Antarktida

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Antarktida
Antarctica 6400px from Blue Marble.jpg
Ümumi məlumat
Sahəsi: 14,4 mln km2


Antarktida
Antarktida

AntarktidaYerin ən cənub materikiqitəsi olub tamamilə Cənub yarımkürəsində yerləşir və Cənub okeanı ilə əhatə olunub. Ərazisi 14,4 milyon kv.km-dir ki, bu da Antarktidanı Yerin ərazisinə görə 5-ci ən böyük materiki edir. Materikin 98%-i orta qalınlığı 1,6 km olan buz layı ilə örtülüb.

Antarktida bütün materiklərin ən soyuq, ən quru, ən küləkli və ən yüksək olanıdır və çox az yağıntılar səbəbindən materikin daxili hissəsi texniki cəhətdən dünyanın ən böyük səhrasıdır. Antarktidanın daimi məskunları yoxdur və qədim insan məskənlərinin izlərinə də rast gəlinmir. Yalnız pinqvinsuiti kimi soyuğadavamlı canlılar Antarktidanın daimi sakinləridir.

Materikin kəşfindən xeyli əvvəl Terra Australis (Cənub torpağı) və Terra Incognito (Naməlum torpaq) haqqında əfsanə və spekulyasiyalar olsa da, Antarktidanı ilk dəfə 1820-ci ildə Rusiya tərəfindən təşkil olunmuş Mixail LazarevFaddey Bellinshauzenin ekspedisiyası kəşf edib. Lakin, çətin iqlim şəraiti və qitənin qalan dünyadan təcrid olunması sonrakı dövrlərdə onun tədqiq edilməsinə böyük maneələr törədib.

Bu gün Antarktidanın hüquqi və beynəlxalq statusunu 1959-cu ildə 12 ölkə tərəfindən imzalanmış və indi 50 iştirakçı tərəfə malik olan Antarktika haqqında konvensiya müəyyən edir. Müqaviləyə əsasən materikdə hərbi sınaqlar keçirmək və faydalı qazıntıların hasilatı ilə məşğul olmaq qadağandır və Antarktida üzərində heç bir ölkə suverenliyə malik ola bilməz. Hal-hazırda müxtəlif ölkələrdən 4 mindən çox tədqiqatçı Antarktida ilə bağlı tədqiqatlara cəlb olunub.

Antraktidada buz örtüyünün 4 kilometr dərinliyində Şərq gölü yerləşir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Antarktida 16 yanvar 1820-ci ildə rus ekspedisiyasının rəhbərləri Faddey BellinshauzenMixail Lazaryev tərəfindən kəşf edilib. Onların gəmiləri indiki Bellinshauzen şelf buzlağı adlanan ərazilərdə Antarktidanı kəşf etdilər. Ondan əvvəl Cənub materikinin (lat. Terra Australis) mövcudluğu hipotetik olaraq qəbul edilirdi, bəzən xəritələrdə onu Cənubi Amerika və ya Avstraliya ilə birləşmiş halda göstərirdilər. Lakin məhz Bellinshauzen və Lazaryevin ekspedisiyası Antarktida ətrafında tam dövrə vuraraq ayrıca materikin mövcud olduğunu sübuta yetirdi.[1] Kontinentə ilk olaraq 7 fevral 1821-ci ildə ABŞ-ın Sesiliya gəmisinin üzvləri ayaq basdılar. Amerikalıların kontinentə ayaq basdığı dəqiq yer məlum deyil, lakin ehtimal edilir ki həmin ərazi Hyuz körfəzində yerləşir.

Ərazi iddiaları[redaktə | əsas redaktə]

Antarktika müqaviləsinə görə materik heç bir dövlətə məxsus deyil və ona qarşı ərazi iddiası irəli sürülə bilməz. Buna baxmayaraq, Norveç, Böyük Britaniya, Avstraliya, Yeni Zelandiya, ÇiliArgentina materikin ayrı-ayrı hissələrinə torpaq iddiası irəli sürüblər.

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Anarktida sahilləri az girintili -cixıntılı olsada burada bir çox adalara, dənizlərə ,boğazlara rast gəlinir.Boğazlarına misal kimi Jerlaş boğazı, Dreyk boğazı, Bransfild boğazı Lemeir boğazı, Mak-Medro boğazı və s. göstərmək olar. Ən yüksək Zirvəsi Vinson massividir.

Antarktidanın ərazisi əvvəllər buranı tədqiq etmiş tədqiqatçıların adlarına uyğun adlandırılmış müxtəlif əyalətlərə bölünür. Həmin ərazini kəşf etmiş və ya tədqiq etmiş tədqiqatçıların adına adlandırılmış ərazi vahidləri "torpaq" adlanır.

Antarktidanın torpaqlarının siyahısı:

Bundan başqa Antarktida ərazisinə Cənubi Orkney adaları, Cənubi Şetland adaları, Balleni adası və Berkner adası daxildir.

Relyef[redaktə | əsas redaktə]

Antarktida Yer kürəsinin ən hündür kontinentidir. Kontinentin orta hündürlüyü 2000 metrdir, kontinentin mərkəzində isə hündürlük 4000 metrə çatır. Bu hündürlüyü əksər hissəsini kontinentin səthini demək olar ki, tamamilə örtmüş qalın buz təbəqəsi təşkil edir. Kontinentin buz təbəqəsinin altında kontinental relyef yerləşir, Antarktidanın ərazisinin yalnız 0,3%-i (təxminən 40.000 km²) buzdan azad torpaq ərazisidir. Antarktidanın bütün ərazisi boyunca yerləşən Transantarktika dağları kontinenti fərqli mənşəyi və geoloji quruluşu olan Şərqi AntarktidaQərbi Antarktida adlı iki regiona bölür. Şərqi hissədə yüksək buz təbəqəsi ilə örtülü yayla yerləşir.

Turizm[redaktə | əsas redaktə]

İnsan Antarktidada

Antarktidaya hər il 6 minə qədər turist gəlir. Onların əksəriyyəti turist bazası və aerodrom olan Antarktik yarımadasına səfər edirlər. Turistlərin əksəriyyəti gəmilərdə kruiz edirlər.

Maraqlı faktlar[redaktə | əsas redaktə]

  • Antarktidada daimi olaraq insan yaşamasa da, buranın beynəlxalq telefon kodu 672-dir.
  • Dünyanın ən böyük aysberqi burada yerləşir. Onun sahəsi 11 000 kv.km-dir, çəkisi təxminən 3 milyard tondur. [2]
  • Antarktidada yerləşən Dry Valley adında bir ərazi vardır ki, bu ərazi dünyanın ən quraq sahəsi kimi bilinir. Bu əraziyə 2 milyon ildir ki, yağıntı düşmür. Yağıntıların olmamasının əsas səbəbi, dərə üzərində saatda 300 km sürətlə əsən küləklərdir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Antarktidanın Ürəyi". Project Gutenberg. http://gutenberg.net.au/ebooks12/1202361h.html.
  2. Antarktida haqqında maraqlı faktlar

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

VikiAnbarda Antarktida ilə əlaqəli mediafayllar var.

http://www.state.gov/documents/organization/81421.pdf