Əfqanıstan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: افقانیستان‎

Əfqanıstan Respublikası
جمهوری اسلامی افغانستان
Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afġānistān
Əfqanıstan bayrağı Emblem of Afghanistan.svg
(Bayraq)
Şüar:
Himn
Afghanistan in its region.svg
Paytaxt Kabil
Prezident Həmid Kərzai
Ərazi
 - Ümumi
 - % Su
41-cı yer
652,864 km²[1]
0%
Əhali
 - Ümumi
 - Əhali sıxlığı
38-ci yer
25,500,100
43/km²
Pul Əfqani
Saat qurşağı UTC +4:30
İnternet .af
Telefon kodu 93

Əfqanıstan İslam RespublikasıAsiyada dövlət. Paytaxtı Kabil şəhəridir. Orta Asiyada yerləşməsinə baxmayaraq etnik və mədəni əlaqələri nəzərə alınaraq bəzi qaynaqlar tərəfindən Yaxın Şərq ölkəsi hesab edilir. Şərqdə və cənubda Pakistan, qərbdə İran, şimalda Türkmənistan, ÖzbəkistanTacikistan, şimali-şərqdə Çin ilə həmsərhəddir.

Qərb və şərq arasındakı yolların kəsişmə nöqtəsində yerləşən Əfqanıstan, etnik qrup və mədəniyyətlər mozaikasıdır. Ticarətin mərkəz nöqtələrindən birində olan Əfqanıstan, bu strateji mövqeyi səbəbilə tarix boyunca farslar, yunanlar, ərəblər, türklər, monqollar, ingilislərruslar kimi müxtəlif xalqların istilasına uğramışdır.

Tarixi[redaktə]

Əsas məqalə: Əfqanıstan tarixi

Əhalisi[redaktə]

Əsas məqalə: Əfqanıstan əhalisi

Paytaxt Kabil ölkənin ən böyük şəhəridir; digər əhəmiyyətli şəhərlər qərbdə Herat, cənubda Qəndəhar və şimalda Məzar-i Şərifdir. Yerli və milli səviyyədə inteqrasiyanın zəif olduğu Əfqanıstanda coğrafi maneələrdən əlavə ictimai həyatda da bir sıra əhəmiyyətli problemlər qalmaqdadır. Oxuma-yazma nisbəti təxminən 36% olan Əfqanıstan, adam başına düşən gəlir baxımından da dünyanın ən yoxsul ölkələri arasındadır. Əfqanıstan İslam Respublikasının Mərkəzi Statistika Təşkilatının məlumatlarına əsasən 2011 – ci ilin əvvəlinə ölkə əhalisinin cəmi sayının 24485.6 min nəfər olduğu ehtimal edilir .[2]

Əfqanıstanda yeganə siyahıya alma 1979 – cu ildə 5 iyun-5 iyul tarixində aparılmış və bu zaman ölkə əhalisi 15,551,358 nəfər (oturaq əhali - 13,086,630 nəfər , köçəri əhali - 2,464,728 nəfər) olmuşdur .[3]

Etnik tərkibi[redaktə]

Əfqanıstan çoxmillətli ölkədir. Bununla bərabər heç bir etnik qrup əksəriyyəti və ya çoxluğu (yarıdan çox) təşkil etmir , ölkədə yalnız qarşılıqlı nisbətdə üstünlüyə sahib beş böyük etnik qrup vardır (puştunlar, taciklər, özbəklər, həzaralartürkmənlər) və onların hər birinin sayı 1 milyondan yuxarıdır .

Din[redaktə]

Əfqanıstan ərazisində islam VII əsrin sonu, VIII əsrin əvvəllərində yayılmağa başlamışdı. Hal-hazırda ölkə əhalisinin əksəriyyəti müsəlmanlardır. Əfqanıstanda müsəlman əhaliyin 80-90%-ni təşkil edən sünnülüyün hənəfi məzhəbi daha çox yayılmışdır. Sünnülər əsasən əfqanların böyük bir hissəsi, taciklər, özbəklər, türkmənlər, bəluclar, çaray-makların böyük hissəsi (cəmşidilər, xazarai-kalayiau, firuzkuxlar, taymanlar), nuristanlar(sonuncular hələ 19-cu əsrdə yerli qəbilələrin inanclarına tapınırdılar və onlar qonşu müsəlmanlar tərəfindən kafir adlanırdılar, islam onların arasında təzyiqlə yayılıb). Əfqanıstada bir sıra sünnü ordenləri fəaliyyət göstərir- qədiriyyə, nəqşbədiyə, qələndəriyyə. Əhalinin çox az hissəsi (0,5 %) əhmədiyyə təriqətinə münsubdur. Ölkədə əhəmiyyətli sayda şiələr var. Bunlar xəzər-bərbərlər, eləcə də teymurlar, qızılbaşlar və əfqan-dzadzlar, Sistada nisbətən qarışmış əfqan-farsqrupu və farslardır. Şiələrə həm də Kabul, Herat, Qəznə ərazisində də rast gəlmək olar. Bədəxşan xalqı və tacikləri bir hissəsi ismailiyə təriqətinə ibadət edirlər(ismaililər ölkə əhalisinin təqribən 3 %-ni təşkil edirlər). Bundan başqa, Əfqanıstanda induistlər (20min nəfər), eləcə də siqxlər, zərdüştilər və iudaistlər (0,2 min nəfər) yaşayır.

İqtisadi göstəricilər[redaktə]

  • İqtisadiyyata ümumi baxış: Əfqanıstan dənizə sahili omayan ölkədir, iqtisadiyyatı əkinçiliyə və heyvandarlığa (qoyun və keçi yetişdirməyə) əsaslanır.
  • İş qüvvəsi: 15 milyon (2004-cü il məlumatları)
  • Sektorlara görə iş qüvvəsi: əkinçilik 80%, sənaye 10%, xidmət 10% (2004 məlumatları)
  • Sənaye: Kiçik miqyasda paltar, sabun, mebel, ayaqqabı, gübrə, sement, əl işi xalçalar, təbii qaz, yağ, kömür, mis sexləri.
  • Elektrik istehsalı: 905 milyon kWh (2003/təxmini)
  • Elektrik istehlakı: 1,042 milyard kWh (2003/təxmini)
  • Elektrik ixracatı: 0 kWh (2001/təxmini)
  • Elektrik idxalatı: 200 milyon kWh (2003)
  • Əkinçilik və heyvandarlıq məhsulları: xaşxaş, buğda, meyvələr, fındıq, yun, dəri
  • İxracat məbləği: 471 milyon dollar (2005-ci il məlumatları)
  • İxracat məhsulları: xaşxaş, meyvə və fındıq, əl işi xalçalar, yun, pambıq, dəri, qiymətli daş və ləl-cəvahiratlar.
  • İxracat ortaqları: Pakistan, İran, Almaniya, Hindistan, Böyük Britaniya, Belçika, Lüksemburq, Çex Respublikası
  • İdxalat məbləği: $3,87 milyard (2005-ci il məlumatları)
  • İdxalat məhsulları: Xarici investisiya, yeyinti və neft məhsulları, istehlak malları
  • İdxalat ortaqları: Pakistan, İran, Yaponiya, Sinqapur, Hindistan, Cənubi Koreya, Almaniya
  • Xarici borc məbləği: 8 milyard dollar (2004-cü il məlumatları)
  • Pul vahidi: əfqani (ƏHVƏ)
  • Pul vahidi kodu: ƏHVƏ
  • Maliyyə ili: 21 Mart – 20 Mart

Nəqliyyat və kommunikasiya[redaktə]

  • Dəmir yolları: 24,6 km
  • Avtomobil yolları: 21 000 km, asfalt: 2 793 km, digər: 18 207 km (1998-ci il/təxmini)
  • Kanallar: 1 200 km
  • Boru xəttləri: 180 km
  • Limanları: Keyrabad, Şir Xan
  • Aeroportlar: 45 (2000/təxmini)
  • Vertolyot sahələri: 3 (2000/təxmini)

İstinadlar[redaktə]

  1. Central Statistics Organization of Afghanistan: Statistical Yearbook 2012-2013: Area and administrative Population
  2. Islamic Republic of Afghanistan Central Statistics Organization - Afghanistan Statistical Yearbook 2010-11 :Settled Population by Province -2010-11
  3. Afghanistan's Web Site: Afghanistan (The last official census in Afghanistan was in 1979, when the population registered at 15,551,358.)

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]