Toqo

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Toqolezlı Respublika
République togolaise
Toqo bayrağı Toqo gerbi
Bayrağı Gerbi
Şüar: «Travail, Liberté, Patrie»
(isp. «Əmək, Azadlıq, Vətən»)
Himn:  (azərb.)
"Salam olsun sene, əcdadlarımızın torpağı"
Toqo – xəritədə yeri
Paytaxt Lome
Böyük şəhərlər Lome- 1 593 min sakin (2009-cu il)
Rəsmi dil Fransız dili
Etnik qruplar eve-65%, kabre-14%, tem-6%, qurma-4%, yoruba-1,5%, fulbe-1%
İdarəetmə forması Prezident respublikası
Prezident Faure Gnassingbé
Baş nazir Komi Klassu[5.VI.2015-]
Yaranması
Ərazi
• Ümumi
• Su sahəsi (%-lə)

56 785 km² (125-cı)
4,2
Əhali
• Təxmini sayı (2015)
• Siyahıyaalma (2010)
Əhali sıxlığı

7,552,318 nəfər (100-cü)
5,337,000 nəfər
125.9 nəfər/km²  (93)
ÜDM (AQP)
  • Cəmi (2016)
  • Adam başına

$11.558 milyard  (150-ci yer)
$1,567
ÜDM (nominal)
  • Cəmi (2016)
  • Adam başına

$4.499 milyard
$610
İnsan inkişafı indeksi (2014) 0.484  (yuxarı) (162)
Pul vahidi KFA frankı (XOF)
Saat qurşağı UTC 0 (UKV)
İnternet domeni .tg
Telefon kodu +228
Toqo

Toqo — Qərbi Afrikada dövlət. Ölkə qərbdən Qana, Şərqdən Benin, Şimaldan Burkina-Faso ilə həmsərhətdir. Cənubdan Qvineya körfəzinə çıxışı var. Paytaxtı Lome şəhəridir.

Adının Etimologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Ölkənin adı Ewe dilindən gəlir. Ewe dilində Togo sözü to (Dilimizdə: su) və go (Dilimizdə: liman) sözlərindən ibarətdir. Almaniyanın burada qurduğu ilk müstəmləkə nizamında bölgəni Togoland adı verilmiş, buna da əsaslanaraq bütün ölkə üçün Togo adı istifadə edilmiş, müstəqilliyindən sonra da bu ad yeni ölkənin adı olaraq da seçilmişdir.

Coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Ölkənin bütövlükdə sahib olduğu 1,647 km-lik sərhədindən 664 km-i Benin, 126 km-i Burkina Faso, 877 km-i Qana ilə həmsərhəd olduğu halda, ölkənin bundan başqa Atlantik Okeanına da 56 km-lik sahil xətti var.

Togo sahib olduğu 56.785 km² sahəsi ilə Afrika qitəsindəki kiçik bir ölkələrdən biridir. Qitədə bu qədər sahayədən daha az bir sahəyə sahib olan çox az sayda ölkə var. Ölkə uzun və dar bir quruluşa sahib olub, şimal-cənub istiqamətində uzunluğu 550 km olub, qərb-şərq istiqamətində ən dar bölgəsi 50 km, ən geniş bölgəsi isə 140 km-dir. Atakora sıra dağları ölkəni çarpaz bir şəkildə bölür. Sıra dağların orta yüksəkliyi 600 m səviyyəsindədir.Toqoda olan ən yüksək dağ 986 m ilə Agou Dağı, ən uzun çayı isə 50 km-i dəniz nəqliyyatına yararli olan və şimal-cənub istiqamətində axan 400 km-lik Mono çayıdır. Ölkə ərazisinin 16% -i meşə ilə örtülü olduğu halda, 25% kənd təsərrüfatı sahəsi, 3,5% isə yaylalardır.Toqonun mərkəzi hissələri yüksəkliklər olduğu halda, şimala getdikcə nisbətən dərə təpəliklər azalır. Ölkənin cənubunda isə meşəlik sahələr və bataqlıqlar geniş yayılıb.

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

Toqo gənc əhaliyə sahib olub, 2014-cü ilin təxmini məlumatlarına görə əhalinin 59,78%-i 0-24 yaş aralığındadır. Ölkənin yalnız 3,37%-si 65 yaş və daha yaşlıdır.

0-14 yaş: 40.44% (kişi 1,573,363 / qadın 1,563,267)
15 -24 Yaş: 19.34% (kişi 749,002 / qadın 751,571)
25 -54 Yaş: 32.58% (kişi 1,255,524 / qadın 1,271,804)
55 -64 Yaş: 4.27% (kişi 156,249 / qadın 175,089)
65 Yaş və daha yaşlı: 3.37% (kişi 112,845 / qadın 148,223)

Şəhərdə yaşayanların nisbəti 2015-ci ilin məlumatlarına görə 40% olan ölkədə, əhalinin illik artım nisbəti 2016-cı ilin təxmini məlumatlarına görə 2,66% səviyyəsindədir.

Etnik terkibi[redaktə | əsas redaktə]

Ölkə əhalisinin 40,1%-i Eve etnik qrupundan ibarətdir. Eveler ölkə əhalisinin əksəriyyəti təşkil edib, əsasən ölkənin cənub bölgələrində yaşayırlar. Ölkə əhalisinin əksəriyyəti təşkil edən ikinci etnik qrup isə 23,1% ilə Temba etnik qrupu olub əsasən ölkənin mərkəzində və şimalında yaşayırlar.

Dil[redaktə | əsas redaktə]

Benin Körfəzi hövzəsində danışılan Gbe dilləri

Ölkənin Fransa müstəmləkəsindən xilas olub müstəqilliyini elan etdiyinə görə ölkənin rəsmi dili koloniyanın sahibi olan Fransanın dili olan Fransızca seçilmişdir. Fransızcadan başqa ölkədə milli dillər olaraq qəbul edilən Evecə və Kabiyecə dilləri də müəyyən əhali qrupu tərəfindən ünsiyyət dili olaraq istifadə edilir. Bu dillərə milli dil statusu 1975-ci ildə dövrün dövlət başçısı Eyadéma tərəfindən verilmişdir. Bu dilləridən başqa cəmiyyət arasında danışılan bir çox yerli dillər də var.

Din[redaktə | əsas redaktə]

Toqoda din azadlığı mövcuddur və 51% ilə xalqın yarıdan çoxu təbiət inancına malikdir. Ölkədə 29%-lik bir hissəsi Xristianlığa inanır. Getdikcə artan və əhalinin 20%-lik hissəsini meydana gətirən dəstə isə İslam inancına sahibdir. Bundan başqa sahil bölgəsində az da olsa yəhudi icmaları yaşamaqdadır, çox az bir hissəsi isə Vudu inancına görə həyatını yaşamaqdadır. Yerli dinlər arasında ən əhəmiyyətlisi, Toqoda yaranmış və Benin, Nigeriya, Burkina Faso kimi ölkələrə də sirayət etmiş olan, bölgə mədəniyyətinin və incəsənətinin meydana gəlməsində əhəmiyyətli qatqıları da olan vudu dini, daha sonrakı dövrlərdə Avropalılar tərəfindən aparılan Togolu və beninli qullar tərəfindən Haitiyə aparılmış və burada da yayılmışdır.

Din Faiz
İslam 20%
Xristian 29%
Yerli din 51%

İqtisadiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Ölkə iqtisadiyyatının ən mühüm hissəsini kənd təsərrüfatı təşkil edir. Ölkədə işləyən əhalisinin üçdə ikisi kənd təsərrüfatı sahəsində fəaliyyət göstərir. Qarğıdalı, yams, manyok, darı, yer fındığı, qarabaşaq yarması, qəhvə ölkə daxilində əkilən və yetişdirilən ən əhəmiyyətli əkinçilik məhsullarını təşkil edir.

İllik 3% iqtisadi artım göstərən Toqo, bu böyümədən kifayət qədər faydalanamamaktadır. Ölkə iqtisadiyyatı cəmiyyətin öz dolanışığını təmin etmək üçün etdiyi əkinçilik fəaliyyətindən və qismən isə ticarətlə bağlıdır. Ölkə ehtiyacı olan qida maddələrini isə ölkə xaricindən idxal edir.

Ölkə daxilində keçirilən özəlləştirmələrə rəğmən hazirda da bir çox əhəmiyyətli sektor dövlətin nəzarəti altındadır. Toqo 16 üzvlü Qərbi Afrika Dövlətləri İqtisadi Birliyinin üzvü olub, birliyin inkişaf fondu mərkəzi paytaxt Lomedədir. Bundan başqa CFA frankı istifadə edən səkkiz dövlətin üzv olduğu Qərbi Afrika İqtisadi və Pul Birliyinin (UEMOA) də Burkina Faso, Benin, Fil Dişi Sahili, Qvineya Bisau, Mali, Niger və Senegal ilə birlikdə üzvüdür. UEMOA-ya bağlı bir quruluş olan Qərbi Afrika İnkişaf Bankının (BOAD) mərkəzi də Lomedir.

İxracat[redaktə | əsas redaktə]

Ölkənin 2012-ci ilin məlumatlarına görə ixracat etdiyi ilk səkkiz ölkə bu şəkildədir:

Flag of India.svg Hindistan 14.2%
Flag of Lebanon.svg Livan 10.6%
Flag of Burkina Faso.svg Burkina Faso 7.6%
Flag of Benin.svg Benin 7.5%
Flag of the People's Republic of China.svg Çin 6.1%
Flag of Niger.svg Niger 5.8%
Flag of the Netherlands.svg Hollandiya 5.2%
Flag of Ghana.svg Qana 4.4%

İdxal[redaktə | əsas redaktə]

Ölkənin 2012-ci ilin məlumatlarına görə idxal etdiyi ilk dörd ölkə bu şəkildədir:

Flag of the People's Republic of China.svg Çin Xalq Respublikası 40.4%
Flag of the Netherlands.svg Hollandiya 7.9%
Flag of France.svg Fransa 5.4%
Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya 5.3%

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici əlaqələr[redaktə | əsas redaktə]