sahəsi olduğundan burada xalçaçılıq üçün də əlverişli şərait olmuşdur. Kəndlərdə əhali qoyunların yununu darayar, əyirər, hazır ipləri bölgənin bitkilərindən alınmış təbii rənglərlə boyayardılar. Sonra hana qurar, uzun qış, sərin yay gecələri xalça toxuyardılar. Kənd qadınları günlərini xalça-palaz toxumaqla keçirərdilər. Xızı xalçaları Azərbaycan xalçalarının Bakı qrupuna aid edilir. Xızının Gədi, Giləzi, Baxışlı, Yanıq Ələs, Tıxlı, Divəzər, Fındığan və digər kəndləri öz xalçaları ilə nəinki rayonun özündə, həmçinin bütün ölkədə tanınırlar. Bu bölgənin xovsuz xalçalarının şöhrəti daha geniş yayılmışdır. Xızıda toxunan zililər özəl kompozisiya quruluşuna və naxışlara malikdir. Adətən, ara sahə böyük damalar şəklində qəfəslərə bölünür və kompozisiya yelənlə əhatə edilir. Zili üzərində həyat ağacı və həndəsi naxışlar bütünlüklə abstrakt zoomorf təsvirlərlə toxunur. Bu bölgədə toxunan xovlu və xovsuz xalçalar bədii tərtibatı, rəng çalarları ilə göz oxşayır.

Əzizə Əlican qızı Ağayeva (1928 – 2012). Xızı rayonu, Giləzi kəndi. Əzizə Ağayeva Giləzi kəndinin tanınmış xalçaçılarından olub. Gözünü açandan anasını xalça-palaz toxuyan görüb. O da uşaqlıqdan ilmə vurmağı, hana qurmağı öyrənib. Ömrünün sonuna qədər toxuculuqla məşğul olan Əzizə Ağayeva xovlu xalçalar, kilim, zili, məfrəş, xurcun kimi xovsuz məmulatlar toxuyardı.

Manxanım Süleyman qızı Şıxəliyeva (1925– 1998). Xızı rayonu, Giləzi kəndi. Manxanım Şıxəliyeva yaxşı xalça toxucusu kimi tanınıb. Toxuculuğu vaxtilə anasından, nənəsindən öyrənib. Onlardan öyrəndiyi naxışları toxuduğu xalçalara köçürüb. Giləzi və ətraf kəndlərdə olan gənc qızlara xalça toxumağın sirlərini öyrədib.

Seyidcahan Seyidrza qızı Şıxəliyeva (1912 – 2001). Xızı rayonu, Giləzi kəndi. Digər həmkəndlilərindən daha tez xalça toxumağa başlayıb. Tanınmış xalça ustası olub. Həm xovlu, həm də xovsuz xalçalar toxumağı bacarsa da, əsasən, ziliyə, palaza, kilimə üstünlük verib.

Zərifə Həmzəli qızı Həmzəliyeva (1934). Xızı rayonu, Giləzi kəndi. Zərifə Həmzəliyevanın 79 yaşı var. Gənc yaşlarından xalça toxumaqla məşğul olub. Dediyinə görə, yunu özü əyirər, ipi özü boyayardı. Çeşniləri isə vaxtilə toxunan xalçalara baxıb götürərdi. Toxuduğu xalçaları həm satar, həm də qızlara cehizlik hədiyyə edərdi. Toxucu bütün həyatı boyu yüzə yaxın xalça, palaz, kilim, xurcun toxuduğunu deyir.

Xanım Əsədulla qızı Rzayeva (1936). Xızı rayonu, Giləzi kəndi. 77 yaşlı bu ağbirçək qadın, əsasən, "Xızı”, "Fındığan” kimi çeşnili xalçalar, üzərində müxtəlif formalı mifoloji quşların, butaların əks olunduğu zili toxucusu kimi tanınıb. Xanım Rzayeva zərifliyi, zəngin incə naxışları ilə fərqlənən zililərin daha çox divardan asıldığını deyir. Toxucu qızı Nadilə Rzayevaya da xalça toxumağın sirlərini özü öyrədib.

Nadilə Əmirulla qızı Rzayeva (1956). Xızı rayonu, Giləzi kəndi. Xanım Rzayevanın qızıdır. Xalça toxumağı anası Xanımdan öyrənən Nadilə Rzayeva yaşıdları arasında mahir toxucu kimi tanınır. Nadilə xanım həm xovlu, həm də xovsuz xalçalar toxuyur. Amma toxuduğu zililər istər yerli, istərsə də əcnəbi alıcılar arasında adla tanınır.

Xanımqız Soltan qızı Hüseynova (1895-1998). Xızı rayonu, Giləzi kəndi. Xanımqız Hüseynova xalça ilə yanaşı məfrəşi, palazı, heybəni də ustalıqla toxuyardı. Xalça­lara vurduğu naxışlar bu xalça-palazların ona məx­susluğunu göstərərdi. Xanımqız nənənin to­xu­duğu xalçalar ağac, əfsanəvi quş, müxtəlif heyvan motivləri ilə göz oxşayardı.

Züleyxa Vahab qızı Yusifova (1911-2001). Xızı rayonu. Xızı kəndi. Köhnə Xızı kəndində dünyaya göz açan Züleyxa Yusifova elə bu kənddə də yaşayıb ömrünü başa vurub. Kənddə hamı onu yaxşı xalçatoxuyan kimi tanıyırdı. Zəhmətkeş qadın özü yunu əyirər, ipləri boyayar, xalça, palaz toxuyardı. Qonşu kəndlərin toxucuları ondan müxtəlif çalarlı boyalar alar, ya da öz iplərini ona boyadardılar.

Leyla Mikayıl qızı Hüseynova (1912-1980). Xızı rayonu, Giləzi kəndi. Leyla Hüseynovanın adı dövrünün məşhur xalçatoxuyanları ilə bir sırada çəkilirdi. Onun barmaqlarının məhsulu olan "Xızı” xalçaları zərif toxunuşu, sakit tonlu rəngləri ilə həm xalça həvəskarlarının, həm də xalça bilicilərinin marağına səbəb olurdu. Üzərində səkkizbucaqlı "göl”, "çərxi-fələk” motivləri olan bu xalçaların yunu parlaq və yumşaq olardı. Leyla Hüseynova toxuduğu xalçalarda, əsasən, sürməyi, qırmızı, sarı və ağ tonlardan istifadə edərdi.

Zabitə Dadaş qızı Hüseynova (1928). Xızı rayonu. Xızı kəndi. 85 yaşlı Zabitə Hüseynova. Xalça toxumağı anasından öyrənmişdir. Elə gənc yaşlarından xalça, kilim toxuyub. Amma onu digər xalçaçılardan fərqləndirən cəhət mahir boyaqçı olmasıdır. Bitkilərdən müxtəlif rənglər alan Zabitə xanım həm yaşadığı kəndin, həm də ətraf kəndlərin xalçaçılarını boyaq maddələri ilə təmin edərdi.

Yetər Rəsul qızı Mahmudova (1927 – 1979). Xızı, Qarban kəndi. Yetər Mahmudova toxuduğu xovlu və xovsuz xalçaların yununu özü əyirər, iplərini təbii boyalarla özü rəngləyərdi. Evdə yerə sərilən kilim, zili, palazdan əlavə, zəruri məişət əşyaları - məfrəş, heybə də toxuyardı.

Həcər Talıb qızı Mahmudova (1894 – 1976). Xızı rayonu, Xızı kəndi. Həcər Mahmudova Xızı kəndində doğulub, boya-başa çatıb. Bu kənddə qadınların əksəriyyəti xalça toxuduğundan Həcər də meylini xalça toxumağa salır. Əsrarəngiz xalça aləmi onu bütün ömrü boyu müşayiət edir. Toxuduğu neçə-neçə kilimlər, zililər indi də evləri bəzəyir.

Xırdaxanım Əvəz qızı Qurbanova (1918 – 1998). Xızı, Yanıq Ələs kəndi. Xırdaxanım Qurbanova dövrünün tanınmış xalça toxuyanlarından olub. Onun toxuduğu xalçaların yerliyi əsasən sürməyi, üzərindəki naxışlar isə ağ, qırmızı rəngdə olub. "Göl”, ağac, qarmaq elementləri ilə zəngin olan kiçik ölçülü bu xalçalar daha çox namazlıq kimi istifadə edilib.

Turunc Əhəd qızı Ələsgərova (1921-1993). Xızı, Baxışlı kəndi. Turunc Ələsgərova hələ gənc yaşlarından qonşuluqdakı qız-gəlinlərə qoşulub yun əyirər, hana qurub xalça toxuyardı. Parlaq və yumşaq yunlu xalçaların ipləri təbii rənglərlə boyanardı. Turunc xanımın toxuduğu xalçaların bəzəyi üzərindəki "göl"lər, "sacayaq"lar, çoxlu sayda güllər, kiçik yarpaqlar idi.

Mirvari Hacıağa qızı Tağıyeva (1923 – 1999). Xızı, Divəzər kəndi. Mirvari Tağıyeva Divəzər kəndinin mahir boyaqçılarından olub. Kənddə bitən bitkilərdən, meyvələrdən müxtəlif rənglər və çalarlar alan boyaqçı xalça ustalarının arasında yaxşı tanınırdı. O, həm hazır ipləri təbii boyalarla boyayar, həm də xalça-palaz toxuyardı.

Seyidə Seyidcamal qızı Mürşüdova (1909-1996). Xızı, Baxışlı kəndi. Seyidə Mürşüdova da zərif naxışlı xalça toxumağı ilə tanınırdı. Onun toxuduğu "Xızı”, "Fındığan”, "Novxanı” çeşniləri həm naxış müxtəlifliyi, həm də rəng çalarlarına görə fərqlənirdi.

Bəxtiyar Məşədi Əliabbas oğlu Abbasov (1900 – 1966). Xızı, Tıxlı kəndi. Bəxtiyar Abbasov bu bölgənin xalçaçıları arasında yaxşı tanınardı. Məhz o, toxunan kilimlərin, zililərin, palazların, eləcə də xovlu xalçaların Bakı, Şamaxı, Dərbənd, Quba bazarlarında satışını təşkil edərdi.

Tarixi abidələri[redaktə | əsas redaktə]

Rayonda tarixi abidələr çoxdur. Onlardan biri neçəsini qeyd edək.

  1. VIII əsrin ortalarında inşa edilmiş Beşbarmaq qalası. Qala rayon mərkəzindən 9 km məsafədədir.
  2. Xızı şəhərində Azərbaycanın görkəmli dramaturqu C.Cabbarlının 100 illik yubleyi ilə əlaqədar ucaldılmış abidə və “C.Cabbarlı bağı” - 1999-cu il
  3. Xızı rayonu Sayadlar kəndində Mikayıl Müşfiqin xatirəsinə “Müşfiq ocağı” və M.Müşfiqin büstü -1988-ci il
  4. Xələnc kəndində “Dəyirman” – XIX əsr
  5. Xələnc qəbristanlığında “Ağ pir”
  6. Tüdar kəndində “Şəhidlər piri”
  7. Ağdərə kəndində “Ağabdal piri”
  8. Ağdərə kəndində “Xəlifə Ağabdal Piri”
  9. Qarabulaq kəndində “Seyidbacı Piri”
  10. Fındığan kəndində “Göyöskürək Piri”
  11. Xızı kəndində şərq üslubunda tikilmiş abidə “Hamam”--- 1936-cı il
  12. Altıağac qəsəbəsində məskunlaşmış Malakanlara məxsus “Zəng” (kolokolçik) --- XVII-XVIII əsrlə
  13. Altıağac qəsəbəsində Malakan və rus uşaqlarının xaç suyuna salındığı “Boqomolnı” bulağı
  14. Altıağac qəsəbəsində 1941-1945-ci illər Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirəsinə ucaldılmış abidə
  15. Tıxlı kəndində 1941-1945-ci illər Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirəsinə ucaldılmış abidə—1974-1976-cı illər
  16. Giləzi qəsəbəsində 1941-1945-ci illər Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirəsinə ucaldılmış abidə
  17. Kimçi kəndində 1941-1945-ci illər Vətən Müharibəsində həlak olanların xatirəsinə ucaldılmış abidə
  18. V əsrin qədim şəhərinin xarabalıqları 8 km, Alaşirin kəndində Şeyx Heydərin məqbərəsi isə rayon mərkəzindən 5 km məsafədədir.
  19. Rayon mərkəzlərindən 8 km aralıda yerləşən V əsrə aid itmiş şəhərin qalıqları.

Coğrafiyası və iqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Rayonun ərazisi şərqdən Xəzər dənizi, cənubdan Abşeron ilə həmsərhəddir. Rayonda inzibati ərazi bölgüsünə görə 29 yaşayış məntəqəsi mövcuddur. Xızı rayonu ilə Bakı arasında olan məsafə -104 km Azərbaycanın dağ rayonları arasında Bakıya ən yaxın olan Xızıdır. Buranın iqlimi mülayim, havası qurudur. Rayon ərazisinin xeyli hissəsi meşə ilə örtülmüşdür. Rayon şərqdən Xəzər dənizinə qovuşur. Xızı rayonun ərazisində təbiətin yaratdığı ən ifadəli abidələrdən biri – ecazkar formalı Beşbarmaq qayası yerləşir. Qədim karvan yolu üzərində qorxunc bir tərzdə uzadılmış daş əli xatırladan qayanın qeyri-adi cizgilər yolçuları uzaqdan valeh edir. Bu dağın «Beşbarmaq» adlanması da bununla bağlıdır. Bu dağ ilə çoxlu rəvayətlər və əfsanələr bağlıdır. Dağın lap zirvəsində qayalar arasında «Xıdırzində» («Ölməz Xıdır») ziyarətgahı yerləşir. Azərbaycanın ən səfalı güşələrindən biri olan Altıağac Xızı rayonunda yerləşir. Şirvanşahlar dövründə Altıağacdan keçərək Şamaxıdan Qubaya gedən dəvə karvanları üçün burada yol salınmışdır. Altıağac yolçuların və sarvanlarının düşərgə salıb dincəldikləri yer idi. Əvvəllər «ağac» sözü uzunluq ölçüsü kimi işlədilirdi. Bu ağac 7 kilometrə bərabər idi, Şamaxıdan Altıağaca qədər olan məsafə isə 42 km-dir.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Bir sıra tədqiqatlara görə İran dilli tayfalar er. əvvəl I minilliyin əvvələrində İran ərazisinə gəlmişlər. Bunlardan bir tayfası indiki Bərməkilərin əcdadları idi. Onların bir hissəsi indiki Beş-barmaq dağının Xızır-Zində piri yerləşən qayanın həndəvərində yerləşmişdilər.

Bərməkilər tayfasının adından “Başbərmək” dağı adlanmışdır. Yunan coğrafiyaşünası Strabon Xəzərin cənubi qərbində yaşayan İran dilli tayfanı Pars adlandırır1. Bu irandillilərin Sumqayıta qədər ərazidə olmasını və onların Abşeronda yaşamalarını nəzərə alsaq Strobonun yazdığı Pars tayfasına Bərməkiləri də aid etməliyik. Bu Bərməkilərin ilk gəlişləri olmuşdur.

XVIII əsrdə yaşamış Fransız Şərqşünası Degin alan sözünü alin, yəni dağlı sözündən sayır və deyir ki, onların nəsli Altay dağlarından gəlmişdir.

“Dərbəndnamə” müəllifinin yazdığına görə Babı-Alan (Alan qapıları) Alğan səddindədir, yəni Gil-gil çay səddində. V əsrdə yaşamış Yunan tarixçisi Prokopi Alanları Masaget nəslindən hesab edir2. Cahangir Zeynal oğlu yazır ki, Masagetlər ağhun türkləri deməkdir. (Masacit, abtilit, alan, Xəzər hərqan türklər adlanırlar)3.

Bəzi tarixçilər Baş Bərmək dağı ətəyində türk dilli Saklar və Hunların yerləşməsindən danışırlar. Son tədqiqatlar göstərmişdir ki, Azərbaycanda türkmənşəli tayfalar məskən salmış və əhalisinin aparıcı hissəsini türklər təşkil etmişlər. Türklərin Azərbaycanda məskunlaşması eradan əvvəl III minillikdən başlamışdır. Sonra gələn türk tayfaları çox qədimlərdə bu ərazidə yaşayan yerli türklərə qovuşmuşlar. Dağlı tayfa adıdır, onlar Türk dilli olub və Bərməkilərlə bu yerlərdə məskunlaşmışlar. S.Ə.Nəsvəri, V.V.Bartolu, V.Minorski, B.V.Miller Azərbaycan xalqının mənşəyini farslardan dönmə kimi yanlış fikrini söyləmişlər. Onlar Azərbaycanlıların türkləşməsini oğuzların XI əsrdə gəlməsilə əlaqələndirirlər. Azərbaycan türklərinin Xalq kimi formalaşmasını isə XIV əsrdən hesab edirlər. Bu fikirlər türk tarixinə saxta münasibətdir. Xızı-Bərmək mahalında olan Ata çay, Sumqayıt çay sözləri türk dilindədir. Bu özü də sübut edir ki, həmin çayların ətrafında məskunlaşanlar türklər olmuşlar.

Dağlı (Alin) və Bərmək tayfaları ortadakı ziddiyyətlərlə yanaşı xeyirxahlıq, namus, qeyrət, tayfa ənənələrini qoruyan və nəsildən-nəslə keçən yazılmamış qayda-qanunlar əsasında idarə olunurdu. Taxta körpü ətrafında qazıntı işləri aparılarkən cınqıl karxanasından küp qəbirlərə bənzər, dibi enli, ağızları isə dar quyu qəbirlər tapılmışdır. Qəbirlərdən oturmuş vəziyyətdə olan insan skeletləri, rəngli gil qablar da tapılıb. Qozağacı taxtasında şum içərisindən tapılmış daş çapacaq4 göstərir ki, neolit dövründə babalarımız daş alətlərdən istifadə etmişlər. Yeni daş dövrünə aid əşyaların tapılması sübut edir ki, Xızı mahalı da ilk insan məskənlərindən biri olmuşdur. Xələnc kəndinin qəbrstanlığı yanında, Altı-Ağac yolu genişləndirilərkən çapılan qayada aşkar edilmiş daşla hörülmüş üstü qapalı qəbirlər ulu əcdadlarımızın məkanı və mədfanı olmasını açıq göstərir. Qızılburun kəndi yaxınlığında Xəzər dənizi sahilinə yaxın yerdə, qədim yaşayış məskənində kəşfiyyat xarakterli arxeoloji axtarışlar zamanı maddi mədəniyyət nümunələri tapılmışdır. Burada daş qutu qəbri aşkar edilmişdir. Həmin yerdə çoxlu saxsı qablar da tapılmışdır. Daş qutu qəbirləri er. əvvəl I minilliyin əvvəllərindən eramızın VI əsrlərinə aid etmək olar.

XIX əsr rus şərqşünası N.V.Xanıkov yazıb ki, X əsrin ortalarında Ərəb coğrafiyaşünası İstdxri “İqlimlər kitabında” qeyd edib ki, Xuzistanda Ərəb və Pars dilləri ilə yanaşı Xuzi dili də var idi. Belə nəticəyə gəlmək olar ki, Xuzi dili Xızılıların danışdığı qədim dil olmuşdur. Xuzi dili Pars dili olmasa da, həmin dil qrupuna aiddir. Çox qədimdən türklərin məskəni olan Xızı mahalının əhalisinin tərkibi Xuzi dilli bərməkilər və türk dilli dağlılardan ibarət idi. Bərməkilər üçüncü dəfə Bağdaddan gəldiyinə görə onlar ərəb dilini də yaxşı bilirdilər. Xuzi dilli bərməkilər və türk dilli dağlılar ölkədə baş vermiş bütün siyasi hadisələrdə, iqtisadi və mənəvi mədəniyyətin formalaşmasında fəal iştirak etmiş azərbaycanlılardır. Onlar ölkəmizin ən qədim sakinlərindən olub, Azərbaycan xalqının formalaşmasında mühüm rol oynamışlar.

Xızı-Bərmək mahalında olan coğrafi adlar Bərmək və Dağlı tayfalarının tarixini özündə əks etdirən qiymətli mənbələrdir. Yer adlarının yaranması, mənşə və mənası, onların qrammatik quruluşu, düzgün yazılışı və tələffüzü tarix, coğrafiya və dilçiliyin tədqiqi nəticəsində aydınlaşdırıldıqda müəyyən tarixi məsələlər həll oluna bilər. Bu mənada coğrafi adlar xalqın dünəni ilə bu günü arasında bir körpüdür.

Xızı-Bərmək mahalında toponimlər Türk, Fars, az miqdarda Ərəb dillərinə mənsubdur. İctimai-siyasi hadisələrlə əlaqədar yaranan adlar bir başa tarixi mənbə rolunu oynayır. Yer və kənd adlarının öyrənilməsi həmçinin xalq təsərrüfatı üçün də böyük əhəmiyyətə malikdir.

Görkəmli şəxsləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Cəfər Cabbarlı — Azərbaycan dramaturqu, şairi və nasiri, teatrşünas, kinoşünas, tərcüməçi, kinossenarist, jurnalist, aktyor, rejissor, əməkdar incəsənət xadimi.
  • Mikayıl Müşfiq — yazıçı-şair, tərcüməçi.
  • Cabir Novruz — Azərbaycanın xalq şairi, əməkdar incəsənət xadimi.
  • Nizami Rəmzi — "Meyxana" folklor ansambılının yaradıcısı.
  • Məmməd Arif — tənqidçi, ədəbiyyatşünas, tərcüməçi, pedaqoq, nasir.
  • Seyfəddin Dağlı — ssenarist, yazıçı, şair.
  • Ata Atakişiyev — mahir klarnet ifaçısı

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. CBC (02.07.2016). "Maral buynuzları ilə müalicə" (az). Youtube.com. https://www.youtube.com/watch?v=FeMoHDC0dPo. İstifadə tarixi: 2016-07-05.
  2. ”Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti”. İki cilddə. I cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007, səh.355