Kosa

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Kosa – üzündə tük bitməyən və ya çox seyrək tük olan adam.

Üzü tüklənməyən kişilərə xalq arasında kosa deyirlər. Kosalıq orqanizmin müəyyən xəstəliyidir və sağalan deyil. Kosanın üzünə heç vaxt tük çıxmır. Kosa da keçəllər kimi şifahi xalq ədəbiyyatında səriştəli, hər şeyin yerini bilən, hiyləgərliyi bacaran obraz kimi tanınmışdır. Qızlar kosalara ərə getməkdən imtina etmişlər. Xalq arasında kosalarla zarafat edir, əylənirlər. Təkcə üzə tük çıxmamaq hələ kosalığın şərti deyil. Bəzən boyca gödək, dişləri seyrək, gozü goy adamlara da “Kosa” deyirlər. Məzhəkəli xalq oyunlarının əsas personajı kosalar hesab olunur. “Kos-kosa oyunları Azərbaycanın hər yerində dəbdəbədir. Xüsusən baharın gəlməsini xəbər vermək, hamını güldürmək kosaların işidir. Kosalar “Gödü” libasında da çıxış edirlər. Oyunbaz rolunda çıxış edən kosalar köhnə il və qış fəslin təcəssüm etdirir, sifətinə yaz yumşaq ağac qabığı və ya keçedən hazırlanmış keçissaqalını maska kimi taxır, başına işi təskülah qoyur, əyninə yoluğ ağ ləbbadə geyir, qurşağına və boynuna kiçik zınqrovlar düzür, belinə çömçə, süpürgə və sümük asır. Kosa- kosa oyunları, tamaşalar, qaravəllilər təkcə əyləncə vastəsi sayılmaması, həm də sağlamlıq üçün əhəmiyyətlidir. Gülüş, şənlənmə ruha qida verən, onu gümrah və sağlam saxlayan vastələrdəndir.

Novruz səhnəciklərində Kosanın yerə yıxılıb ölməyi, sonra dirilməyi kimi Novruz elementinin minillərlə yaşı və özünəməxsus məntiqi var. Qədim insanlar insan və təbiəti bir-birindən ayrılmaz hesab edir və payız aylarını təbiətin ölməsi, yaz aylarını isə dirilməsi kimi qavrayırdılar. Ona görə də ölümə inanmırdılar. (Monoteist dinlərdə insanların öləndən sonra dirilməsi də, bu dünyagörüşün fərqli biçimdə uzantısıdır.) Misir miflərində Osirisin ölüb dirilməsindən fərqli olaraq, Şumer miflərində Dumuzinin payızda ölüb yazda dirilməsi toyla nəticələnir. (Bütün bunları detallarıyla göstərmək çox zaman alacağına görə yazmıram.)

Novruz qəhrəmanları olan Kosa, Keçəl və Keçinin prototipi bitkiçilk və heyvandarlıq tanrısı Dumuzidir. O, həm də çobandır. (O zamanlar üçün müqəddəs peşə sayılan cobanlıq xristianlığa qədər dəyərini qoruyub saxlayır: İsanın da özünü çoban adlandırmasını xatırlayaq). Təbiətin simasında ölüb-dirilmə motivi mitraçılığın Roma versiyasında da özünü göstərir. İrandakı mitraçılıqdan fərqli olaraq Romada Mitra ölüb dirilir.O özünü insanlıq uğrunda fəda edir. Sonralar xristianlıqda İsanın timsalında biz bunu təkrar görürük. (Qeyb olmuş 12-ci imam Sahib əz Zamanın bir gün dirilib gələcəyi də bunun islami versiyasıdır).

Minilliklər boyu keçi (və buğa) Dumuzinin simvolu oldu. Qədim yunanlarda Dumuzi Dionis adlandırdı, onun da simvolu keçi idi. Şumer ətrafı bölgələrdə günah keçisi anlayışı var. Yunanlarada sıçramış bu anlayışa görə Dionis bütün insanların günahını öz ölümüylə yuyur. Və yunanlar onu təmsil edən keçini qurban edərdilər.

Xristianlıqda İsanın bütün insanların günahlarını öz üzərinə götürərək qurban getməsi də həmin çevrilmədir. Bu baxımdan Novruz bayramındakı Keçi-Dumuzi əlaqəsi anlaşılandır. Kosa da Dumuzidir. Dumuzinin gəlişindən, daha doğrusu dirilişindən yaz doğulacaq. Ana təbiət onun simasında bahara hamilədir:

Mənum kosam canlıdır,

Qolları mərcanlıdır.

Kosama əl vurmayın,

Kosam ikicanlıdır!

Kosa, keçəl, keçi, qədim şumer miflərindən bu günümüzədək gəlib çıxan prototiplərdir. Bu prototiplər bir zamanlar Mesopotomiyadan Finikiyaya, Yunanıstana, Anadoluya, və nəhayət Azərbaycana qədər yayğın olub. Sonralar monoteist dinlərin gəlişiylə bu prototiplər paqan ünsürü adlandırılaraq aradan qaldırılmağa çalışılıb. Bundan sonra bəzi xalqlarda bu tiplər tamamilə itib, bəzi xalqlarda isə (məsələn bizdə) modifikasiyaya uğrayıb.[1]