Cənubi Afrika Respublikası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Cənubi Afrika Respublikası
Republic of South Africa

Republiek van Suid-Afrika
CAR
CAR bayrağı
Şüar: «!ke e: ǀxarra ǁke»
«Fərqli insanlar birləşin»
Himn: 
CAR xəritədə yeri
Paytaxt Keyptaun
Pretoriya
Krunstad
Ən böyük şəhər Yoxanesburq
Rəsmi dillər İngilis dili
Afrikaans
Alman dili
Venda
Zulu
Kosa
Cənubi Ndebele
Svati
Şimali soto
Cənubi Soto
Tsvana
Tsonqa
Hökumət Parlament Respublikası
• Prezident
Siril Ramafosa
• Vitse-prezident
Kqalema Motlante
Sahəsi
• Ümumi
1,219,090 km2 (470,690 sq mi) (24)
• Su (%)
0,380
Əhali
• Təxmini  (2008)
48 700 000 (28)
• Sıxlıq
39/km2 (101.0/sq mi)
Valyuta Cənubi Afrika randı (ZAR)
Saat qurşağı (UTC+2)
Telefon kodu +27
İnternet domeni .za

Cənubi Afrika(ing. Republic of South Africa, afrik. Republiek van Suid-Afrika) - Afrikanın cənubunda dövlət.Şimalda Namibiya, Botsvana, Zimbabve, şimal-şərqdə SvazilendMozambiklə həmsərhəddir.CAR həmçinin anklav dövlət Lesotonu hər tərəfdən əhatə edir.

Coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: CAR coğrafiyası

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

2001-ci ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən əhalisi 44.819.778 nəfərdir.[1] Cənubi Afrika Respublikasının (CAR) əsas xüsusiyyəti cəmiyyətin sonsuz müxtəlif olmasıdır. Burada 11 dil dövlət dili hesab olunur, ölkədə tanınmış ictimai xadimlər arasında ravvinləri (yəhudi ruhanisi), tayfa başçılar, reqbi üzrə çempionları və geri qayıdan mühacirləri görmək olar, CAR-da yaxın-yaxına küçələrdə ənənəvi ara həkimləri və birja brokerləri işləyirlər, insanlar isə gil daxmalarda da, cah-calallı çarhovuzlu evlərdə də yaşayırlar. Uzun müddət ərzində ölkədə olan etnik müxtəliflik onun siyasi quruluşunda lazımi qədər əks olunmayıb.

Din[redaktə | əsas redaktə]

2001-ci il:

Dil və rəsmi adları[redaktə | əsas redaktə]

Cənubi Afrika Respublikasında 11 rəsmi dil qəbul olduğundan, ölkənin 11 rəsmi adı var:

  • Republiek van Suid-Afrika (Afrikaans)
  • Republic of South Africa (İngilis dili)
  • IRiphabliki yeSewula Afrika (cənubi Ndbele)
  • IRiphabliki yaseMzantsi Afrika (Kosa)
  • IRiphabliki yaseNingizimu Afrika (Zulu)
  • Rephaboliki ya Afrika-Borwa (Şımalı soto)
  • Rephaboliki ya Afrika Borwa (Sesoto)
  • Rephaboliki ya Aforika Borwa (Tsvana)
  • IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika (Svati)
  • Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe (Venda)
  • Riphabliki ra Afrika Dzonga (Tsonqa)

Lakin bəzi cənubi afrikalı ölkələrini Azaniya adlandırmaga üstünlük verirlər.

Aparteid[redaktə | əsas redaktə]

1994-cü ilə qədər Cənubi Afrika Respublikası öz irqinin üstünlüyündən əmin olan və azlıq təşkil edən ağ irqin nümayəndələri tərəfindən idarə olunub. XX əsrdə uzun müddət ölkədə aparteidə qarşı (vətəndaşların irqi mənsubiyyətinə görə rəsmi olaraq ayrı-ayrı yaşamasını tətbiq edən) və demokratik prinsiplərin bütün etnik qruplara tətbiq edilməsi uğrunda mübarizə gedib. Azlıq təşkil edən ağ irq hökumətinin ictimai yenidənqurma sahəsində böyük fikirləri var idi, bura böyük irqi seqreqasiya və minlərlə insanın zor gücünə köçürülməsi daxil idi. Ölkənin daxilində rejim əleyhdarları partladılır, yaxud zəhərləndirilirdi. CAR hakimiyyəti qonşu ölkələrdə məqsədyönlü şəkildə vəziyyəti qarışdırırdılar.

Aparteidin sonu sülh yolu ilə bitdi – CAR hökuməti hakimiyyəti güzəştə getməyə razılıq verdi. Yeni rəhbərlik isə milli barışıq siyasəti elan etdi. Amma münaqişə illəri ölkəyə hələ uzun müddət baha oturacaq – ölkədə tez-tez qanunsuzluqlar törədilir, sosial əlaqələr pozulub, əhalinin böyük hissəsinin ibtidai təhsili də yoxdur. CAR-ın qarşısında həll edilməli bir sıra problemlər var. Bütün bunlara baxmayaraq, rejimin dəyişməsindən sonra burada üç dəfə ümummilli və bir neçə dəfə yerli seçkiləri keçirilib. Respublikada yavaş-yavaş demokratiya mədəniyyəti möhkəmlənir və xalq, az da olsa, onun gələcəyini müəyyənləşdirən qərarların seçiminə təsir edə bilir.

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Cənubi Afrika tarixi

İnzibati ərazi bölgüsü[redaktə | əsas redaktə]

Hazırda CAR unitar dövlət sayılır. Ölkə ərazisi 9 vilayətlərə bölünüb (İnzibati mərkəzləri):

  1. Qərbi Burun vilayəti (Keyptaun)
  2. Şimali Burun vilayəti (Kimberli)
  3. Şərqi Burun vilayəti (Bişo)
  4. Kvazulu-Natal vilayəti (Pietermaritzburg)
  5. Fri Steyt vilayəti (Bloemfontein)
  6. Şimal-Qərb vilayəti (Mafikeng)
  7. Qautenq vilayəti (Johannesburg)
  8. Mpumalanqa vilayəti (Nelspruit)
  9. Limpopo vilayəti (Polokwane)

İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Afrika qitəsində CAR iqtisadi cəhətcə ən inkişaf etmiş ölkə sayılır. Bu ölkə Afrikanın digər ölkələrini Ümumi Daxili Məhsulun həcminə görə geridə qoyur, iqtisadiyyatın həm maliyyə, həm də sənaye sektoru güclüdür. CAR faydalı qazıntıların aparıcı ixracatçısıdır. Buna baxmayaraq, valyuta gəlirlərinin əsas mənbəyi turizmdəndir. Bir çox afrikalılar əvvəlki kimi yoxsuldur, işsizlik isə yüksək səviyyədə qalmaqdadır.
Cənubi Afrika[2] ən qədim insan fosillərinə sahib ölkələrdən biridir. Müasir zamanlarda Buşman və Bantu xalqları bu torpaqda məskən saldılar. 1652-ci ildə Hollandiyalı tacirlər Cənubi Afrikanın cənubuna yerləşərək Hollandiyadan Uzaq şərqə uzanan ədviyyat ticarət yolunda fasilə nöqtəsi olan Keyptaun şəhərini qurdular.
Ümid burnu 1806-ci ildə İngilislərin nəzarətinə keçəndə, Hollandiyalı köçkünlər şimala doğru hərəkət etdi və öz müstəqil respublikalarını, Transvaal və Azad Orange dövlətini qurdular.
1867-ci ildə almazın və 1886-cı ildə qiymətli metal olan qızılın kəşf edilməsi ilə bölgənin sərvəti sürətlə artdı. Bu vəziyyət qısa müddətdə bölgənin yerli əhalisinin böyük miqrasiyasına və köləliyinə gətirib çıxardı.

Cənubi Afrikada adam başına düşən illik gəlir

Bu gün Cənubi Afrika təbii qaynaqlarla zəngin, yaxşı inkişaf etmiş maliyyə, hüquq, kommunikasiya, energetika, nəqliyyat sektorlarına və Afrikada dünyanın ən böyük 20-ci birjasına sahib olan orta gəlirli bir ölkədir.
Ölkə iqtisadiyyatı son illərdə zəiflədi və 2017-ci ildə aşağı səviyyələrə düşdü. İşsizlik, yoxsulluq və bərabərsizlik ölkənin ən böyük problemlərindən biridir. Ölkənin ümumi işsizlik nisbəti yüzdə 27-dir və bu nisbət qara dərili gənclər arasında daha yüksəkdir.
Ölkə məhsullarını şəhər mərkəzlərinə effektiv şəkildə yaymaq üçün infrastrukturun olmasına baxmayaraq, elektrik enerjisində çətinliklər ölkənin inkişafına mane olur. Dövlət elektrik paylayıcı şirkəti olan Eskom, ölkənin enerji tələbatını ödəmək üçün üç yeni stansiya qurur və elektrik şəbəkələrini də təkmilləşdirir ancaq Eskomda ciddi korrupsiya olduğundan, şirkətin böyük miqdarda borcu var.
Cənubi Afrikanın iqtisadi siyasəti inflyasiyanı nəzarət altında saxlayaraq digər tərəfdən daha geniş bir iqtisadi baz yaratmaqdır, ancaq ölkədə iqtisadiyyatın inkişafına mane olan ixtisaslı kadrların olmaması, qlobal bazarda rəqabət gücünün azalması və işçilərin tətil səbəbindən tez-tez işdən çıxması kimi problemlər var.
İqtidar partiyasının daxili mübahisələri və ölkənin valyutası olan Cənubi Afrika randının dəyişkənliyi iqtisadi inkişafı təhlükə altına atır. Beynəlxalq sərmayəçilər də ölkənin uzunmüddətli sabitliyinə şübhə ilə yanaşırlar.

Kənd təsərrüfatı[redaktə | əsas redaktə]

Cənubi Afrika respublikasında artıq çoxdandır ki, torpağın kimə məxsus olması barədə məsələ ölkənin gündəmində durur. Kənd təsərrüfatı torpaqlarının böyük hissəsinə indi əvvəlki kimi ağ irqin nümayəndələri sahibdirlər. İndiyə qədər ağ fermerlərin torpaqları yalnız qarşılıqlı razılıq əsasında pul verilərək azad edilib, amma son zamanlar hakimiyyət nümayəndələri tez-tez torpaqların yenidən müəyyənləşdirilməsinin məcburi yolla tezləşdirilməsi haqqında danışırlar. Hökumət 2014-cü ilə qədər kənd təsərrüfatı sahələrinin qaradərili əhalinin mülkiyyətində olan payını 30 faizə çatdırmaq istəyir.

Silahlı qüvvələr[redaktə | əsas redaktə]

Cənubi Afrika Respublikasının Milli Müdafiə qüvvələri ölkənin müstəqilliyini, ərazi bütövlüyünü qorumaqla səlahiyətlidir. Quru, hərbi dəniz,hərbi hava qüvvələrindən və hərbi tibbi xidmətdən ibarətdir.

Səhiyyə[redaktə | əsas redaktə]

CAR HİV və QİÇS xəstələrinin sayına görə dünyada ikinci yerdə durur. Ölkədə hər yeddinci vətəndaşda HİV xəstəliyi qeydə alınıb. İndi milli səhiyyə sistemi ilə pulsuz antiretrovirus preparatları yayılır.[3]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]