Livan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Livan Respublikası
اَلْجُمْهُورِيَّةاَللُّبْنَانِيَّة
El Cumhuriyyet'ül Lübnaniyye'
Livan bayrağı Livan gerbi
Bayrağı Gerbi
Livan – xəritədə yeri
Paytaxt Beyrut
Rəsmi dil ərəb dili, Ermənicə, Fransızca
Etnik qruplar ərəblər 93%, Erməni 6%, diger 1%
İdarəetmə forması parlament respublikası
Prezident Mişel Avn
Baş Nazir Saad Hariri
Parlamentin sədri Nebih Berri
Yaranması
 - Elan 26 Noyabr 1941
 - Tanınması 22 Noyabr 1943
Ərazi
• Ümumi
• Su sahəsi (%-lə)

10 452 km² (166)
1.8
Əhali
• Təxmini sayı (2015 təxmini)
Əhali sıxlığı

6 184 701 nəfər (112)
560 nəfər/km²  (21)
ÜDM (AQP)
  • Cəmi (2014 təxmini)
  • Adam başına

$81,122 milyard  (88 yer)
$17,986  (80 yer)
ÜDM (nominal)
  • Cəmi (2014 təxmini)
  • Adam başına

$49,919 milyard  (86 yer)
$11,068  (71 yer)
İnsan inkişafı indeksi (2015) 0.763  (Yüksək) (76)
Pul vahidi Livan funtu (LBP)
Saat qurşağı (UKV+2)
Yay vaxtı (UKV+3)
İnternet domeni .lb
Telefon kodu +961


Livan — Yaxın Şərqdə dövlət.

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Livan Respublikasının ərazisi 10.452 km² - dir .[1] Ərazisinin böyüklüyünə görə dünyada 161-ci yeri tutur. Şimal-şərqdəki Bekaa vadisindən başqa bütün ərazisi dağlıq ərazilərdir. Asiya qitəsinin cənub-qərbində yerləşir. Şimal və şərqdən Suriya, cənubdan Fələstinİsrail ilə həmsərhəddir. Qərb sərhədlərini Aralıq dənizinin suları yuyur. Livan əsrarəngiz təbiətə malikdir, onu Yaxın Şərqin İsveçrəsi, Aralıq dənizinin "incisi" adlandırırlar. Təbii şəraitinə görə ölkə ərazisini 4 təbii coğrafi rayona bölürlər: Sahil düzənliyi, Cəbəl Lübnan (Livan) dağ massivi, Bəqa çökəliyi, Cəbəl əş-Şərqi və Cəbəl əş-Şeyx (Antilivan) dağları. Sahil xəttinin uzunluğu 225 km-dir. Paytaxtı Beyrut şəhəridir. Livan su ehtiyatları ilə zəngindir. Litani çayı quraqlıq cənub rayonları üçün əsas su mənbəyidir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Livan qədim Semit dillərində Laban — ağ deməkdir. XVI əsrin əvvəllərindən Birinci dünya müharibəsinin sonunadək Livan Osmanlı İmperiyasının tərkibinə daxil olmuşdur. 1918-ci ilin payızında ingilis-fransız hərbi qüvvələri ölkəni işğal etmişdir. 1920-ci ildən Livan Fransanın mandatı altında olan ərazisi olmuşdur. 26 may 1926-cı ildə Fransanın ali komissarı Livanı Respublika elan etmiş, Livan Konstitusiyasını bəyan etmişdir. Lakin Fransa Livanın xarici əlaqələr və müdafiəsi üzərində nəzarət hüququnu özündə saxlamışdır. 22 noyabr 1943-cü ildə ölkənin suverenliyini məhdudlaşdıran Konstitusiyanın bəzi maddələrinə dəyişikliklər edildikdən sonra Livan rəsmi olaraq Respublika elan edilmişdir.

1943-cü ildə Livan müstəqil Respublikası yarandığı vaxtdan müsəlman və xristian icması liderləri arasında saziş imzalandı. Bu sazişə əsasən prezident xristian maqonitlər arasından seçilir. Baş nazir yalnız sünnü müsəlman, parlamentin sədri isə şiə müsəlman olmalıdır. 31 dekabr 1946-cı ildə Fransa hərbi qüvvələrinin Livanın ərazisindən tamamilə çıxarılması başa çatmışdır. 1978-ci il martın 19-da İsrail qoşunlarının Livana müdaxiləsindən sonra 16 iyun 2000-ci ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən 425 saylı qərar qəbul edilmiş və bu qərar əsasında ölkənin cənub rayonlarına BMT-nin müvəqqəti qüvvələri yerləşdirilmişdir. 1982-ci ilin yayında İsrail təcavüzü nəticəsində Livan ərazisinin bir hissəsi işğal edilmişdir. Həmin ərazilər 1985-ci ilin iyun ayına qədər işğal altında olmuşdur. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 425 saylı qətnaməsinə uyğun olaraq Livan ilə İsrail arasında BMT kartoqrafları tərəfindən sərhəd bölgüsü həyata keçirilmiş, İsrail qoşunları Livan ərazilərini tərk etmiş və “Mavi xətt” - təhlükəsizlik zonası yaradılmışdır. Livan və Suriya Şebaa fermasının İsrail nəzarətində qalması ilə bağlı qeyd olunan sərhəd bölgüsünə etiraz etsələr də, BMT TŞ qətnaməsini qəbul etmişlər.

2005-ci ilin may ayında Səadəddin əl-Həriri Misirİordaniyanın İsrail ilə separatçı sülh müqaviləsi bağlamasına baxmayaraq, Livanın İsrail ilə sülh müqaviləsi imzalayan son ərəb dövləti olacağını bəyan etmişdir. Ölkədə mövcud olan xristian qüvvələr konfessional (din üzərində qurulmuş) sistemin əsaslarının qorunması üçün çalışır və yalnız bəzi xırda islahatlara tərəfdardır. Xristian hərbi siyasi təşkilatlarının aparıcısı – “Livan qüvvələri”dir. Əsasən maronit burjuaziyasının, həmçinin, xristian burjuaziyasının qüvvələrini əks etdirən "Kətaib" (Falanqa) partiyası da ənənəvi nüfuza malikdir. Livanda müsəlman qruplaşmalar da fəaliyyət göstərir. Onlardan ən nüfuzlusu İran təmayüllü şiə təşkilatı olan Hizbullahdır.[2]

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

2007-ci ilin sonuna olan rəsmi təxminə əsasən ölkə əhalisi 3.759.136 nəfərdir.[3] 2005-ci ilə olan məlumaata əsasən Livanda 116.214 nəfər erməni yaşamaqdadır.[4] Onların 88.601 nəfəri qreqoryan, 20.259 nəfəri katolik, 7.354 nəfəri isə protestantdır.[4] Erməni toplumu Livan parlamentində 6 qriqoryan millət vəkili ilə təmsil olunur.[4] Livanın şimalında 10 min nəfər Türkmən də məskunlaşmışdır.[5]

Dini vəziyyət[redaktə | əsas redaktə]

Xristianlığın hələ birinci minilliyin III əsrinin əvvələrində yayıldığı Livanda əhalinin yarıdan çoxu müsəlman, az hissəsi isə xristiandır. Livan müsəlmanları (İslam VII əsrin ortalarında ölkəyə daxil olmağa başlayıb) sünnü (26%), şiəyə (27%) və druza (7%) bölünür. Az sayda nusayritlər də mövcuddur. Sünnülər əsasən Şimali Livanda və Beyrutda, onların ətraf ərazilərində, şiələr cənubi Livanda və Bekaada, druzlar- Livanın dağlıq ərazilərində yaşayırlar.

Xristian qanadlarından ən böyüyü maronitlərdir (əhalinin 23 %). Maronit dini təriqətinin inancı əvvəllər diofizitlik və monofizitlik arasında orta mövqe tutan monofelistlik idi. İsa Məsihin ikili təbiətini etiraf edən monofelitlər, eyni zamanda qeyd edirdilər ki, ikili təbiət vahid iradə təcəssüm etdirirdi. XVI əsrin sonlarında Maronit kilsəsi özünün müstəqil təşkilatçılığını və köhnə mərasimlərini saxlamayaraq Roma katoltikliyinin ehkamlarını qəbul etdi və Roma ilə birgə uniyaya daxil oldu. İndi maronitlərə bütün Livanda rast gəlmək mümkündür, lakin onlar əsasən Dağlıq Livanda məskunlaşıblar.

Sayına görə sonrakı xristian qanadı pravoslavlardır (əhalinin 7 %-i). Livanın pravoslav əhalisi qonşu Suriyanın pravoslav əhalisi ilə birgə avtotekfal Antioxiy pravoslav kilsəsinə malikdirlər. Pravoslavların yarısı Şimali Livanda, dörddə bir hissəsi Dağlıq Livanda məskunlaşıb. Pravoslav kilsəsinin rəhbərliyində daxili çəkişmələr nəticəsində XVIII əsrin əvvəllərində Roma Papasının hakimiyyətini tanıyan bir qrup pravoslavlardan ayrıldı. Bu qrup (melkitlər adlanırdı) yunan-katolik kilsəsini yaratdı (ölkə əhalisinin 5% aiddir). Maronitlərdən və yunan-katoliklərdən başqa ölkədə erməni-katoliklər (25 min nəfər), latın ənənəli katoliklər (20 min nəfər, əsasən əcnəbilər), siro-katoliklər (18 min nəfər), xaldo-katoliklər (6 min nəfər) də vardır.

Livanda az sayda yakobitlər (10 min nəfər) və nestorianlar yaşayır.

Livanda yaşayan ermənilərin əksəriyyəti erməni-qriqoryanlardır (əhalinin 5%-i). Bütün erməni-qriqoryan əhalinin yarısı Beyrut və onun ətraf rayonlarında cəmləşib. Bundan başqa ermənilər arasında erməni-katoliklərə (19 min nəfər), və protestantlara (sonuncular Yaxın Şərqdə erməni yevanqelist kilsələri Birliyinə birləşiblər) da rast gəlmək mümkündür.

Livanda protestantların ümumi sayı 16 min nəfərdir. Onların əksəriyyəti xarici vətəndaşlardır. Yaxın Şərqdə erməni Yevanqelist Kilsələri Birliyinin üzvlərindən başqa, presviterianlar, anqlikanlar, baptistlər, nazarilər, yeddinci günün adventistləri, Yehovanın Şahidləri və s. vardır. Livanda İudaizm tərəfdarlarına da rast gəlmək olar (0,4 %).

İqtisadiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Ölkənin iqtisadiyyatının sənaye və kənd təsərrüfatı sektorları inkişaf etməmiş, lakin ticarət, turizm və bank sahələrində Livan yüksək nailiyyətlər əldə etmişdir. İqtisadiyyatın əksər sahələrində xarici kapital geniş yer tutur. Milli gəlirin, təxminən, 15%-i sənayenin payına düşür. İstehsalın böyük bir hissəsini ənənəvi sahələrdən olan tekstil, yeyinti, tikinti materialları və neft emalı sahələri təşkil edir. Ölkənin milli gəlirinin 10%-i kənd təsərrüfatına aiddir. Əsas ərzaq məhsulları xaricdən idxal edilir. Azərbaycan ilə Livan arasında idxal 37.3 min ABŞ dolları, ixrac isə 17589.9 min ABŞ dolları təşkil edir (2009-cu il). Xarici ticarət və turizm iqtisadiyyatın çox mühüm sahələrindən biridir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Lebanon Central Administration of Statistics :About Lebanon
  2. Livan Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin saytı
  3. Official site of the Central Administration for Statistics - Presidency of the Council of Ministers in Lebanon :Lebanon in Figures 2008 gathers number of social and economic indicators: About Lebanon, Population, Education, Employment, Tourism, Consumer Price Index, National Accounts. Last Updated (Monday, 12 July 2010 09:32)
  4. 4,0 4,1 4,2 Ermeni Araştırmaları Enstitüsü (ERAREN) :Lübnan'da Ermeni Diasporası
  5. www.worldbulletin.net

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Beyrut

Livan bayrağı