Ərəb dili

Ərəb dili
Orijinal adı	اللُّغَة العَرَبِيّة
Ölkələr	Misir  Əlcəzair  Sudan  İraq  Mərakeş  Səudiyyə Ərəbistanı  Yəmən  Suriya  Tunis  Somali  Çad  Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri  İordaniya  Eritreya  Liviya  Livan  Fələstin Dövləti  Oman  Mavritaniya  Küveyt  Qətər  Bəhreyn  Cibuti  Komor adaları  İsrail  Cənubi Sudan  Mali  Niger  İran  İspaniya  Keniya  Seneqal  Tanzaniya  Türkiyə  Rumıniya  Portuqaliya  Malayziya  İndoneziya
Danışanların ümumi sayı	295.000.000 nəf. (2010) 315.421.300 nəf. (2019)
Təsnifatı
afroasiya dilləri sami dilləri ərəb dili
Yazı	Ərəb əlifbası
Dil kodları
QOST 7.75–97	ара 050
ISO 639-1	ar
ISO 639-2	ara
ISO 639-3	ara
Ethnologue	ara
Linguasphere	12-AAC
ABS ASCL	4202
IETF	ar
Glottolog	arab1395
Bu dildə olan Vikipediya
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Ərəb dili (ərəb. اللغة العربية‎, ərəb. عربي‎) — Sami dillərinin cənub qrupunun şimal bölməsinə daxildir. Qohum dillərdən qədim tarixi, geniş yayılması, fonetik, qrammatik və leksik xüsusiyyətlərini bu günədək qoruyub saxlaması ilə fərqlənir. BMT-nin altı rəsmi dilindən biridir. Zəngin samit sisteminə (velar, farinqal, larinqal samitlər) və sadə sait sisteminə malikdir. Söz sırası, bir qayda olaraq, XMT (xəbər-mübtəda-tamamlıq) şəklindədir.

Müasir ərəb ədəbi dili əhalisi birlikdə iki yüz milyona çatan ərəb ölkələrində dövlət dili kimi qəbul edilmişdir. Ədəbi dillə yanaşı, müxtəlif ərəb ölkələrində istifadə olunan yerli dialekt və şivələr də mövcuddur. Bu dialekt və şivələr bir-birindən, eləcə də ədəbi dildən ciddi şəkildə fərqləndiyi üçün müxtəlif ölkə ərəblərinin bir-birini anlamaması, müvafiq hazırlığı olmayan ərəblərin isə çox zaman ədəbi dili başa düşməməsi adi hal hesab edilir.

Tarixi

Ərəb dili tarixən üç inkişaf mərhələsindən keçmişdir: qədim (V əsrədək), klassik (V–XVIII) və müasir (XIX əsrdən indiyədək). Qədim ərəblər haqqında ilk yazılı məlumata hələ eramızdan əvvəl Assuriya şahı Sarqonun (715-ci il) kitabəsində təsadüf edilmişdir. Qədim ərəb dili əsasən Suriya ərazisində tapılmış Lihyan, Əs-Səfa, Ən-Nəmarə, Zəbəd, Hərran və s. kitabələrdə əks olunmuşdur.

Əvvəllər müxtəlif məhəlli dialektlərdən ibarət olan qədim ərəb dilinin sonrakı inkişaf mərhələsində ədəbi dil kimi formalaşmasında Qureyş (Məkkə) dialekti mühüm rol oynamışdır. Həmin dil İslamdan bilavasitə əvvəl, İslam alimlərinin cahiliyyə adlandırdıqları dövrdə yaranmış şifahi poeziya nümunələrində, eləcə də çox qiymətli yazılı abidə hesab olunan Quranda sabit qrammatik quruluşa və zəngin söz ehtiyatına malik klassik ərəb dili kimi təsbit edilir. Sonrakı inkişaf prosesində ərəb dili bir-birindən getdikcə daha çox fərqlənən ədəbi dilə və dialektlərə ayrılmışdır. Ədəbi dil yaranmaqda olan ərəb imperiyasında yazı dili kimi istifadə olunan arami və yunan dillərini tədricən əvəz edərək ümumimperiya yazı dilinə çevrilmiş və beynəlxalq əhəmiyyət kəsb etmişdir. Təqribən XIX əsrdən etibarən klassik ərəb dili əsasında inkişaf edən müasir ərəb dili öz sələfindən arxaik sözlərin istifadədən çıxması, yeni anlayışları ifadə edən söz və terminlərin yaranması, həmçinin qrammatik quruluşunun daha da sabitləşməsi ilə fərqlənir.

Qrammatika

Ərəb dili flektiv dillərə mənsubdur. Hər bir ilkin qrammatik forma əksər hallarda üç, bəzən isə dörd samitdən ibarət olan kökə əsaslanır. Kökdən daxili fleksiya yolu ilə müxtəlif formalı sözlər əmələ gətirilir. Məsələn, hkm kökündən hakim, həkim, hökm, ehkam, hikmət, məhkum, təhkim, möhkəm, mühakimə, məhkəmə, hökumət və s. sözləri yaranmışdır.

İsim, sifət və say kimi ad qruplu sözlər yalnız adlıq, yiyəlik və təsirlik hallarında işlənir. Onların hallanması əsasən üçhallı və ikihallı olmaqla iki növə ayrılır. Ərəb dilində iki qrammatik cins (müzəkkər və müənnəs) və üç qrammatik say (tək, təsniyə və cəm) vardır.

Ərəb əlifbası ilə yazılmış mətn.

Ərəb dilində müxtəlif növ söz birləşmələri mövcuddur. Bunların içərisində ərəb qrammatiklərinin izafət adlandırdıqları uzlaşmayan təyini söz birləşməsi ifadə etdiyi məna çalarlarının zənginliyi və ərəb dilində geniş işlənməsi ilə digər söz birləşmələrindən fərqlənir. Burada xəbəri ad qruplu söz və söz birləşmələri ilə ifadə edilən ismi cümlələr də çox işlənir. Xəbəri mübtədadan əvvəl gələn cüttərkibli feli cümlələrdə isə xəbər həmişə təkdə işlənir.

Dilin zənginliyi və Qurani-Kərimin ərəb dili üzərində təsiri

Ərəb dili söz ehtiyatının zənginliyinə görə dünyanın ən zəngin dillərindən biri hesab edilir. Bu dildə sinonim sözlər geniş yayılmışdır və eyni məfhum çox vaxt bir neçə, bəzən isə onlarla, hətta yüzlərlə sözlə ifadə oluna bilir. Bununla yanaşı, ərəb dilində müxtəlif mənaları ifadə edən çoxmənalı (polisemantik) sözlər də geniş yayılmışdır. Hətta tərkibində bir-birinə zidd mənalar daşıyan sözlərə də gəlinir. Sözlərin böyük əksəriyyəti ərəb mənşəli olsa da, alınma sözlər nisbətən azlıq təşkil edir. İbrahimi dinlərin sonuncusu olan İslam dininin əsas müqəddəs kitabı Qurani-Kərimdir. O, təmsilçilərinin qəlblərini fəth etmiş, həyat tərzlərini təyin etmiş, nitqlərinə təsir göstərmiş və onların həyat qaynağı olmuşdur. Belə ki, müsəlmanlar onu həyatlarının hər bir sahəsində öndər bilərək, qoyduğu və göstərdiyi qaydalara uyğun yaşamağa çalışmışlar. Təmsilçilərinin qəlblərini təsəvvür olunmayacaq dərəcədə fəth edən bu kitab ərəb dilində nazil olmuşdur. Buna görə də ədəbiyyat tarixçiləri ilk növbədə, başlanğıc mərhələdə furqan, küfr, iman, işraq, islam, nifaq, səvm (oruc), salət (namaz), zəkat, rüku, sücud (səcdə) kimi dini terminlər üzərində dayanmışlar. Bütün bunlarla yanaşı, ərəb dili müəyyən bir toplumun dili olmaqdan çıxaraq bütün müsəlmanların ortaq ibadət dilinə çevrilmişdir. Qurani-Kərimin ərəb dili üzərindəki təsirlərindən bəhs edərkən onlardan bir neçəsini qısa şəkildə aşağıdakı kimi sadalamaq olar:

a. Dildə meydana gətirdiyi birlik

Qurani-Kərimin ərəb dili üzərindəki ən mühüm təsirlərindən biri, şübhəsiz ki, dildə yaratdığı birlikdir. O, bütün ərəbləri Qüreyş ləhcəsi ətrafında birləşdirərək həmin ləhcənin ərəb dilinin aparıcı ləhcəsinə çevrilməsinə şərait yaratmışdır. Halbuki Qurani-Kərim nazil olmağa başlamazdan əvvəl ərəb dili Qüreyş ləhcəsi ətrafında birləşmə istiqamətində inkişaf edir və zirvəyə yüksəlirdi. Lakin hələ bütün ləhcələr bu prosesə qoşulmamışdı. Qurani-Kərimin nazil olması ilə Qüreyş ləhcəsinin aparıcı mövqeyi daha da möhkəmlənmişdir. Bununla da cahiliyyə dövründən başlayan dildə birləşmə cəhdləri məqsədinə çatmış və dil birliyi təmin edilmişdir.

b. Ərəb dilinə yeni sözlərin qazandırılması

Qurani-Kərim ərəb dilinə bir çox yeni dini termin və anlayışlar qazandırmışdır. Bununla belə, namaz və dəstəmaz sözləri ərəb deyil, fars mənşəlidir.

c. Ərəb dilinin yayılmasına təsiri

Ərəb dili Qurani-Kərim nazil olmazdan əvvəl Ərəbistan yarımadasında yaşayan müəyyən bir xalqın dili idi. O, əsasən Ərəbistan yarımadasının hüdudları daxilində istifadə olunurdu. Qurani-Kərimin ərəb dilində nazil olması bu dili səmavi dinin dilinə çevirmiş və ona ibadətin ayrılmaz tərkib hissəsi statusu qazandırmışdır. Beləliklə, müsəlmanlar namaz, zikr, təkbir və təşəhhüd kimi ibadətlərini ərəb dilində yerinə yetirməyə başlamışlar. Fəthlər və xilafətin genişlənməsi nəticəsində insanların kütləvi şəkildə İslam dinini qəbul etməsi ilə ərəb dili də Ərəbistan yarımadasının hüdudlarından kənara yayılmışdır. Nəticədə ərəb dili İslamın yayılması ilə paralel şəkildə geniş coğrafiyada istifadə olunmağa başlamış və İslam aləmində aparıcı dilə çevrilmişdir.

d. Yeni elmlərin meydana gəlməsinə təsiri

Qurani-Kərim ərəb dilinin ədəbiyyat sahəsində zirvəyə çatdığı bir dövrdə nazil olmağa başlamışdır. Beləliklə, Qurani-Kərimin nazil olması ilə yeni elmlərin meydana gəlməsi üçün zəmin yaranmışdır.

Quranın ecazını (bənzərsizliyini) təyin edib dərk etmək məqsədilə bəyan, bədi və məani, onu səhv oxunuşdan və dəyişdirilməkdən qorumaq məqsədilə sərf və nəhv, qarib (nadir və ya mənası çətin anlaşılan sözlər) sözlərinin izahı və mənalarının başa düşülməsi məqsədilə lüğət və ədəbiyyat, insanların gündəlik həyatlarında riayət etməli olduqları qanun və qaydaları Qurani-Kərimdən istinbat etmək (hökm çıxarmaq) məqsədilə hədis, fiqh üsulu və fiqh kimi elmlər meydana gəlmişdir. Qurani-Kərim kəlmələrin aid olduqları mənalarda yeni məna çalarları ifadə etməsinə imkan yaratmış və onlara yeni məna üfüqləri açmışdır. Bundan başqa, ərəb dili müxtəlif dövrlərdə bəzi dövlətlərin rəsmi dili olmuş və müsəlmanların bu dilə ehtiram göstərmələrinə səbəb olmuşdur.

Əhməd Həsən əz-Zəyyad, Tarixul-Ədəbil-Arabi, s. 90.

Qurani-Kərim: Yusif, 12:2; Şura, 42:7; Zuxruf, 43:3.

Şevqi Dayf, Tarixul-Ədəbil-Arabi, II, s. 32.

Əhməd Həsən əz-Zəyyad, Tarixul-Ədəbil-Arabi, s. 204.

Hüseyn Küçükqalay, Quran Dili Ərəbcə, s. 162.

Əhməd Həsən əz-Zəyyad, a.k.ə., s. 90.

Şevqi Dayf, a.k.ə., s. 31.

Şahməddin Özdəmir, Qurani-Kərimdə ədatlarla işlənən fellər, İstanbul, 1999, s. 16-20.

Əlifba

Ərəb dilində 28 samit və qısa və uzun saitlər olmasına baxmayaraq, ərəb əlifbası cəmi 28 hərfdən ibarətdir. Qısa saitlər əlifbada ayrıca hərflə təmsil olunmur. Həmzə isə əsas hərflər sırasına daxil edilmir və əlif, vav, ya hərfləri üzərində və ya sətir üzərində yazılır. Əlifbada müxtəlif funksiyalar daşıyan hərflər də mövcuddur.

ا a

ب b

ت t

ث s (th in english)

ج c (j in english)

ح h (h)

خ h (kh səs)

د d

ذ z (as in (they) , th sound)

ر r

ز z

ش ş

س s

ص s as in savaş

ظ z

ط t

ض z

ع '

غ ğ

ف f

ق q

ك k

ه h

ل L

م m

ن n

و û

ي y , iy

-

ى a maksûra ,

ة ta marbûta

أ 'a

ؤ 'u

ئ 'i ,

ء ' səs

دّ şadda (dd səs ; حَدّادْ Həddad)

دَ َََ "fətha" rəmz "a" harfini temsil eder.

دِ kəsra , temsil harf(i)

دُ damma , temsil harf(u)

دْ sukun ,səsi yoxdur, qüsuru var

،

آ alif madda , temsil (â)

دًا - داً tenuiyn əl-fath temsil səs (ən) [dən]

دٍ (in səs) [din]

دٌ (un səs)[dun]

Qısa saitləri göstərən ayrıca hərflər olmadığından yazıda sözlərin yalnız samitlərdən və uzun saitlərdən ibarət qrafik quruluşu əks olunur. Buna görə də yazını düzgün oxumaq üçün ərəb dilinin qrammatik və leksik qaydalarını əvvəlcədən bilmək, eləcə də bu sahədə praktik vərdişə malik olmaq zəruridir.

Ərəb hərfləri əsasən sağdan sola yazılır və oxunur. Bu istiqamətə uyğun olaraq kitablar, məcmuələr və qəzetlər də sağdan sola tərtib olunur və səhifələnir. Bununla belə, xəttatlıq və dekorativ yazı nümunələrində ərəb hərfləri üfqi, şaquli, maili, dairəvi və digər həndəsi formalarda tərtib oluna bildiyindən, bəzi hallarda yazı bəzi hallarda sağdan sola deyil, yuxarıdan aşağıya və ya soldan sağa istiqamətdə də yerləşdirilə bilər.

Latın və kiril əlifbalarından fərqli olaraq, ərəb hərfləri təkcə əlyazmalarda deyil, çap mətnlərində də bitişdirici xətlər vasitəsilə bir-biri ilə əlaqələndirilir. Bu birləşmə nəticəsində hərflərin ilkin qrafik forması çox vaxt dəyişir və hər bir hərf müxtəlif formalarda yazılır. Bu formalar əlifba cədvəllərində birləşməyən, soldan birləşən, sağdan və soldan birləşən, eləcə də sağdan birləşən hərflər kimi qruplaşdırılır.

Ərəb hərflərinin altısının (ﻭ,ﺰ,ﺮ,ﺪ,ﺫ,ﺍ) iki, qalanlarının isə dörd yazılış şəkli vardır. İkişəkilli hərflər soldan birləşmədikləri üçün II və III formaları mövcud deyildir.

Ərəb əlifbasında baş hərflər yoxdur. Ümumi adlardan fərqləndirmək məqsədilə xüsusi isimlər bəzən dırnaq və ya mötərizə içərisində yazılır.

Hərflərin birləşməsi zamanı qrafik formaları dəyişdiyindən ərəb əlifbasında sözlər sətirdən-sətrə keçirilmir. Sətrin sonuna sığmayan söz bütövlükdə növbəti sətrə keçirilir. Sətrin sonunda qalan boşluq isə sonrakı sözün bəzi hərflərinin üfüqi hissələrinin və ya bitişdirici xətlərinin uzaldılması hesabına doldurulur.

Miqdar sayları

0 — sifr

1 – 10

vahid, isnən, sələsə, ərbəə, xəmsə, sittə, səb'a, səməniyə, tis'a, aşara

Onluqlar

20 — işrun (Ləhjat tələfuz: işriyn)

30 — səlasun (Ləhjat tələfuz: sələsiyn)

40 — ərbəun (Ləhjat tələfuz: ərbə'iyn)

50 — xəmsun (Ləhjat tələfuz: xəmsiyn)

60 — sittun (Ləhjat tələfuz: sittiyn)

70 — səb'un (Ləhjat tələfuz: sab'iyn)

80 — səmanun (səməniyn)

90 — tis'un (tis'iyn)

Yüzlüklər

100 — miə

200 — miəteyn

500 — xəmsə miə

Minliklər

1000 — əlif - əlf

2000 — əlifeyn (yaxud əlfən)

5000 — xəmsə əlif

10 000 — aşara əlif

Milyon

1 000 000 — vahid milyun, əl-milyun, milyun

Ərəb dilində miqdar sayları aid olduqları isimlərlə müxtəlif növ söz birləşmələri əmələ gətirir. Bu baxımdan miqdar sayları dörd qrupa bölünür:

Birinci qrup (1–2). Bu qrupa daxil olan saylar təyin etdikləri isimdən sonra gəlir. Məsələn: Bir kitab — كتاب واحد.

İkinci qrup (3–10). Üçdən ona qədər olan miqdar sayları adətən sayılan isimdən əvvəl işlənir. Bu qrupda saylar sayılan isimlə əks qrammatik cinsdə olur, isim isə cəm və qeyri-müəyyən formada işlənir. Məsələn: altı gün — ستة أيام, on saat — عشر ساعات.

Üçüncü qrup (11–99). Bu mürəkkəb saylar tək və qeyri-müəyyən formada olan ismi təsirlik hal vasitəsilə idarə edir. Burada bir və iki sayları istisna olmaqla, təkliklər sayılan isimlə əks qrammatik cinsdə olur. Bu qrup saylar 11–19 və 21–99 olmaqla iki növə ayrılır. Birinci növdə (11–19) təkliklər sayılan isimlə əks qrammatik cinsdə olmaq şərtilə əvvəl, sonra isə onluq gəlir. Hər iki hissə daim [ə] saiti ilə bitir. Məsələn: on beş oğlan – خمسة عشر فتيان. İkinci növ mürəkkəb saylarda (21–99) təkliklər yenə də onluqlardan əvvəl gəlir, lakin aralarında و bağlayıcısı işlənir.

Dördüncü qrup (100 və yuxarı). Bu qrup saylar isimlə uzlaşır, lakin isim tək formda işlənir.

Ərəb dili və İslam

Ərəb dili (yalnız ədəbi ərəb dili, yəni füsha) Qurani-Kərimin dilidir. Ərəb dili İslam dini ilə sıx bağlı olsa da, bu dildə xristian və yəhudi ərəblər də danışırlar. Dünya müsəlmanlarının əksəriyyətinin ana dili ərəb dili olmasa da, onların bir qismi Qurani-Kərimi ərəb dilində oxuya bilir. Ərəb dilini bilməyən müsəlmanlar isə əksər hallarda Qurani-Kərimin tərcümələrindən istifadə edirlər. Bəzi müsəlmanlar ərəb dilini Allah tərəfindən seçilmiş müqəddəs dil hesab edir. Bəzi İslam alimlərinə görə ərəb dili cənnətin dilidir.

Dialektlər

Ərəb dünyasında dialekt fərqləri

Müasir danışıq ərəb dili beş əsas dialekt qrupundan ibarətdir. Bu dialekt qrupları arasındakı fərqlər o qədər böyükdür ki, onların bəziləri dilçilikdə demək olar ki, müstəqil dil kimi qiymətləndirilir. Danışıq ərəb dili Ərəb dünyasında işlənən, ədəbi ərəb dilindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən müxtəlif dialektlərin ümumi adıdır. Dialektlər arasındakı fərqlər xüsusilə Ərəbistan yarımadasından kənarda daha qabarıq şəkildə özünü göstərir. Ərəb fəthlərindən sonra dialektlərin sayı və müxtəlifliyi daha da artmışdır. Ən böyük dialekt fərqləri Şimali Afrikanın qeyri-Misir dialektləri arasında müşahidə olunur. Dialektlərin formalaşmasına təsir edən əsas amillərdən biri həmin ərazilərdə əvvəllər başqa dillərin danışılması olmuşdur. Bəzi dialektlərdə hətta söz sırası da fərqlənir. Ərəb dilinin əsas dialektləri aşağıdakılardır:

Misir dialekti

Misir dialekti (ərəb. اللهجة المصرية‎), həmçinin Masri və ya Misir əmmicəsi (ərəb. العامية المصرية) kimi tanınır, Hami-Sami dillər ailəsinin Sami qoluna aid olan ərəb dilinin ən geniş yayılmış dialektlərindən biridir. Bu dialekt əsasən Misirin paytaxtı Qahirə və Nil deltası ətrafında formalaşmışdır. Misir dialektinin formalaşmasına qədim Misirin yerli dili olan kopt dilinin mühüm təsiri olmuşdur. Sonrakı dövrlərdə Osmanlı hakimiyyəti və Avropa dövlətləri ilə əlaqələr nəticəsində türk, fransız və ingilis dillərindən çoxlu sayda söz və ifadə dialektin lüğət tərkibinə daxil olmuşdur. Misir dialekti Misir kinosu, televiziya proqramları və musiqisinin ərəb ölkələrində geniş yayılması nəticəsində ərəb dünyasında ən çox başa düşülən dialektlərdən biri hesab edilir. Təxminən 52 milyon nəfərin ana dili olan bu dialektdən 24 milyona yaxın insan tərəfindən ikinci dil kimi istifadə olunur. Ərəb musiqi sənayesində fəaliyyət göstərən bəzi livanlı müğənnilər daha geniş ərəb auditoriyasına çatmaq məqsədilə mahnılarını Misir dialektində ifa edirlər. Misir dialektinin rəsmi hüquqi statusu yoxdur. Misirin rəsmi dili müasir standart ərəb dilidir.

Məğribi dialekti

Məğribi dialekti (ərəb. الدارجة المغاربية), həmçinin Dəricə (ərəb. الدارجة) kimi tanınır, ərəb dilinin Məğrib bölgəsində yayılmış dialektlər qrupudur. Bu dialektlərdən əsasən Mərakeş, Əlcəzair, Tunis, Liviya və Qərbi Saxarada istifadə olunur. Təxminən 75 milyon nəfər bu dialektlərdə danışır. Məğribi dialektləri fonetik, leksik və qrammatik xüsusiyyətlərinə görə Yaxın Şərqdə istifadə olunan ərəb dialektlərindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Buna görə də Yaxın Şərq ərəbləri bu dialektləri başa düşməkdə çətinlik çəkə bilirlər. Bu dialektlərdə danışanlar öz danışıq dillərini adətən Dəricə (ərəb. الدارجة) adlandırırlar. Ərəb dilində dəricə sözü "gündəlik danışıq dili" və ya "dialekt" mənasını ifadə edir. Fransız müstəmləkəçiliyi dövründə fransız dili təhsil sistemində və dövlət idarəçiliyində geniş istifadə olunmuşdur. Bu dövrdə fransız, ispan və italyan dilləri Məğribi dialektlərinin lüğət tərkibinə və inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərmişdir.

Mesopotamiya dialekti

Mesopotamiya dialekti (ərəb. اللهجة الرافدية) ərəb dilinin Mesopotamiya bölgəsində yayılmış dialektlər qrupudur. Bu dialektlər ənənəvi olaraq iki əsas qrupa bölünür: İraq dialekti və Şimali Mesopotamiya dialekti.

İraq dialekti

İraq dialekti (ərəb. اللهجة العراقية) Mesopotamiya dialektləri qrupunun əsas qollarından biridir və əsasən İraqın mərkəzi və cənub bölgələrində yayılmışdır. Bu dialekt ənənəvi olaraq üç əsas qrupa bölünür: Bağdad, Mosul və Bəsrə dialektləri. Tarixən İraqda yaşayan ərəbdilli yəhudi icmalarının da özünəməxsus dialektləri mövcud olmuşdur. Bundan əlavə, ölkədə yaşayan kürdlər, farslar, türkmənlər və assurlar kimi müxtəlif etnik qrupların dilləri İraq dialektinin formalaşmasına və lüğət tərkibinə müəyyən təsir göstərmişdir. İraq dialektindən İraqla yanaşı Suriyanın şərqində və İranın qərbində yaşayan bəzi ərəb icmaları da istifadə edirlər. Təxminən 29 milyon nəfər bu dialektdə danışır.

Şimali Mesopotamiya dialekti

Şimali Mesopotamiya dialekti (ərəb. اللهجة الرافدية الشمالية) Mesopotamiya dialektləri qrupunun əsas qollarından biridir. Bu dialekt əsasən İraqın şimalında, Suriyanın şimal-şərqində və Türkiyənin cənub-şərqinin bəzi bölgələrində yayılmışdır. Şimali Mesopotamiya dialekti orta əsrlərdə İraqda danışılan ərəb dialektlərindən törəmiş və ərəbdilli yəhudi icmalarının danışıq xüsusiyyətlərinin bir qismini qoruyub saxlamışdır. Təxminən 7 milyon nəfər bu dialektdə danışır.

Şami dialekti

Şami dialekti (ərəb. اللهجة الشامية), həmçinin Məşriqi dialekti kimi tanınır, ərəb dilinin Şərqi Aralıq dənizi bölgəsindəı yayılmış dialektlər qrupudur. Bu dialektlərdən əsasən Suriya, Livan, İordaniya və Fələstində istifadə olunur. Təxminən 35 milyon nəfər bu dialektlərdə danışır. Şami dialekti ənənəvi olaraq altı əsas dialekt qrupuna bölünür.

Körfəz dialekti

Körfəz dialekti (ərəb. اللهجة الخليجية) ərəb dilinin Ərəbistan yarımadasının şərq hissəsində yayılmış dialektlər qrupudur. Bu dialektlərdən Küveyt, Bəhreyn, Qətər, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Oman, Səudiyyə Ərəbistanının şərq bölgələri, İraqın cənubu və Yəmənin bəzi ərazilərində istifadə olunur. Təxminən 4 milyon nəfər bu dialektdə danışır. Körfəz dialekti daxilində hicazi, nəcdi və xəlci kimi müxtəlif alt dialektlər fərqləndirilir.