Böyük oyun

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
1814-cü ildə Büyük Oyunun əvvəlində İran
1848-ci il ərəfələrində Orta Asya

Böyük Oyun (ing. The Great Game), həmçinin Kölgələr Turniri olaraq da adlandırılır ( rus. Турниры теней, Turniri Teney) — XIX əsrdən başlayaraq strateji bölgələrin böyük güclər tərəfindən paylaşılma mübarizəsini təsvir etmək üçün istifadə edilən addır. Klassik Böyük Oyun zamanı ümumiyyətlə Buxara əmirliyi kimi ölkələrin düşdüyü 1907-ci ildə anglo-rus konvensiyasına yəni 1813 Rusiya-İran müqaviləsinə təxminən çalışdığı qəbul edilir. Daha az olan intensiv mərhələsi 1920-ci illərin ortalarına qədər İranƏfqanıstan ilə bəzi problemlərə səbəb olan 1917 Bolşevik İnqilabı dövrünə təsadüf etdi. Mübarizə; İngiltərə (Böyük Britaniya), Çar Rusiyası, AlmaniyaFransa arasında Orta Asiya [1]Uzaq Şərq ölkələrinin torpaqlarını əldə etmək məqsədilə aparılmışdır. Böyük Oyun[2] və Yeni Böyük Oyun[3] adlandırmaları 21-ci əsrə qədər davam edən güc mübarizələri üçün də istifadə edilir.

İkinci Dünya Müharibəsini əhatə edən müstəmləkədən sonrakı dövrdə, qeyri-müddətli olaraq xüsusilə Əfqanıstan və İranda, regiondakı geosiyasi güc və nüfuz rəqabəti kimi böyük güclərin və regional güclərin geosiyasi intriqalarını xarakterizə etmək üçün bundan istifadələri davam etmişdir.

“Böyük Oyun” şəraiti, adətən Artur Konolliyə (1807-1842), ingilislərin Şərqi Hindistan şirkətinin Benqal Yüngül Süvari Birliyinin kəşfiyyat məmuruna aiddir. Onun romanı Kim (1901), igilis roman yazarı Redyard Kiplinq tərəfindən qələmə alınmışdır.

Əfqanıstanda rus-ingilis ziddiyətləri[redaktə | əsas redaktə]

İngilislər tərəfindən baxıldıqda, Orta Asiyada Rusiya İmperatorluğunun genişlənməsi İngiltərə İmperatorluğunun, Hindistanda “tacdakı daş-qaş”dan məhrum etmək təhlükəsi qarşısında qoyurdu. İngilislər çar qoşunlarının Orta Asiya xanlıqlarını (Xivə, Buxara, Kokand) bir-birinin ardından təsir altına salmasından qorxurdu. Əfqanıstan əmirliyindən sonra Hindistan da rus işğalına məruz qala bilərdi.

Siyasi karikatura; Şir Əli Xan ve dostları, rus ayısı ile ingilis aslanı (1878).

Böyük Britaniya üçün Rusiyanın Orta Asiyadakı irəliləyişi ingilis Hindistanı üçün riskli vəziyyət yaradırdı. İngiltərə böyük çar qoşunlarının türk xaqanlıqlarını işğal etməsindən qorxurdu (Xivə, Buxara, Kokand). Bu səbəbdən Əfqanıstan əmirliyi Rusiyanın gözlənilən Hindistan işğalı üçün dayaq nöqtəsi kimi çıxış edirdiş. Buna görə də 1838-ci ildə ingilislər birinci ingilis-əfqan müharibəsini başlatdı və Şüca Şah rəhbərliyi altında Əfqanıstanda bir kukla rejimi tətbiq etməyə çalışdı. Bu rejim qısa ömürlü oldu və ingilis hərbi dəstəyi olmadan edilməsinin mümkünsüzlüyü təsdiqləndi.

Geri çəkilən ingilis ordusu (onlardan sadəcə 690 nəfəri avropalı idi) təxminən 4.500 nəfər əsgər və 12.000 nəfər könüllüdən ibarət idi. Əfqan döyüşçüləri tərəfindən həyata keçirilən bir sıra hücumlar zamanı, Uilyam Braydon, gedərkən öldürüldü. İngilislərin Kabildən bu rüsvayçı geri çəkilməsindən sonra onlar Əfqanıstanla bağlı planlarını məhdudlaşdırmaq məcburiyyətində qaldılar.

1857-ci ildə hind üsyanından sonra dalbadal gələn ingilis hökumətləri bir bufer dövlət kimi Əfqanıstana müsbət yanaşdı. Konstantin Kaufmanın, Mixail Skobelovun və Mixail Qriqoryeviç Çernyayevin rəhbərliyindəki ruslar, Əfqanıstana doğru Orta Asiya istiqamətindən gedərək Cənuba hərəkət etməyə davam etdi və 1865-ci ildə Daşkənd rəsmi olaraq istila edildi.

Səmərqənd 1868-ci ildə Rusiya İmperatorluğunun bir hissəsinə çevrildi və Buxaranın müstəqilliyi demək olar ki, həmin ildə bağlanan sülh müqaviləsin ilə başladı. Rusların idarəçiliyi artıq AmuDərya çayının şimal sahillərinə qədər genişlənmişdi.

İngiltərənin əsas məqsədi burada kukla rejimi yaratmaq idi. Lakin, 1842-ci ildə əfqan küçə döyüşçüləri ingilisləri geri çəkilməyə məcbur etdi. Beləliklə, Böyük Oyunun ilk mərhələsi ingilislərin əleyhinə nəticələnmiş oldu. Bu vəziyyətin nəticəsi olaraq 1857-ci ildə Hindistan üsyanından sonra da İngiltərə Əfqanıstanı hələ də bufer zona olaraq görürdü. İngiltərənin bu uğursuzluqlarına baxmayaraq ruslar Konstantin Kaufmanın rəhbərliyində Səmərqəndi ələ keçirdilər və Əfqanıstan sərhədlərinə çatdılar. Hətda bu irəliləyişin nəticəsində Kraliça Viktoriyanın Baş Nazir Benjamin Dizraeliyə göndərdiyi məktub çəx məşhurdur: “Vəzifəmiz Orta Asiyadan rus zalımlarını Qafqaza doğru uzaqlaşdırmaqdır.” Bununla əlaqədar olaraq kraliça Viktoriya, 1876-cı ildə Kral Qanunu ilə Rusiya İmperatoru ilə eyni səviyyədə olmaq üçün titullarına "Hindistanın Kraliçası"nı də əlavə etdi (1876).

Böyük Şərq Böhranı baş verəndə Ruslar elçilərini 1878-ci ildə Kabilə dəvətsiz olaraq diplomatik vəzifəyə göndərdi, sonra İngiltərə, Əfqanıstan hökmdarı, Şir Əli xanın ingilis diplomatik missiyasını qəbul etməsini tələb edib. Missiyanın icrasına yenidən başlanıldı və cəza olaraq 40.000 nəfərdən ibarət qüvvə ikinci ingilis-əfqan müharibəsini başlamaq üçün sərhəd bölgəsinə göndərildi. Müharibənin nəticəsində taxt-tac Əbdürrəhman xana verildi, o öz yerini möhkəmləndirən zaman, Əfqanıstanın xarici işlərini ingilislərin nəzarətinə verdi. O, daxili üsyanları amansızlıqla yatırmağı bacardı və ölkəndə mərkəzi idarə sistemi yaratdı.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Central Asia: Afghanistan and Her Relation to British and Russian Territories". World Digital Library. 1885. http://www.wdl.org/en/item/11751/.
  2. (Şubat 2011) Büyük Oyun/İngiltere Başbakanı Gladstone'un Osmanlı'yı Yıkma Planı. Timaş Yayınları.
  3. (2011) Küresel Güç Mücadelesinde Avrasya'nın Değişen Jeopolitiği (Türkçe). Barış Platin Yayınları.