Ziya Bünyadov

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Tireless Contributor Barnstar.gif
Laboratoriya.jpg
Məqalənin laboratoriya səhifəsi
Məqalənin təkmilləşdirilməsi üçün kömək edin!
Ziya Bünyadov
Ziya Musa oğlu Bünyadov
Ziya Bünyadov-1.jpg
Doğum tarixi: 21 dekabr 1923(1923-12-21)
Doğum yeri: Astara, Azərbaycan SSR, SSRİ
Vəfatı: 21 fevral 1997 (73 yaşında)
Vəfat yeri: Bakı, Azərbaycan
Vətəndaşlıq: Flag of the Soviet Union.svg SSRİ
Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Mükafatları:
Sovet İttifaqı Qəhrəmanı
"İstiqlal" ordeni
Sayt: Ziya Bünyadov rəsmi veb-saytı

Ziya Bünyadov (d. 21 dekabr 1923, Astara, Azərbaycan SSR - ö. 21 fevral 1997, Bakı, Azərbaycan) — şərqşunas, tarixçi, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı[1], Dövlət Mükafatı Laureatı, əməkdar elm xadimi.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Ziya Bünyadov 1923-cü il dekabr ayının 21-də Astara şəhərində, Oktyabr inqilabından xeyli əvvəl ataman Lyaxovun kazak diviziyasının alaylarından birində xidmət etmiş hərbi tərcüməçi ailəsində anadan olmuşdur.[2] Onun atası Bibi-Heybət alim-şeyxləri nəslindən olmuş Musa Mövsüm oğlu Bünyadov idi.[2] O, atasının sayəsində hələ uşaqlıqdan ərəb dilini öyrənmiş və Quranı oxumağa başlamışdı.[2] Onun anası – Lənkəranda doğulmuş Azərbaycandakı köhnə rus köçmənlərindən olan Raisa Mixaylovna Qukasova idi.[2]

Nəsil səcərəsinin əsaslandığı tarixi sənədlərə görə, Bünyadov soyadı onun 13-ci ulu babası şeyx Bünyadın adından götürülüb.[2] Onun bütöv adı: Şeyx Ziya əd-Din bin Şeyx Musa bin Şeyx Məsum bin Şeyx Mehdi bin Şeyx Mirzə bin Şeyx İsmayıl bin Şeyx Uli Məhəmməd bin Şeyx Məhəmməd Umin bin Şeyx Uli Usqər bin Şeyx Məhəmməd Muğam bin Şeyx Usgər Uli bin Şeyx Qulaməli bin Şeyx Bünyad əl-Bakuvi.[2] Ziya Bünyadov özü haqqında dediklərindən:

" Ziya Bünyadov özü haqqında dediklərindən: "Atam azərbaycanlı, anam rusdur... Mənim əsl adım Ziyavuddin, atam - şeyx Musa, babam - şeyx Məsum, atamın babası - şeyx Məhdi və s. Mən öz nəslimin tarixini sənədlər üzrə araşdırmışam və məlum olub ki,mənim ata tərəfdən 15 sülaləm şeyxlər olubdur və onların hər birinin adını təyin etmişəm...Mənim soyadım 15-ci ulu babamın adından yaranmışdır - Büned".[3] "

Erkən illəri[redaktə | əsas redaktə]

Ziya Bünyadov erkən yaşında

Uşaqlıqda ciddi tərbiyə alan Bünyadov ailəsində altı uşaqdan ən böyükü idi.[2] Xidməti işi ilə əlaqədar olaraq atası Göyçaya göndərildiyinə görə, Bünyadov orta məktəb illərini Göyçayda keçirmişdi.[2] 1939-cu ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra, o, təyyarəçilik məktəbinə daxil olmaq məqsədilə Bakıya getmişdi.[2] Lakin tibb komissiyasından keçə bilmədiyindən, yaşına iki il əlavə edib S.Orconikidze adına Bakı Piyadalar Məktəbində təhsilini davam etdirmişdir.[2] 1941-ci ilin mayında hərbi məktəbi leytenant rütbəsində əlaçı diplomu ilə bitirdi.[2]

Hərbi illəri[redaktə | əsas redaktə]

Bünyadovu yubatmadan gələcək xidmət yerinə – Bessarabiyaya göndərdilər.[2] O burada – Dnestr çayı üzərindəki kiçik liman şəhəri olan Bəndərdə İkinci dünya müharibəsi başladıqdan cəmi bir saat sonra həyatında ilk döyüşünə girdi.[2] Xəstəxanalarda keçirdiyi vaxtı (iki dəfə yaralanma və kontuziya) çıxmaqla, Ziya Bünyadov İkinci dünya müharibəsində cəbhədə Berlinədək vuruşaraq şərəfli döyüş yolu keçirmişdir.[2]

O, UkraynaMoldova uğrunda döyüşlərdə, MozdokTuapse, BelorusiyaPolşa uğrunda savaşlarda fəal surətdə iştirak etmişdi.[2] Düşdüyü mühasirədən döyüşərək çıxmış və polkun bayrağını xilas etməyi bacarmış, və bununla da polkun əsgəri şərəfini qoruya bilmişdi.[2] Bünyadov Şimali Qafqazda gedən döyüşlərin iştirakçısı olmuş, Saratovdan olan yarısına qədər volqa matroslarından təşkil olunmuş 120 nəfərlik rotaya başçılıq etmişdi.[2][4]

Ziya Bünyadovun hərbi illəri

Özünün haqlılığını sübut etməyə çalışarkən komandirlə söyüşdüyünə görə, o, cərimə rotasına göndərilmiş və bir il orada qalmışdı.[2] Gənc leytenant olmasına baxmayaraq orada yaşca və təcrübəcə özündən böyük olan cəzalıların hörmətini qazanmağa nail olmuşdu.[2] Bunu diqqətdən qaçırmayan komandanlıq, artıq atıcı batalyonun komandiri olan Bünyadova cərimə rotasına başçılıq etməyi təklif etmişdidi.[2] O, bu təyinatı heç fikirləşmədən qəbul eləmişdi.[2]

Visla-Oder əməliyyatı zamanı kapitan Bünyadovun komandanlığı altında 123-cü cərimə rotası Pilitsa çayı üzərindəki 80 metrlik minalanmış körpünü ələ keçirmiş və əsas qüvvələr gəlib çıxıncaya qədər bir neçə saat ərzində onu düşmənin aramsız hücumlarından qoruyub saxlaya bilmişdi. Bu müddət ərzində 670 nəfər döyüşçüsü olan rotasından cəmi 47 nəfər sağ qalmışdı.[2] Təltif vərəqindən:

" Kapitan Z.M.Bünyadovun 123-cü əlahiddə ordu rotası 1945-ci il yanvar ayının 14-16-da düşmənin Manquşevsk sahəsindəki müdafiə xəttinin yarılmasında iştirak etmiş, məharətli komandanlıq nəticəsində Domburovki kəndinin cənub kənarından və dəmir yolu xəttindən keçərək yanvarın 14-də Pilitsa çayını birinci keçmiş, sol sahildə ələ keçirdiyi döyüş mövqeyini 89-cu qvardiya diviziyasının əsas atıcı hissələrinin gəlib çıxmasına qədər saxlamışdır. Rota düşmənin 160 əsgər və zabitini öldürmüş, 45 əsgərini əsir götürmüş, 5 ədəd altılüləli minamyot, 3 top, çoxlu sayda avtomat, tüfəng, sursat, ərzaq və başqa qənimətlər ələ keçirmişdir... Rota komandiri kapitan Z.M.Bünyadov Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.[2] "

1945-ci il 27 fevralda Ziya Bünyadova Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verilmişdir.[2]

Elmi fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Müharibə başa çatdıqdan sonra Bünyadov 1945-ci ilin mayından 1946-cı ilin mayınadək Berlinin ən nüfuzlu rayonu – Pankovda komendantın köməkçisi vəzifəsində işləmişdir.[2] Berlinin təsərrüfat və mədəniyyət həyatının bərpası və normallaşdırılması sahəsində fəal iştirakına görə o, “Artur Bekker” və “Vaffenbruderşaft” qızıl medalları ilə təltif olunmuşdur.[2]

Bünyadov ordudan tərxis olduqdan sonra 1946-cı ildə Moskva Şərqşünaslıq İnstitutuna daxil olmuş, 1950-ci ildə həmin institutun aspiranturasına qəbul edilmişdir.[2] Ziya Bünyadov 1954-cü ilin may ayında “İtaliya İmperializmi Afrikada” namizədlik dissertasiyasını müdafiə edib həmin ilin avqustunda Bakıya qayıtmışdır.[2] Həmin ildə o, Azərbaycan EA-nın Tarix İnstitutunda elmi axtarışlarını davam etdirmişdir.[2]

1958-ci ildən 1959-cu ilə kimi Bünyadov Azərbaycan Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsində müəllim vəzifəsində işləmişdir.[2] 1964-cü ildən Yaxın və Orta Şərq Xalqları İnstitunda "Orta əsirlər tarixi" şöbəsinin rəhbəri olmuşdur.[2] 1964-cü ildə o, “Azərbaycan VII-IX əsrlərdə” mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edərək, tarix elmləri doktoru elmi dərəcəsi almış, 1965-ci ildə isə onun eyniadlı monoqrafiyası çap olundu.[2]

1960-cı illərin ikinci yarısında Azərbaycanın 150 il əvvəl Rusiyanın tərkibinə necə daxil olması haqqında elmi mübahisələr gedirdi.[5] Bununla belə, 1964-cü ildə qərar qəbul edilmişdi ki, bir əsr yarım öncə Azərbaycan könüllü surətdə Rusiyanın tərkibinə daxil olub.[5] Hətta bu, bir bayram kimi qeyd edilmişdi.[5] Həmin münasibətlə Azərbaycan Lenin ordeni ilə təltif olunmuşdu.[5] 1967-1968-ci illərdə Ziya Bünyadov artıq bir neçə dəfə açıq bildirmişdi ki, doğrudur, Azərbaycan Rusiyanın tərkibinə daxil olub, amma bu addım könüllü atılmayıb.[5] Odur ki, tarixi həqiqəti demək lazımdır.[5]

Bünyadov bolşevizm terroru və siyasi repressiyaların qurbanları ilə bağlı bir neçə sanballı tədqiqat əsərini ortaya qoyub.[5] O, bolşevizm terroru nəticəsində 20-30-cu illərdə Azərbaycanda aparılmış repressiyalar haqqında həqiqətləri aşkara çıxararkən, 1937-ci ilin qurbanlarını xalqa tanıtdırarkən, onlara bəraət qazandırarkən, adlarını tarixdə bərpa etdirərkən və beləliklə, o dövrü doğru-düzgün işıqlandırarkən də əsl hünər göstərib.[5] Heydər Əliyev Ziya Bünyadovun fəaliyyətinin bu dövrünü də yüksək dəyərləndirib:

" Ziya Bünyadovun xidmətləri çoxdur və onun ən böyük xidmətlərindən biri də ondan ibarətdir ki, 80-ci illərin axırlarında - 90-cı illərin əvvəllərində o, bir daha böyük alim kimi, tədqiqatçı kimi Azərbaycanın açılmamış arxivlərinə bir daha getdi, o arxivlərdən Azərbaycan tarixinin XX əsrə aid səhifələrini açdı, tədqiq etdi, öz kitablarında, dövri mətbuatda yazılar verdi və beləliklə də, əgər əvvəllər Azərbaycan tarixinin orta əsrlərə aid çox mühüm dövrlərini elmi əsərlərində işıqlandırdısa, açdısa, göstərdisə, son illərdə özünü buna həsr etdi. O cümlədən, ilk Azərbaycan Demokratik Respublikasının yaranması ərəfəsində gedən prosesləri də, o dövrü də doğru-düzgün tədqiq edənlərdən biri də Ziya Bünyadovdur.[5] "

1965-ci ildə SSRİ Ali və Orta təhsil Nazirliyi yanında Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə ona professor dərəcəsi verilmişdi.[2] 1966-cı ildən başlayaraq o, Ankaradakı Türk Tarix Kurumunun konqreslərinin daimi iştirakçısı olmuşdur.[2] Türk xalqlarının tarixinin öyrənilməsində böyük xidmətlərinə görə, həmin ildə Türk Tarix Kurumunun müxbir üzvü, 1988-ci ildə isə onun fəxri üzvü seçilmişdir.[2]

1967-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 1976-cı ildə Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmişdir.[2] Bünyadov 1970-ci ildə “Azərbaycan SSR EA-nın Xəbərləri. İctimai elmlər seriyası” jurnalının baş redaktoru vəzifəsinə təyin olunmuşdu.[2] 1970-ci ilədək onun elmi rəhbərliyi altında artıq səkkiz namizədlik və üç doktorluq işi müdafiə olunmuşdu.[2]

Ziya Bünyadov iş zamanı

O, Xilafət və Azərbaycanın VII-XIII əsrlər tarixinin tədqiqatçilarından biri idi.[2] Bünyadov alban tarixçisi M.Qoşun "Alban xronikası" əsərini 1960-cı ildə ingilis dilindən, Ə.Bakuvinin "Abidələr'in xülasısi və qüdrətli hökmüdarın möcüzələri" 1971-ci ildə və Nəsəvinin "Sultan Cəlaləddin Mankburnin həyatının təsviri" əsərini 1973-cü ildə Ərəb dilindən rus dilinə tərcümə etmişdir.[2]

SSRİ üzrə səyahətlərində gənclər arasında hərbi-vətənpərvərlik işinə göstərdiyi dəstəyə görə 1976-cı ildə SSRİ ODKYC-nin Fəxri nişanı ilə təltif olunmuşdu.[2] Bünyadov 1980-ci ildə isə Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının baş redaksiyasının üzvü seçilmişdir.[2] O, ensiklopediya üçün Azərbaycan tarixinə aid çoxlu sayda məqalələr yazmışdır.[2] Mənbələrin tədqiqini davam etdirən akademik Bünyadov yeni kitabı – “Azərbaycan Atabəyləri dövləti. 1136-1225-ci illər” üzərində işləməyə başlayır.[2] 1978-ci ildə monoqrafiya çapdan çıxdıqdan sonra çoxlu müsbər rəylər və yüksək qiymət alır.[2] Onun bu əsəri elmi ictimaiyyətin böyük qiymətini almaqla yanaşı, həm də 1980-ci ildə elm və texnika sahəsində Azərbaycan SSR Dövlət mükafatına layiq görülmüşdür.[2]

Bünyadov 1981-ci ilin aprel ayından isə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunun direktoru vəzifəsinə təyin olundu.[6].[2] O, bu vəzifədə 1986-cı ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir.[2] 1982-ci ildə ona “Azərbaycan SSR Əməkdar elm xadimi” fəxri adı verilmişdir. O, 1988-1990-cı illər ərzində Azərbaycan SSR EA-nın Şərqşünaslıq İnstitutuna rəhbərlik etmişdir.[2]

1990-cı ildə Azərbaycan EA-nın vitse-prezidenti seçilmişdir. 1991-ci ildə professor Vasim Məmmədəliyevlə birlikdə Quranın azərbaycan dilinə tərcüməsini başa çatdırmışdır.[2] Böyük məsuliyyət və zəhmət tələb edən bu işə görə o, Hacı Zeynalabdin Tağıyev adına mükafata layiq görülmüşdür.[2] 1992-ci ildə o, ümumi səsvermə yolu ilə yenidən Şərqşünaslıq İnstitutunun direktoru seçilmişdir.[2]

Bünyadov 1991-ci ildə “Gülüstani-İrəm” əsərini ön söz və şərhlərlə çap etdirmiş və 1993-cü ildə bu işinə görə Abbasqulu ağa Bakıxanov adına mükafata layiq görülmüşdür.[2]

İmadəddin Nəsimi haqqında fikirləri[redaktə | əsas redaktə]

Ziya Bünyadovun araşdırmalarından biri də orta əsrlərin böyük mütəfəkkir şairi İmadəddin Nəsiminin ölümü ilə bağlıdır. Akademik Nəsimin edam olunmağı və dərisinin diri-diri soyulmağı barədə məlumatları təkzib edib.[7] O, müasir Azərbaycan şərqşünasları Nəsiminin edamına aid faktları yalnız türk alimi Abdülbaqi Gölpınarlının “İslam ensiklopediyasında”kı “Nəsimi” adlı məqaləsindən götürüb və bununla da kifayətlənirməkdə ittiham edib.[7] Ziya Bünyadov məqaləsində Nəsiminin necə öldürülməsi ilə bağlı qənaətlərin zəifliyi və bizə gəlib çatan materialların azlığından şikayət edir.[7] Məlumatın mətni belədir:

" Nəsiminin diri-diri dərisinin soyulması sonralar xalq tərəfindən yaranmış bir əfsanədir və geniş kütlənin ona olan hüsn-rəğbətinin rəmzidir. Bu əfsanəyə isbat edilmiş bir elmi məlumat kimi və ya tarixi bir fakt kimi baxmaq yanlışdır.[8] "

Tənqidi[redaktə | əsas redaktə]

Tomas de Vaal "Qara Bağ: Ermənistan və Azərbaycan sülh və savaş yollarında" kitabında yazır ki, Bünyadov ermənilərin cənubi Qafqazda onlarla kilsə tikməsini, albanların ermənilərin əcdadları olmasını inkar edib, həmin abidələrin ermənilərlə əlaqəsi olmayan xristian albanlara məxsus olması fərziyyəsini irəli sürüb.[9] Britaniyalı jurnalist "həmin abidələrin üstündəki yazıların ermənicə olduğunu" iddia edir.[9]

Plagiat iddiası[redaktə | əsas redaktə]

Tomas de Vaalın sözlərinə görə, Bünyadovun 1960-cı və 1964-cü illərdə dərc olunan iki məqaləsi (Mxitar Qoşun «Albaniya Tarixi» və «Musa Kagankatsvatsinin "Aqvan Tarixi"»[10] xronoloji uyğunsuzluğu haqqında» haqda ön sözü və şərhləri), ABŞ alimləri C. F. J. Dowsett-in «The Albanian Chronicle of Mxitar Gosh» (1958) və Robert Hewsen-in «On the Chronology of Movses Dasxuranc’I» (1954)[11] məqalələrinin (müəllif göstərilməmiş tərcüməsi) plagiatıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, Bünyadov «Albaniya Tarixi» məqaləsinin ön sözündə salnamənin mətni Dausettin nəşrinin tərcüməsidir, və həmçinin, bu nəşrin istinadlarını təqdim edir, lakin ön söz və şərh müəllif kimi verilmişdir.[12]

Mənbələrin saxtalaşdırılması iddiası[redaktə | əsas redaktə]

Villem Flor və Həsən Cavadi Abbasqulu ağa Bakıxanovun "Gülüstani-İrəm" əsərinin tərcüməsinin təhrifinin saxtalaşdırmasında Bünyadovu günahlandırmışdılar.[13]

Gürcü tarixçisi G. Beradze Bünyadovu Fələki Şirvani haqqında olan işini Hindistanlı şərqşünas Hassan Hadidən plagiat edilməsində günahlandırır.[14]

Ermənistan tarixçiləri Bünyadovun işlərində sitatların əyriliyi haqqında nümunələr göstərmişlər.[15][16][17] A. Marqaryan Bünyadovun «Albaniya Tarixi» kitabında Dausettin ön söz və şərhlərinin səhv tərcüməsində günahlandırır.[18] Marqaryana görə, Bünyadov ingilis dilindən rus dilinə «Whit Sunday» (Müqəddəs Üçlüyün günü) «Ağ Bazar günü» (White Sunday) kimi səhv tərcümə etmişdir.[18]

Kaliforniya Universtitetinin erməni əsilli professoru Barlou Ter-Murdeçiyanın «Two chronicles on the history of Karabagh» kitabında, Ziya Bünyadovu tarixçi Mirzə Camal Cavanşir QarabağiMirzə Adıgözəl bəyin qeydlərinin mənbələrinin saxtalaşdırılmasında günahlandırır.[19]

Kolumbiya Universitetinin erməni əsilli professoru Corc Burnutyan, Bünyadovu Yohan Şiltbergerin səyahətində, ermənilər haqqında qeydlərin "albanlar" haqqında qeydlərlə əvəz olmasında və sistematik "təmizlənməsində" ittiham etmişdir.[20]

V.A.Şnirelman da Bünyadovu mənbələrin saxtalaşdırılmasında günahlandırır.[21] O, həm də Bünyadovu Ermənistan və Azərbaycan tarixinə aid (xüsusilə qədim Albaniya) revizionist, milliyyətçi və siyasi motivli anlayışların inkişafında, Bünyadovu Azərbaycan tarixşünaslığında bu istiqamətdə əsas yaradıcılarından biri kimi ittiham etmişdir.[22]

İctimai-siyasi fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Ziya Bünyadov Bakının Azadlıq meydanında çıxış edərkən.

1990-cı illərdə Bünyadov Bakının Azadlıq meydanında nitq söyləyən, Ermənistanın Azərbaycana təcavüzünə qarşı səsini qaldıran və erməni qəsbkarlarının haqsız iddialarına etiraz edən, bu sahədə ən qabaqda gedən insanlardan biri idi.[5] Ziya Bünyadov öz çıxışlarında dəfələrlə həyasız saxtakar erməni tarixcilərin yalançı iddialarını faktlarla ifşa etmişdir.[5] Siyasətçi Siyavuş Novruzovun sözlərinə görə, Bünyadov 1994-cü ildə Əkrəm Əylislinin erməni olduğunu demişdi.[23]

1992-ci ildə Bünyadov Yeni Azərbaycan Partiyası sədrinin müavini seçilmişdir.[2] 1995-ci ildə Milli Məclisin deputatı, eyni zamanda beynəlxalq münasibətlər və parlamentlərarası əlaqələr daimi komissiyasının üzvü seçilmişdir.[2]

Sumqayıt hadisələrinin səbələri haqqında fikirləri[redaktə | əsas redaktə]

1988-ci ildə olan Sumqayıt hadisələrinin mahiyyəti ilə bağlı Azərbaycan mətbuatında akademik Ziya Bünyadov “Niyə Sumqayıt?” məqaləsində baş vermiş hadisələrin əsl mahiyyətini aşkara çıxarmağa çalışıb.[24] Müəllif Moskvanın qızışdırıcı rolundan bəhs edərək SSRİ EA Afrika İnstitunun direktor müavini A.M. Vasilyevin aşağıdakı sözlərini misal gətirir:

" “Əgər biz jurnalın (“Narodı Azii i Afriki”) tirajını artırmaq istəsək, bunu eləmək çox asandır: azərbaycanlıların və ermənilərin etnogenezi haqqında iki məqalə çap etmək lazımdır. Digər “yağlı” kökələr də tapmaq olar”.[24] "

Tomas de Vaala görə:

" 1989-cu ilin may ayında Azərbaycan Elmlər Akademiyasının o vaxtki prezidenti, ən məhşur azərbaycanlı ermənifob və tarixçi Ziya Bünyadov basqınları inkar edən ən tutarlı versiya irəli sürdü. "Nə üçün Sumqayıt?" adlı məqaləsində o, belə bir nəticəyə gəlmişdi ki, ermənilər Azərbaycanı nüfuzdan salmaq və erməni millətçi hərəkatına təkan vermək məqsədilə özləri Sumqayıt basqınlarını törtətmişdilər. Bünyadov yazırdı: "Erməni millətçiləri Sumqayıt faciəsini dəqiqliklə hazırlamışdılar. Onun başlanmasına bir neçə saat qalmış televiziyanın erməni foto-müxbirləri və çəkiliş qrupu gizlicə şəhərə gəlib, tam hazır vəziyyətdə hadisələrinin inkişafını gözləməyə başladılar. İlk cinayəti Qriqoryan adlı şəxs törətmişdir. Özünü azərbaycanlı kimi qələmə verən Qriqoryan Sumqayıtda beş ermənini öldürdü.[25] "

Bünyadovun sözlərinə görə:

" «Nə üçün Sumqayıt? Ona görə ki, daşnaklarda yenidən, ozü də neçənci dəfə, rəssam Vereşşaginin «Müharibənin apofeozu» əsərini «erməni kəllələrilə» müasir fotoqrafiyaya çəvirmək istəyi vardı.[26] "

De Vaala görə, Bünyadovun məqaləsi o qədər xoşagəlməz idi ki, hətta ermənilər onu nəşr etmişdi.[27] Ziya Bünyadov eyni zamanda üzə çıxarmışdı ki, Bakı və Sumqayıta erməni emissarlarının gəlməsi, fevral ayında ermənilərin banklardan əmanətlərini çıxarması ilə bağlıdır.[28]

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Ziya Bünyadovun Fəxri Xiyabanda qəbrüstü abidəsi

1997-ci il fevral ayının 21-də yaşadığı binanın qarşısında cinayətkar qrup tərəfindən vəhşicəsinə qətlə yetirilmişdir.[29] Qətlindən bir qədər əvvəl Müdafiə Nazirliyindəki korrupsiya ilə bağlı əlində sənədlər olduğunu bildirmişdi.[30] Bu sənədlər haqda parlamentin qapalı toplantısında həmkarlarına məlumat verdiyi də deyilir. Akademikin «Hizbullah» üzvləri tərəfindən öldürüldüyü və bununla bağlı bir neçə nəfərin azadlıqdan məhrum edildiyi deyilir.[31][32]

23 fevral 1997-ci il Şəhriyar adına Mədəniyyət Mərkəzində onunla vidalaşma mərasimi keçirilmişdi.[33] Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin vidalaşma mərasimindən nitqindən:

" Bu qədər dahi, bu qədər ali, bu qədər böyük həyat yolu keçmiş şəxsiyyətə atılan güllə, onun qətlə yetirilməsi bütün Azərbaycana xalqına edilən təcavüzdür, Azərbaycan xalqına atılan güllədir. Çünki Ziya Bünyadov Azərbaycan xalqını ən gözəl təmsil edən şəxsiyyətlərdən biri və o şəxsiyyətlərin içində seçiləni idi.[33]' "

Şəxsi həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Başında araxçına bənzər papaq gəzdirməyi sevirdi.[5] Dənizin qoynunda xəyala dalmaq onun çox sevimli adəti idi.[34]

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

1947-ci ildə Ziya Bünyadov Tahirə Bünyadova ilə ailə həyatı qurmuş və ömrünün sonuna qədər onunla evli idi.[35][36] Onun Heydər və Cəmil adlı oğlu var idi.[36]

Ziya Bünyadov barədə olan fikirlər[redaktə | əsas redaktə]

Dünyanın və Azərbaycanın tanınmış ictimai və siyasi xadimlərinin Azərbaycanın ən təcrübəli şərqşünaslarından biri olan Ziya Bünyadov barədə dedikləri fikirlər maraqlıdır. Həmin fikirlərin bir necəsi aşağıdakı kimidir:

  • "O, öz varlığı ilə elə bir insan idi ki, böyük, şərəfli həyat yolu ilə elə bir yüksək səviyyəli şəxsiyyət adı almışdı ki, onun haqqında nə qədər çox desək də, yenə də tam qiymətini verə bilməyəcəyik." - Heydər Əliyev[5]
  • "Ziyanın elminə qiymət verə bilmərəm. Çünki onun yüzdə biri qədər elmim yoxdur." - Madər Musayev[37]
  • "Onu haqlı olaraq "bilik xəzinəsi" adlandırırdılar. O, orta əsrlər və mənbəşünaslıq üzrə elmi məktəbin banisi idi." - Ziyad Səmədzadə[34]
  • "Olduqca zəhmətkeş idi. Onun əqli qabiliyyəti məni elə valeh edirdi ki, özlüyümdə onu ən müasir kompüterə bənzədirdim." - Gövhər Baxşəliyeva[35]
  • "Ziya Bünyadov xalqımızın düşmənlərinin qarşısında birmənalı olaraq həmişə düzgün mövqe tutması ilə seçilirdi." - Yaqub Mahmudov[35]
  • " Ziya Bünyadovun ən böyük xidməti məncə Azərbaycan tarixinin düzgün yazılması işindəki xidmətləridir. Ziya Bünyadov faktiki olaraq Azərbaycan naminə şəhid oldu." - Həsrət Rüstəmov[38]

İrsi[redaktə | əsas redaktə]

Bakıda Ziya Bünyadov adını daşıyan Şərqşünaslıq İnstitutu və prospekt, Astara şəhərində 2 nömrəli tam orta məktəb, Göyçay şəhərində 3 nömrəli tam orta məktəb və küçə mövcuddur.[39][40] [41][42]

2012-ci ildə Ziya Bünyadovun 90 illik yubileyinə həsr olunmuş Bakı Dövlət Universitetində “Ziya Bünyadov görkəmli Azərbaycan tarixçisi və şərqşünas alimdir” mövzusunda respublika elmi konfransı keçirilib.[43][44] Həmin il 20-25 dekabr tarixdə Bakı şəhər Gənclər və İdman Baş İdarəsi tərəfindən AZDBTİA-nın və “Neftçi” İSM-nin atıcılıq tirlərində onun xatirəsinə həsr olunmuş güllə atıcılığı üzrə Bakı şəhər VIII açıq turniri keçirilmişdir.[45]

2015-ci il mayın 14-də Bakıda Ziya Bünyadovun «Xarəzmşahlar- Anuştəginilər dövləti. 1097-1231» kitabının ingilis dilində nəşrinin təqdimat mərasimi keçirilib.[46]

Təltif və mükafatları[redaktə | əsas redaktə]

Sovet İttifaqı dövründə[redaktə | əsas redaktə]

Ziya Bünyadov medalları ilə

Müstəqillik dövründə[redaktə | əsas redaktə]

Fəxri vətəndaşlıq[redaktə | əsas redaktə]

Şəkilləri[redaktə | əsas redaktə]

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

Məqalələri[redaktə | əsas redaktə]

  • Babək və Bizans.[48]
  • Şəki qalasının yeri haqqında təzə məlumatlar.[48]
  • Bəzz qala-şəhərinin lokalizasiyası barədə.[48]
  • “Mingəçevir” adı haqqında.[48]
  • “Xürrəm” sözü barədə.[48]

Tərcümələri[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Буниятов Зия Мусаевич
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 2,22 2,23 2,24 2,25 2,26 2,27 2,28 2,29 2,30 2,31 2,32 2,33 2,34 2,35 2,36 2,37 2,38 2,39 2,40 2,41 2,42 2,43 2,44 2,45 2,46 2,47 2,48 2,49 2,50 2,51 2,52 2,53 2,54 2,55 2,56 2,57 2,58 2,59 2,60 2,61 2,62 2,63 2,64 2,65 2,66 2,67 2,68 2,69 2,70 2,71 2,72 2,73 2,74 2,75 2,76 2,77 2,78 2,79 2,80 Rəsmi Bioqrafiyası
  3. Tahirə Bünyadova "Ölümdən güclü", Bakı, Elm, 2002, səh. 494.
  4. Ziya Bünyadov cərimə rotasında Qəhrəman adını necə aldı?
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 Qəhrəman kimi döyüşdü, qəhrəman kimi yaşadı
  6. Ziya Musa oğlu Bünyadov. Biblioqrafiya. -Bakı, "Nurlan", 2004. 112 s.
  7. 7,0 7,1 7,2 Akademik Ziya Bünyadovun fərziyyəsi: "Nəsimini diri-diri soymayıblar”
  8. Akademik Ziya BÜNYADOV "Azərbaycan şərqşünaslığı" jurnalı; N1, 2009.”
  9. 9,0 9,1 Ziya Bünyadovla Zori Balayanı eyniləşdirdi
  10. Aqvan Tarixi (erm. Աղուանից աշխարհի պատմություն)
  11. Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War
  12. Мхитар Гош. Албанская хроника. Баку. Элм. 1960
  13. The Heavenly Rose-Garden: A History of Shirvan & Daghestan. Abbas-Kuli-Aga Bakikhanov, Willem Floor, Hasan Javadi. — Mage Publishers, 2009 — ISBN 1-933823-27-5. Стр. xvi. Флор и Джавади — иранисты, авторы множества статье в авторитетной энциклопедии Ираника
  14. Г. Берадзе. Из истории изучения одного уникального касыда Фалака Ширвани (gürc. გ. ბერაძე ფალაქ შირვაის ერთი უნიკალური კასიდის შესწავლის ისტორიიდან „მაცნე“ (ენისა) და ლიტ. ს). Журнал «МАЦНЭ» (языка и литературы) 1975 год, № 4, стр. 168—174. На груз. языке.
  15. К. А. Мелик-Огаджанян. ИСТОРИКО-ЛИТЕРАТУРНАЯ КОНЦЕПЦИЯ 3. БУНИЯТОВА. (В сборнике «К освещению проблем истории и культуры Кавказской Албании и восточных провинций Армении», Изд-во Ерев. ун-та, 1991, ISBN 5-8084-0115-1) " «То, что в „Судебник“ без всякой системы и руководящей нити вошли,— читаем дальше, — наряду с законами Восточной Римской империи, албанские законы, „Законы Моисея“ и армянские народные обычаи, вовсе не подтверждает принадлежность его к документам армянского права» // Эта цитата с приведенными в кавычках словами «законы Моисея» отсылает читателя к переводу «Истории» Киракоса Гандза-кеци (см. Примеч. 590, Т- И. Тер-Григоряна, стр. 260). (…) Т. Тер-Григорян, научный сотрудник Института истории АН Аз. ССР, на которого опираются 3. Буниятов и 3. Ямпольский, пишет: «В состав „Судебника“ без всякой системы и руководящей нити вошли, кроме законов Восточной Римской империи, албанские и армянские народные обычаи, церковные каноны, „законы Моисея“ (курсив наш—К. М.~0.). // Внимательный читатель без труда заметит, как произвольно обращаются автор и редактор его с источниками, как они жонглируют для обоснования своей лженаучной концепции.//Что же им удалось „научно“ обосновать? Они лишь переставили одни обороты, другие — разъединили, словечка два заменили или поместили в кавычах. В результате получился новый текст-конгломерат с тенденцией отрицания армянского происхождения „Судебника“,»
  16. К. А. Мелик-Огаджанян. ИСТОРИКО-ЛИТЕРАТУРНАЯ КОНЦЕПЦИЯ 3. БУНИЯТОВА. (В сборнике «К освещению проблем истории и культуры Кавказской Албании и восточных провинций Армении», Изд-во Ерев. ун-та, 1991, ISBN 5-8084-0115-1) «Арменизация велась насильственно, при этом армянское духовенство применяло суровые меры и „руками арабских властей уничтожило все литературные памятники албанов“(1), а исламизация—добровольно, как спасение от армянских поработителей-ассимиляторов», ссылка (1): «При этом 3. Буниятов ссылается на книгу М. Орманяна „Армянская церковь“ (Москва, 1913), с.45 и 118, хотя на указанных страницах книги нет даже намека на это»
  17. Ст. Т.Мелик-Бахшян. Об одном «разъяснении З.Буниятова». (В сборнике «К освещению проблем истории и культуры Кавказской Албании и восточных провинций Армении», Изд-во Ерев. ун-та, 1991, ISBN 5-8084-0115-1). «Нетрудно заметить, что З.Буниятов „переработал“ первоисточник. Искажая ясные и чёткие сведения историка, он создает компилятивный текст, заключает его в кавычки и со спокойной совестью отсылает читателей к соответствующей странице русского перевода, не забывая даже указать на страницу английского перевода.»
  18. 18,0 18,1 Мхитар Гош, Албанская хроника. Предисловие, перевод и комментарии 3.М. Буниятова, Баку, 1960
  19. TWO CHRONICLES ON THE HISTORY OF KARABAGH by G. BOURNOUTIAN. Mazda Academic Press, 2004. Communicated by Barlow Der Murgdechian to Society of Armenian Studies List. «George Bournoutian’s new book, „Two Chronicles on the History of Karabagh“ has been published by Mazda Academic Press. The study is an annotated English translation of two Muslim historians, Mirza Jamal and Mirza Adigozal Beg, who in the first half of the 19th century wrote histories of Karabagh. Contrary to current Azeri claims, both sources detail a strong Armenian presence in Karabagh centuries before the Russian conquest of the region. Azeri academics, led by the late Ziya Buniatov, have removed most references of an Armenian presence in Karabagh in new editions of these and other primary sources. Bournoutian has used the original manuscripts in Baku and has indicated the expunged material. In addition, the book contains various other primary non-Armeian sourcesand, for the sake of objectivity, is practically devoid of works by Armenian historians. The 300 page book includes an introduction, glossary, five maps, and an index. It can be obtained from NAASR or form Mazda Press in early October.»
  20. Rewriting History: Recent Azeri Alterations of Primary Sources Dealing with Karabakh George A. Bournoutian
  21. (2003) Voyni Pamyati.
  22. Voyni Pamyati, 216-222. 23 August 2015 tarixində istifadə olunub.
  23. Siyavuş Novruzov: “Oğlum da deputat olmaq istəyir” - MÜSAHİBƏ
  24. 24,0 24,1 Sumqayıt hadisəsinə dair Adam Şiffi təxribatı
  25. [Tomas de Vaal. Qara Bağ: Ermənistan və Azərbaycan sülh və savaş yollarında, 56 səh.]
  26. Why Sumqayit? A situational analysis
  27. Qara Bağ: Ermənistan və Azərbaycan sülh və savaş yollarında. İkinci hissə
  28. Sumqayıt hadisələri 1988. Dövri mətbuat 2011-ci il
  29. Qaralov: "Ziya Bünyadovun qətlini İranın dini dairələri sifariş edib"
  30. "Ziya Bünyadovun qətlini İranın dini dairəsi sifariş edib"
  31. Azerbaijan Increasingly Caught Between Salafism and Iran
  32. Ziya Bünyadovun qətli ilə bağlı yeni təfərrüatlar
  33. 33,0 33,1 Görkəmli alim və ictimai xadim, akademik Ziya Bünyadovla vidalaşma mərasimində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin nitqi - Şəhriyar adına Mədəniyyət Mərkəzi, 23 fevral 1997-ci il
  34. 34,0 34,1 O, DAHİLİK ABİDƏSİ İDİ
  35. 35,0 35,1 35,2 Qafqazda Azərbaycan xalqının daha qədimdən məskunlaşdığını sübuta yetirən böyük alim
  36. 36,0 36,1 Ziya Bünyadovun xanımı: “Mən üç kişi itirmişəm” - “Köhnə ev”də Tahirə xanımın xatirələri...
  37. “Bəzi qadınlar efirdən deyir “kişi xəyanət edib”, lap əcəb edib!” - MÜSAHİBƏ
  38. Xalqının işıqlı oğlu
  39. Azərbaycanlı deputatlar Rumıniyadakı beynəlxalq konfransda iştirak ediblər (fotolar)
  40. Nazir müavini: "Şəhidlər Xiyabanının da qarşısında yeraltı keçid tikiləcək"
  41. Göyçayda faciə: ata və iki azyaşlı uşağı yanaraq öldü - TƏFƏRRÜAT
  42. Astara və Ağdam məktəbləri qardaşlaşıb
  43. BDU-da Ziya Bünyadovla bağlı elmi konfrans keçirilib
  44. Ziya Bünyadov - hərbçi, zabit, qəhrəman, döyüşçü, alim...
  45. Akademik Ziya Bünyadovun xatirəsinə həsr olunmuş güllə atıcılığı üzrə Bakı şəhər VIII açıq turniri keçirilmişdir.
  46. Ziya Bünyadovun ən məşhur əsərlərindən biri ingilis dilinə çevrildi
  47. 47,0 47,1 47,2 47,3 47,4 "ƏRƏB ÖLKƏLƏRİNİN TARİXİ VƏ İQTİSADİYYATI şöbəsi". http://www.orientalstudies.az/az/structure/arab_countries_history_and_economy.html. İstifadə tarixi: 2015-08-09.
  48. 48,0 48,1 48,2 48,3 48,4 "Tahirə Bünyadova: “Ziya mənim taleyimdir”". http://jurnal.meclis.gov.az/news.php?id=190. İstifadə tarixi: 2015-08-09.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

VikiAnbarda Ziya Bünyadov ilə əlaqəli mediafayllar var.