Azərbaycan mifologiyası

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Qulyabanı

Azərbaycan mifologiyasıazərbaycanlıların mifoloji düşüncələr sistemi.

Yaradılış mifləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

İran Azərbaycan türkləri Altay və Qırğız türkləri ilə bənzər şəkildə əvvəlcə göyün, sonra isə yerin yaradıldığına inanırlar. İran azərbaycanlılarının inancına görə göy yeddi qatdır, ilk qatı torpaqdır, digərlərində isə mələklər vəzifələrinə uyğun olaraq yaşayırlar. Yeddinci qatda isə Tanrı taxtında oturub dünyanı idarə edir.[1]

Qədim bir Azərbaycan əfsanəsinə görə, göylə birlikdə yoxdan var edilən yerin ardınca heyvanlar, bitkilər və insanlar yaradılmışdır. İnsanlar qısa müddət ərzində çoxalıb yerə sığmadıqları üçün bir-birləri ilə mübarizə etməyə başlamışdılar. Bundan sonra başlanğıcda bir olan göy və yer bir-birindən ayrılmışdır.[2]

Azərbaycan mifoloji mətnlərində suyun yaradılışda oynadığı rol vurğulanır. Qeyd edilir ki, ilk əvvəl bütün Yer su ilə örtülmüşdü. Allah suyu lil edir, sonra onu qurudub torpaq edir. Torpaqdan bitkilər cücərir, insanlar yaranır.[3]

Panteon[redaktə | mənbəni redaktə et]

Tanrılar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Ağac kişi
  • Göy Tanrı və ya Tenqri. Azərbaycan dilində "Tenqri" sözündən törəmiş "Tanrı" sözü vardır. Azərbaycanlılarda Allahı göylə düşünmə təmayülü vardır. Tanrıya şükr edilərkən Günəşə dönər və ya şükr edilən nemət Günəşə çevrilərdi. Günəşdə ilahi bir hikmət olduğu qəbul edilərdi.[4] Ənənəvi türk xalq inanclarında Tanrının göylə əlaqələndirilməsi İran Azərbaycan türkləri arasında "göydəki Tanrıya and olsun", "göy haqqı", "ay haqqı" kimi deyimlərdə yaşadılır. "Göy haqqı" xüsusilə göyün müqəddəsliyinə işarə edir.[1]
  • Ulu Ana. Azərbaycan mifoloji mətnlərində göstərilir ki, dünyanın sonu gələndə bütün yaranmışlar ölüb gedəcəklər, tək bir Qarı nənə və bir də qurd qalacaqdır. Dünyanın sonundan danışılan esxatoloji miflərdə qarı obrazına təsadüf olunması həmin süjetlərin kosmoqonik miflər sırasına aid olması baxımından yaradılış aktındakı Ulu Ağ Ana obrazını yada salır. Azərbaycan mifoloji mətnləri içərisində kosmik qəzanı təsvir edən mif mətnindəki qarı isə ölüb dirilməni işarələyən yerin özünü rəmzləndirir. Bütün bunlar mifoloji qarı obrazının yaradılış aktındakı mifik ilahə Ana kompleksindən gəldiyini və onun atributlarını daşıdığını göstərir.[5]
  • Ağac Ata və ya Ağac kişi. Dağ meşələrində yaşayan ruhlardır. Xoşagəlməz qoxuya sahib olub, meymunla insan arasında görünüşə malikdirlər, hər iki cinsə aid nümayəndələri tüklüdür. İnanılır ki, yemək axtaran ağac-kişilər gecənin qaranlığında bağçalara və bağlara baş çəkir, insanlar tərəfindən atılan paltarları geyirlər.[6]
  • Al Ana və ya Hal anası. Pislik tanrıçasıdır. Qırmızı rəngli geyimləri olan, qırmızı saçlı bir qadındır. Doğuş zamanı zahının başının üstündə dayanır. Gözəgörünməz olan Hal anası anaya və ya uşağa xətər yetirmək məqsədini güdür. Ondan qorunmanın müxtəlif üsulları vardır: tüfəngdən güllə atmaq, zahıya kişi paltarı geydirmək və ya adını Məryəm çağırmaq.[7]
    • Unuqay. Qəbiristanlıq ətrafı ərazilərdə rast gəlinir. O, çox zaman yolla gedən atlıya, yaxud arabalı yolçuya sahibsiz keçi kimi görünür. Keçinin rəngi mətnlərin əksəriyyətində ağ, yalnız bircə mətndə qara verilir. Tapıntının keçi yox, Unuqay olduğu bilinəndən sonra onun ayaqları uzanmağa başlayır. Unuqayın ayaqlarının uzanması onun güclənməsinə səbəb olur.[8]
  • Al Dədə. Yurd hamisi rolu oynayır. Bu mifik təsəvvür türk xalqlarında məğlubedilməz igidlərin dağa dönərək yurdu qoruması inancına çevrilmişdir. Tovuzda "Al Dədə" ocağı bununla əlaqədardır.[9]
  • Albasdı. Türk xalqları mifologiyasında mənfi varlıq olsa da, azərbaycanlılarda doğum ve bərəkətin qoruyucusudur və bəzi uşaqları dərd və bəladan qoruyar.[10]
  • Alvız və ya Dağ ana.[11] Övladları Qoşqar, Murov və Kəpəzdir.[12]
  • Andır xan. Od tanrısıdır. "Lənətə gəlmək" mənasında "Andıra qalmaq" ifadəsi işlədilir. Qara və çirkin mənasında "əntər" sözü də işlədilir.[13]
  • Ay Ata. Azərbaycanda və Şərqi Anadoluda Ay Ata eynən Günəş kimi ana olaraq təsəvvür edilir.[14]
  • Çenbil. Dağ tanrıçasıdır. Azərbaycanlıların Koroğlu dastanında yer adına çevrilərək Çənlibel dağı olmuşdur.[15]
  • Qanım Xan. İnam tanrısıdır. Azərbaycanda razı salına bilməyən insanlara "qanmaz" deyilir.[16]
  • Qodu. Günəş çağırmaq və ya yağış yağdırmaq üçün tanrı. Qodu-qodu mərasimi bununla bağlıdır.[17]
  • Saya xan. Heyvandarlıqla məşğul olanları qoruyur. Saya mərasimi bununla bağlıdır.[18]
  • Tufan Div. Zülmət dünyasının padşahıdır. İldırım tanrısının ildırım çaxanda qız qaçırması mifinə uyğunluq "Tapdıq" nağılındakı Tufan Divdə də görülür.[19]
    • Tapdıq. Tufan Divin oğludur, Göy Oğlu kimi göydən yerə atılır və tapıldığı üçün adına Tapdıq deyilir.[19]
  • Umay Ana. Azərbaycan inanclarında Humay qayasına başını qoyub yatan qadının uşağı olardı.[20]
    • Fatma qarı. Azərbaycan, Şərqi Anadolu və Şimali İraqın bəzi bölgələrində Umay Ananın vəzifələrini etnik-mədəni çərçivədə Fatma qarı motivi həyata keçirir. O, Azərbaycan inanclarında belində oxu və yayı olan bir varlıq şəklində göstərilir. Fatma qarı yayın göyə tutanda bolluq, yerə tutanda qıtlıq olur.[21][20]
  • Yada. Yağış yağdıran tanrıdır. Öz adı ilə adlandırılan səma daşını yerə endirmiş və ya onu yerdə himayə etmişdir.[22]
  • Yahu. Xəzərətrafı regionlarda balıqçılıq nəğmələrində adı keçir.[23]
  • Yel Baba. Keçmişdə taxıl sünbüldən çıxandan sonra buğdanı samandan çıxartmaq üçün çağrılırdı: "Taxılımız yerdə qaldı, yaxamız əldə qaldı. A Yel baba, Yel baba, Qurban sənə, gəl, baba!"[24]
  • Yer Ana. Novruz bayramında torpağın iki tərəfdən qazılması və altından keçidin düzəldilməsi, sonra insanların oradan keçməsi yer kultunun bir qalığı olub, torpaq ruhu və Yer Ana ruhundan yenidən canlanmağı ifadə edirdi. Türk mifologiyasında Yer Ana ilə əlaqələndirilən, zəif doğulan körpəni köhnə məzara qoyaraq bir gecə orada saxlamaq adətinin başqa bir forması Azərbaycan nağıllarında görülür. Ət parçası kimi doğulan uşaq Simurq quşu tərəfindən bir çayın suyunda üzdürülür və daha sonra uşaq gözəlləşir.[25]

Əcdadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Azərbaycanda müqəddəsin adına ata və baba sözlərinin əlavə edilməsi əcdad kultu ilə əlaqələndirilir və bu yolla qohumluq ifadə edən sözlər müqəddəslərə ehtiram göstərilməsində istifadə edilmişdir.[26] Aşağıda əcdad kultunun bir neçə forması verilmişdir:

  • Dağ. Azərbaycanda qadınların dağa baxarkən yaşmaq vurub, "qaynatam baxır, ayıbdır" deməsi, həmçinin dağlara baba deyilməsi dağın qadının ərinin və qaynatasının soy dağı olaraq təsəvvür edilməsi ilə əlaqədar ola bilər.[27]
  • Gur-Gur Baba. Göylərdə yaşayır, ildırım çaxması, leysa, yağış, sel kimi təbiət hadisələrinə səbəb olur. Ordubad və Kərkük türklərinin mifoloji inanclarında rast gəlinir.[28]
  • Günəş və ya Gün Ata. Əfsanəyə görə, Qış, Bulud-Keçəl qız, Duman (hər üçünün birləşməsindən daha sonra Kosa obrazı yaranır) və Saçlı qız Günəşin övladlarındadır. Günəş qışda kaniatı dolaşmağa gedəndə yaratdığı Yeri övladlarına tapşırır. Ancaq onlar Saçlı qızı təndirə salıb əsir edirlər. Saçlıq qızın törəmələri insanlardır.[12]
  • Qorqud Ata. Kainatdakı hər şeyin adını o, vermişdir.[29]
  • Qurd. Qurdun təhqir edilməməsi, qurd görəndə salavat çəkilməsi haqqında deyimlərin olması onun əcdad funksiyasını göstərir. "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında Qazan xan öz soyunu erkək qurdla əlaqələndirir.[30]
  • Su. Azərbaycan türklərinin inanclarında suyun kultlaşması suyun baba, əcdad olması, övlad bəxş etməsi, suya and içilməsi şəklində üzə çıxır.[30] Həmçinin bax: Sucəddim ayini
  • Uzunlar. Azərbaycan mifoloji mətnlərində qədim dövrlərdə uzun boylu, 300 yaşlarına qədər yaşamış varlıqlardır. Yemək istədikləri şeyi əlləri ilə qaldırıb, Günəşin qabağında pişirərlər. Onlardan əcdadlarımız olaraq bəhs edilər.[31]

İyələr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Əsas məqalə: İyə
Yer üzündə bir qəriş yer əyəsiz deyil. Hər şeyin öz əyəsi var. Suyun da, əvin də, bəğin də, dağ-dərənin də, ta gözümüznən nə görürüksə, hamısının əyəsi var. Bı əyələr insana görsəmməz. Gərək bılara səlam verəsən.

Naxçıvan bölgəsi inancları[3]

Əyələr və ya iyələr müəyyən təbii varlıqları qoruyan və ya onların təcəssümü olan mifoloji varlıqlar, yaxud hami varlıqlardır.[32] Su iyəsi iyələrin ən ulusudur.[22]

  • Bağ əyəsi. Bağa girəndə salam verilməli, bağdan çıxanda sağollaşdılmalıdır. Bağdan bir şeyin götürəndə icazə alınmalıdır.[32]
  • Çay nənəsi. Yaşlı qadın geyimində çayda yaşadığına inanılır. Körpüdən keçəndə suya çox baxılanda əsəbləşir və insanın başın döndürür. Başı dönən adamın gözləri qaralır və çaya düşür.[33]
  • Çən qarısı. Çən, çisək, qara dumanı torbasında saxlayır. Acığı tutanda torbasın açıb çən-dumanı boşaldır. Çən Yel Babanın xoşuna gəlməyəndə əsib onu dağıdır.[32]
  • Çoban və sürülərin iyəsi. Naxçıvan və Təbriz türkləri arasında rast gəlinir.[34]
  • Dağ iyəsi. Dağ ruhu nurani qoca olaraq təsvir edilir.[12] Meşkinşəhrdəki Savalan dağının zirvəsinə qoyun götürüb dağ ruhu üçün qurban kəsilərdi. Bundan başqa duaları qəbul edilən şəxslər Ulu Tanrıya bu dağın zirvəsində qurban kəsərdi. Beləliklə, müqəddəs qəbul edilən dağların yer ilə göy arasında bağlantı qurduğuna inanılardı. Bu məntiqlə Dağ iyəsinin Göy Tanrı ilə əlaqə qurduğu qəbul edilmiş, hətta dağlar göyün qapısı sayılmışdır.[1]
  • Daş iyəsi. Gürcüstan azərbaycanlılarının yaşadığı Borçalı bölgəsində ağac, su, daş kimi yer-su iyələrinə aid inanclar onların yaşadığı yerlərin ziyarət edilməsi və onlara hədiyyə verilməsi şəklində davam edir.[35]
  • Dəyirman əyəsi. Ağbaba mahalı azərbaycanlılarının inancına görə dəyirmanda yaşayır və aylı gecələrdə gözlərinə göründüyü insanlar ondan qorxarsa dəli olur, qorxmazsa dəyirman əyəsi onlara heç nə edə bilmir.[3]
  • Ev iyəsi. Hər evin bir iyəsi vardır. Bəzən adına "Ev cini" də deyilir.[36]
  • Meşə iyəsi. Azərbaycan inanclarında Meşə iyəsi rolunu Ağac kişi oynayır.[37]
    • Heyvanların iyəsi. Azərbaycan nağıllarında pəri olaraq göstərilir. Meşə sahibi kimi təsəvvür edilən qadın hami ruhun nağıl versiyasıdır.[38]
  • Od iyəsi. Azərbaycan inanclarında odu su ilə söndürməzlər, odun ruhu inciyər.[39]
  • Pir iyəsi. Culfada yağmur pirləri deyilən ziyarət yerləri vardır. Burdan götürülən daşlar evlərdə suya salınar, pir iyəsi isə pirdə qalmış daşlar da eynən su ilə qovuşsun deyə yağış yağdırarlar. Yağış yağandan sonra gənclər evləri dolaşıb daşları toplayar, pirlərə geri qaytararlar. Oxşar inanclara MuğanGəncə bölgəsində də rast gəlinir.[40]
  • Su sahibi. Qoruyucu ruhlar olan Sahiblərin ən üstünüdür. Səhər suya gedəndə ona salam verilməlidir. Su çirkləndirilərsə, Su sahibi insanlara ziyan verər.[33] Qazax inanclarına görə sudan ilk dəfə keçən ona bir şey atmalıdır.[3]
    • Ərdov (Ərdoy). Su ruhunu təmsil edən mifik varlıqdır.[41]
    • Ərənlər. Suda yaşadığına inanılan ərənlər Su ruhuna bağlıdırlar. Belə bir deyim var: "Yalan desən, səni suyun ərənləri vursun".[42]
    • Subaba/Sucəddin. Çeşmələri qoruyan su iyələridir. Onlara ziyan verən insanları cəzalandırarlar.[43]
  • Yel iyəsi. Heydər, Yel İyəsine Azərbaycan mədəniyyətində verilən addır. Xalq arasındakı bir rəvayətə görə, yeddi rəngdə yumaq dolayıb qıçının altına qoyduqdan sonra, əsən külək səbəbiylə yumaq diyirlənib getdiyi üçün Heydərə əsəbiləşən Fatma qadın, belindəki ox və yayı çıxarıb onu vurmaq istəmişdir. Yayı düz tutmadığı üçün Heydər gülərək qaçıb, Fatma qadının yunlarını göyün yeddinci qatında gizlədib. Beləcə göy qurşağı yaranmışdır.[44]
  • Yer iyəsi. Gündüzlər insana görünməzlər və ziyan verməzlər. Gecə vaxtı isə diqqət edilməlidir.[45]

Mifik varlıqlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Cırtdan. Gül bayramı
  • Azar-bezar-kezar. Üçüz pis ruhlardır. Son Çərşənbədə azərbaycanlılar "azarım-bezarım tökülsün" deyərlər.[30] Azar-bezar hər cür xəstəliyə deyilir.[46]
  • Boğmaca. Azərbaycanda uşaq öskürəndə və ya boğulan kimi olanda Boğmacanın uşağı boğduğu deyilər.[47]
  • Cırtdan. Azərbaycan nağıllarının qəhrəmanıdır. Araşdırmalara görə, Alov ruhunu təmsil edir.[48] Azərbaycanda körpələr də Cırtdan adlandırıla bilər.[49]
  • Çömçəxatun. Hekayələrdən birinə görə, quraqlıq zamanı bir təpənin başına çıxaraq Allahdan yağış istəyir. Allah yağış yağdırdıqdan sonra təpəni tərk etməyərək çox islanır və yamyaşıl bir ağaca çevrilir.[32]
  • Damdabacalar. Onlar köhnə evlərin, məscidlərin, dəyirmanların xarabalıqlarında yaşayırlar. Axşamdan keçmiş həyətə isti su tökmək olmaz, çünki təsadüfən, damdabacaların uşaqlarını yandırmaq olar, belə olarsa, onlar bunun qarşılığında intiqam almağa başlayarlar.[50]
  • Kimsələr və ya Kimsənə. Evdə insan olmasa da, evə girəndə salam verərlər. Çünki evdə kimsələr var. Onlar evə bərəkət gətirər, quş cildində insanın yuxusuna girərlər.[51]
  • Körmöz. Azərbaycan, Balkan və Anadolu bölgəsində istifadə edilən "Kor şeytan" ifadəsi şeytan anlayışının Altay-Sayan mifologiyasındakı yeraltı varlıqlar olan körmözlər mənasında inkişaf etdiyini göstərir.[47]
  • Qaraçuxa. Mətnlərdə Qaraçuxa daim evlə bağlı olur. Onun damın üstündə yatdığı, evə girən zaman Qaraçuxaya salam vermək lazım olduğu qeyd olunur. Qaraçuxanın evi tərk etməsi isə o ailənin bəxtinin bağlanması kimi yozulur.[52]
  • Qaramat. Pis ruhdur. Azərbaycan dilində "qaramat basmaq" deyimi vardır.[53]
  • Mələk. Azərbaycan inanclarında odda mələk olduğuna inanılar, od su ilə söndürülməzdi.[54]
  • Lələ. Daşdan yaranmış, ata-anası olmayan uşaqdır. Soy dağı inancı ilə bağlıdır.[38]
  • Pərilər. Onlar nağıllarda müsbət rol oynayır, ağ dəriləri və uzun saçları ilə gözəl bakirələr olaraq təsvir olunur. Pərilər gözəl bağlarda və saraylarda yaşayır, hovuzlarda üzürlər. Onlar göyərçinə çevrilib, başya yerlərə uça bilirlər.[55] Azərbaycan mifologiyasına suların sahibi olan su pəriləri də mövcuddur.[56]
    • Su pərisi. Mələkdir, baş tərəfi adam, ayağı balıqdır.[3]
  • Ucubılıx və ya Ucuqulu. Nəhəngin adıdır, normal insanlar onun ancaq dabanına çatır.[32] Ucubılıxlar əvvəlcə Əlincəçayın adasında yaşayan kələntər, azman adamlar imiş. İnsanlarla anlaşıb yemək yeyəndən, yerə-göyə and içməyə başlayandan sonra cılızlaşıb adi adamlar olublar.[57]
  • Uğur. Azərbaycan atalar sözlərində, nağıllarında, əfsanələrində və rəvayətlərində rast gəlinən "uğur" sözü köhnə dövrlərdə qoruyucu ruhun adı olmuş, yol, yer qoruyucusu kimi xalq ədəbiyyatı əsərlərində qorunub saxlanmışdır.[47]
  • Vergili adamlar. Vergi yuxuda verilir və onu verən müxtəlif pir sahibləridir.[8]

Bədheybətlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Təpəgöz və ya Kəlləgöz obrazı
  • Çıntırqayış/Kəndirqayış. Axşamüstü yol kənarında rast gəlinən mifoloji varlıqdır. O, çox arıqdır və 63 uzun qollara malikdir. Çıntırqayış yolçulara köməksiz qarı və yaxud uşaq şəklində görünür. Yolçulardan ona kömək etməsini xahiş edir. Sonra isə qollarını onu götürmək üçün əyilən yolçunun boynuna dolayır və onu sıxmağa başlayır. Naxçıvanda rast gəlinir.[8]
  • Divlər. Nəhəng, qüvvətli, eybəcər və insanabənzər divlər quyuların dibindəki üç otaqlı mağaralarda yaşayırlar və şər qüvvələri təmsil edirlər. "İbrahimin nağılı"nda isə div xeyirxahlığı, insanlarla qan qohumluğu ilə təsvir edilir.[24]
    • Div qarısı. Azərbaycan nağıllarında rast gəlinir, Kempirin Orta Asiyada yayılmış qadın versiyasına (Jalmauz Kempir) oxşar varlıqdır.[47]
  • Dönərgələr. Mif, nağıl və dastanlarda bəzi qəhrəmanlar başqa obraza çevrilir, dönür. Bu xüsusiyyət onlar funksional xarakteristikasında əsas rolu oynadığı üçün belə adlanırlar.[32]
    • Adamcıl.[58] Hekayələrin birində adamcıl olmaq üçün istifadə edilən dəri yandırılanda həmin insan adamcıllıqdan xilas olur.[32]
      • Goreşən. Gözəl bir qızdır. Gecə yuxudan oyanıb həyətə çıxarkən onu alovsayağı bir işıq əhatə edir və başına canavar dərisi düşür. Adamcıla çevrilən qız o gündən sonra kənddə adam ölən kimi həmin dərini geyir və ölünü qəbirdən çıxardıb aparır.[8]
    • İlan-oğlan. Oğlan ilana çevrilmək üçün paltardan istifadə edir, paltar yandırılanda həm ilan, həm oğlan qeyb olur.[32]
  • Kaftar. Daha çox qəbiristanlıq ətrafında rast gəlinən mifoloji varlıqdır. Bir neçə mətndə o, yolla gedən atlıları incidir, daha çox işıqdan və dəmir əşyalardan qorxur. Bu tip mətnlərin birində Kaftar arabasına mindiyi şəxsə deyir ki, sən uşaqkən ananın üzünə ağ olmusan.[8]
    • Kaftarkis. Adamdan dönmədi, buynuzları var. Gecə qəbirləri eşib, cəsədləri çıxarıb başdaşına söykəyir. Sonra isə onları buynuzları vasitəsilə dalına qoyub, yemək üçün aparar.[32]
  • Kəlləgöz (Təpəgöz). Azərbaycan xalq dastanında rast gəlinir, insan sümüklərindən qalası var.[59]
  • Xortdan və ya Xortlaq. Gecə qəbirdən xortlayaraq çıxan varlıqlardır.[60]
  • Qaraqura. Bu şeytani varlıq insanların qorxulu yuxu görməsinə səbəb olar, baş ağrıları yaradar və insanların psixoloji vəziyyətini pisləşdirər.[47]
  • Qayış baldır. Uşaqları qorxutmaq üçün uydurulmuşdur.[61]
  • Qulbasdı və ya Aleybanı. Uzunboylu, ağbəniz və çılpaq təsəvvür edilən, qadın cinsinə məxsus mifik canlıdır. Sinəsinə iynə sancılanda hərəkət edə bilmir.[62]
  • Qulyabanılar. Çöldə və ya qəbiristanlıqda yaşayıb, gecə yolçularını qorxudurlar. Qulyabanılar tutulduqdan sonra paltarına iynə sancılaraq sahiblənilə bilər, ancaq insanın hər dediyinin əksini edəcək.[63][64]

Cinlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

"Qərib cinlər diyarında" film afişası. Sol yuxarıda taxtda oturan Cinlər padşahı Akşaddır.

Cinlər İslamdan əvvəlki ərəb mifologiyası və daha sonra İslam dini və teologiyasında fövqəltəbii varlıqlardır. Həm müsbət, həm də mənfi rol oynaya bilirlər. Azərbaycan mifologiyasında aşağıdakılara rast gəlinir:

  • Cin dəyişiyi. Şəki mətnlərinə görə körpə uşağı tək qoyduqda Cin onu öz balası ilə dəyişdirir. Cinin dəyişdirdiyi uşaq cansız, arıq və balacaboy olur. Cin dəyişəyi, adətən, tək gəzir. Onun üzünə baxanda adamın canına qorxu düşür. Heç kəs onunla ailə qurmur. Hansı evdə məclis olub, ona pay çıxarılmasa, həmin ailəyə bədbəxtlik üz verir. Ağbaba nümunəsinə görə Cin dəyişiyi həmişə xaraba yerlərdə, qayalıqlarda olur. O, Cin kimi cürbəcür donlara girə bilmir. Buna görə də rastlaşdığı adamları uzaqdan-uzağa aldatmağa çalışır.[8]
  • Bizdən yaxşılar. Cinlərə verilən addır. Yerə su töküləndə bizdən yaxşıların uşaqları yanar və onlar da intiqam almaq üçün insanları döyərlər.[65]
  • Astana cini. Evin astanasının sahibidir, axşam vaxtı çöldə oturmaq və ya əli qoynunda durmaq olmaz.[52]
  • Çər və Çor. Bizdən yaxşılardandır, insanın var-dövlətinə ziyan verərlər. Çər tərli atı öldürür ki, insan piyada qalsın, yol gedə bilməsin.[32]
    • Ağ Çor və Qara Çor. Çorun formalarıdır. Ağ Çor bostanı məhv edir, Qara Çor isə bağ-bağçanı, ən çox üzümü qırır.[32]
  • Məleykələr. Qadın cinsindədirlər, göyərçinə çevrilə bilirlər.[32]
  • Boyu bir qarış, saqqalı iki (yeddi) qarış. Azərbaycanlıların inancında gözə görünməyən, insanabənzər cindir. Saqqalındakı hər tük bir oxdur.[66]
  • Əcinnə. Camaatın sıx olduğu yerlərdə yaşayıb, qısa boylu olurlar. İri başları, tüklü bədənləri və tərs ayaqları vardır.[67]
  • Cinlər padşahı. Ağzına tüpürdüyü şəxs dünyadakı hər şeyin dilini bilir.[32]

Heyvanlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Monqolustan gerbində tulpar atı
  • Dövlət/Şahlıq/Hüma quşu. Kimin çiyninə otursa padşah olar.[68] Hüma quşunun kölgəsi bəxtiyarlıq və səadət rəmzidir.[12]
  • İlan. Azərbaycan nağıllarında ilan insanlara dil bilmək qüdrəti və sehr yaratmaq gücü verir. Həmçinin insana çevrilə bilir.[12]
  • İsa-Musa quşu. Danalarını və ya peyğəmbəri axtarmaq üçün quşa çevrilmiş iki qardaşdır.[12]
  • Maral. İnsana çevrilmə və şəfa vermə funksiyası var.[12]
  • Qoç. Yusif Vəzir Çəmənzəminli "Qızlar bulağı" əsərində qoçun müqəddəs olduğunu və azərbaycanlılar tərəfindən ona itaət edildiyini bildirir.[69]
  • Qurd. Yuxuda qurd görmək yaxşıdır, qurda söymək olmaz, ağaca qurd kəlləsi asılaraq bağ-bostan qorunur.[70] Qurdun parçaladığı heyvan mundar sayılmır.[30]
  • Süleyh (İsgəndər quşu). Onun görünməsi ətrafda ovun olmasına işarədir. Amma ona güllə atmaq olmaz. Ovçuların verdikləri məlumata görə, ona güllə atan kimi dünya qarışır, günəşli hava olmasına baxmayaraq, birdən-birə güclü yağış yağır, dolu tökür, tufan qopur və s.[8]
  • Şahmaran və ya İlanların şahı. Yarı-ilan, yarı-insan tipli varlıqdır.[71]
  • Şeşə. Azərbaycan inanclarında bilinməzlər aləmindən gələn şeytani quşdur, ancaq gecələr uçar, tək qalan oğlan uşaqlarını vurub öldürər.[72]
  • Tulpar. Koroğlu dastanında Qırat və Dürat tulparın (dəniz atı) nəslindən gəlir.[73]
    • Uçan at. Qaracaoğlu dastanında sudan çıxan ayğırla al madyandan qanadları olan "Al at" əmələ gəlir.[74]

Əjdahalar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Əjdahalar Azərbaycan mif və nağıllarında quraqlıq və xəstəliyin səbəbkarı kimi təsvir edilir, su mənbələrinin qabağını tuturlar. Əjdahanın kəsilmiş başının dirilərək qəhrəmana hücum etməsi də mümkündür. Azərbaycan tərəkəmələrinin xalça motivlərində rast gəlinir, evin qoruyucusu (talismanı) olaraq istifadə edilir.[75]

  • Daş əjdaha. Arpa çayının sahilində yaşayan bir kişinin gözəl qızı sevdiyi oğlanla görüşəndə, qıza bənd olmuş əjdaha onları görür və qəzəblənib kamına çəkmək istəyir. Bu vaxtı qızın atası üzünü göylərə tutub Allaha yalvarır və əjdaha daşa dönür. Həmin daşa "Əjdaha burnu" deyirlər.[76]
  • Çuxur əjdahası. "Nəsir kişinin hekayəti"ndə rast gəlinən bu əjdahanın başı pişik başı boyda idi, xırdaca buynuzları vardı.[32]
  • Çırtdağ. "Qızıl qoç" nağılında çardaqdan yerə düşdükdən sonra böyüyüb əjdaha olur.[77]
  • Əjdaha nəslindən gələn insan. Üç yüz il qadın və daha sonra yeddi yüz illik əjdaha cildində yaşadıqdan sonra yenidən qadına çevrilir. İnsan cildində olmasına baxmayaraq nəfəsi əjdaha nəfəsi olaraq qaldığı üçün yanındakılara ziyan verir.[77]
  • Çoxbaşlı əjdaha. Bəzi süjetlərdə əjdaha üç, yeddi və qırx başlı olur, öldürülməsi üçün bütün başları kəsilməlidir.
    • Cütbaşlı əjdaha. Azərbaycan xalça toxumalarında rast gəlinən varlıqdır.[78]
    • Doqquzbaşlı əjdaha. Xorna kəndindən cavan bir ovçunun düşməni olan sehrli kişinin büründüyü cildlərdən biridir.[32]
    • Qırxbaşlı əjdaha. "Оvçu Əhməd" nağılında rast gəlinir.[76]
  • Əqrəbin qarnındakı yeddi əjdaha. Nağıl qəhrəmanı Tapdıq əjdahaları öldürdükcə hərəsinin qarnından qırx yeni əjdaha çıxır.[79]
  • Göy çarxını çevirən cüt əjdaha. Türk xalqları mifologiyasındakı bu əfsanəyə Azərbaycan xalçalarında rast gəlinir.[78]

Qəhrəmanlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Baba Əmir. Sehrli papağını başına qoyanda görünməz olan dastan qəhrəmanlarından biridir.[80]
  • Çərşənbə arvadı. Çərşənbə günü bir evdə işlər tamamlanmamış isə ora girən və ziyan vuran cadugərdir.[81]
  • Xızır. "…Unu teştə yığıb yükün altına qoyarlar. Guya gecə Xıdır İlyas gəlib əlini bu una çəkər, onu əfsunlar. Bu un müqəddəs və əfsunlanmış hesab edilər." Xızır bəzən möcüzəli doğuşa səbəb olan dərviş, bəzən də bir illik yolu bir göz qırpımında qət edən, korların gözünü açan peyğəmbər olur.
  • Kəsikbaş. İslamiyyəti yaymaq və qorumaq məqsədilə ilə düşmənlərlə savaşan övliyaların savaşda başlarının kəsilməsi, başlarını qoltuqlarına alaraq müəyyən məsafəyə qədər hərəkət etmələri, kəsilmiş başın zikir etməsi bu əfsanələrin ortaq motivləridir.[82][83]
  • Koroğlu. Koroğlu nərə çəkəndə dağ-daş lərzəyə gələrdi.
  • Kosa və keçəl. Novruz bayramı qəhrəmanlarıdır, Kosa qışı, Keçəl isə yazı simvolizə edir.[23]
    • Kosa. Onun üzlüyü (maskası) Təbiət ruhuna olan bağlılığı bildirir, kürkü tərsinə geyinməsində də müqəddəslik mənası vardır. Çirkin və çəlimsiz olması ətrafdakı insanları güldürmək üçün deyil, Kosanın gizli dünya, şər məkan ilə əlaqəsi kimi izah edilə bilər.[84]
  • Oxayy. Düşmənləri tilsimləyən və gizli xəzinəyə sahib sehrbazdır. O biri dünyanın təmsilçisidir. Oxayın qəsrinin dörd bir yanı insan qanından qırmızı dənizlərlə örtülüdür. Qəsrin həyəri insan cildində heyvanlarla doludur. Divarlar insan kəlləsi ilə hörülüb.[85]
  • Ovçu Pirim. İlanlar padşahı ağzına tüpürdüyü üçün heyvanların dilini öyrənmişdir. Yüz il mağarada yaşamışdır.[86]

İnanclar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Aləmin yatdığı vaxt. Qışın sonu, yazın başlanğıcına deyilir. Təbiətin ölüb-dirildiyinə inanılır.[87]
  • Adna günləri. Bəzi Azərbaycan bölgələrində dədə-baba ruhlarının yad olunduğu günlərə deyilir.[88]
  • O biri dünyanın ağacı. İnanca görə, o biri dünyanın ağacının hər yarpağı bu dünyada bir insana məxsusdur. Yarpaq yerə düşəndə o yarpağın adamı ölür. Yarpağı yerə düşəndə dəydiyi yarpaqların məxsus olduğu insanların qulaqları cingildəyir.[12]
  • Göyə bağlı ip. Azərbaycan türklərinin etiqadlarma görə də, hər kəsin həyatı, taleyi sirli iplə göyə bağlıydı. О ipin qırılmağıyla insanın ömrünün də sona çatdığına inanılırdı.[5]
  • Qarabasma. Gözə pis bir şey görünməsidir, kabuslar da buna aiddir.[53]
  • Qaradaban. Gecə doğulan şəxsə deyilir. Gördüyü iş həmişə uğursuz olur.[89]
  • Qarı nənənin örkəni. Yağışdan sonra səmada yaranan yeddi rəngli göy qurşağının xalq arasındakı adıdır.[90] Göy qurşağının altından keçəndə qız oğlan, oğlan isə qız olur.[32]
  • Qış. Azərbaycan inanclarında qış qoca qarı olaraq təsəvvür edilir.[91]
  • Qoşabulaq. Koroğlu dastanında dirilik suyudur.[12]
  • Qut. Azərbaycan türk şivələrində "qut"un "həyat gücü, can" ("qutdan düşmək" — yaşamaq gücünü itirmək) mənaları qorunubdur. Bu anlayış Azərbaycan türk ədəbi dili örnəklərində "sayalı, mübarək, xeyirli, uğurlu" anlamlarında da işlənmişdir.[5]
  • Ölülərin dirildilməsi. "Qul Mahmud" dastanında ölülərin başı üzərində üç misra şeir oxunar, hər misra bitəndə bir ölü dirilər.[92]
  • Yuxuda at görmək. Uzunboyluluq və arzuya çatmağa işarədir.[93]

Ulduzlar və Ay[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Günəş və Ay. Azərbaycan inanclarında Günəşın qız, Ayın isə oğlan uşağı olması fikri vardır.[91]
  • Qərb ulduzu. Azərbaycan inanclarında Qərb ulduzunu görən şəxs uğurlu qəbul edilər.[94]
  • Ülkər ulduzu. Əfsanəyə görə, Ülkər adlı qızı atası ot qarşılığında ağa ilə evləndirmək istəyir. Ülkər göyə yalvararaq ot gətizdirir və daha sonra göyə qalxır.[12]
    • Karvanqıran. Əfsanəyə görə göydə Ülkər ulduzunu gördüyünü fikirləşən karvan gözətçisi bütün karvanın borana düşməsinə səbəb olur. Həmin Yalançı Ülkər ulduzu "Karvanqıran" adlandırılır.[12]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. 1 2 3 İRAN TÜRKLÜĞÜNDE GELENEKSEL TÜRK İNANÇLARININ ETKİ VE İZLERİ. Impact and Traces of Traditional Turkish Beliefs Among Iranian Turks. Yrd. Doç. Dr. Mousa RAHIMI.
  2. Türk Mitolojisinin Ana Hatlari. Yaşar Çoruhlu, 2002. 237 səhifə
  3. 1 2 3 4 5 Айнур Бабяк. Азярбайъан фолклорунда су иля баьлы инамлар, Бакы, "Нурлан", 2011. – 212-сящ.
  4. Kalafat, 1998. səh. 42
  5. 1 2 3 Cəlal Bəydili (Məmmədov). Türk mifoloji obrazlar sistemi: struktur və funksiya (monoqrafiya). — Bakı: Mütərcim, 2007. — 272 səh.
  6. В. Б. Агач-Киши // Мифы народов мира / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — Т. I. — С. 35.
  7. Ələkbərova, Lətafət, SMOMPK (“QAFQAZ ƏRAZİLƏRİ VƏ XALQLARININ TƏSVİRİNƏ DAİR MATERİALLAR TOPLUSU”) MƏCMUƏSİNDƏ KİÇİK JANRLAR, Bakı: Bakı Dövlət Universiteti
  8. 1 2 3 4 5 6 7 Ləman Vaqif qızı Süleymanova. Şəki folklor mühiti, Bakı, 2012. – 248 səh.
  9. Beydili, 2003. səh. 33
  10. Beydili, 2003. səh. 37
  11. Beydili, 2003. səh. 59
  12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Azərbaycan Folklorunda Təbiət Kultları. Rövşən Əlizadə.
  13. Karakurt, 2011. səh. 44
  14. Kalafat, 1998. səh. 62
  15. Karakurt, 2011. səh. 90
  16. Karakurt, 2011. səh. 167
  17. А.Caferoğlu. "AZERBAYCAN ve ANADOLU FOLKLORUNDA SAKLANAN İKİ ŞAMAN TANRISI" (PDF) (türk).
  18. Beydili, 2003. səh. 486
  19. 1 2 Beydili, 2003. səh. 537
  20. 1 2 Beydili, 2003. səh. 584-585
  21. Beydili, 2003. səh. 215-218
  22. 1 2 AZERBAYCAN HALK İNANIŞLARI. AKRAM NAJAFOV. NECMETTİN ERBAKAN ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ.
  23. 1 2 R.Əliyev. "Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı" (az.). Bakı nəşriyyatı.
  24. 1 2 Qafarlı, Ramazan, AZƏRBAYCAN TÜRKLƏRİNİN MİFOLOGİYASI, ADPU, 2010
  25. Beydili, 2003. səh. 612-613
  26. Басилов Б.Н. Культ святых в исламе. Москва: Мысль, 1970, 142 с
  27. Türklerde Dağ Kültü Inancı Ve Altay, Tıva Ve Şor Destanlarında Dağ (Seniha Sönmez). Balıkesir, 2008.
  28. ORDUBAD FOLKLOR MÜHİTİ. Aytən Cəfərova. Azərbaycan Folklor İnstitutu. Bakı, 2016
  29. Beydili, 2003. səh. 21
  30. 1 2 3 4 Türk Mitolojisi. Bahatdin Uslu. 2014. 355 səhifə.
  31. Beydili, 2003. səh. 574
  32. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Əsatirlər, əfsanə və rəvayətlər. Bakı, "Şərq-Qərb", 2005. anl.az
  33. 1 2 Beydili, 2003. səh. 136
  34. Kalafat, 1998. səh. 86
  35. BORÇALI İLİNDE ESKİ TÜRK İNANÇLARININ İZLERİ. Oğuz MEMMEDLİ, 2015.
  36. Beydili, 2003. səh. 205
  37. Beydili, 2003. səh. 568
  38. 1 2 Türk mitolojisinde dağ kültü. Füzuli Bayat.
  39. Karakurt, 2011. səh. 229
  40. Türkan ARIK. "Azerbaycan'in Nahçivan Bölgesi̇nde Yağmurla İlgi̇li̇ İnanişlar ve Yağmur Çağirma Merasi̇mleri̇". Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 2018. İstifadə tarixi: 2022-04-06.
  41. Beydili, 2003. səh. 195
  42. Beydili, 2003. səh. 60
  43. Akbaş Ercan, Ceren. "Türk Dünyası Atasözlerinde Mitolojik Izler." MasterThesis, October 30, 2020. https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/372787.
  44. Karakurt, 2011. səh. 144
  45. Beydili, 2003. səh. 280
  46. Beydili, 2003. səh. 84
  47. 1 2 3 4 5 Türk Mitolojik Sistemi 2: Kutsal Dişi – Mitolojik Ana, Umay Paradigmasında İlkel Mitolojik Kategoriler – İyeler ve Demonoloji. Fuzuli Bayat. Ötüken Neşriyat
  48. Beydili, 2003. səh. 128
  49. Karakurt, 2011. səh. 91
  50. SMOMPK: AZƏRBAYCAN FOLKLORU MATERİALLARI. 2-ci cild, AMEA Folklor İnstitutu, 2019
  51. Beydili, 2003. səh. 314
  52. 1 2 Beydili, 2003. səh. 204
  53. 1 2 Beydili, 2003. səh. 298
  54. Beydili, 2003. səh. 436
  55. Әфәндијев П. (азерб.)русск.. Азәрбајҹан шифаһи халг әдәбијјаты (азерб.) / Научный редактор А. Набиев (азерб.)русск.. — Б.: Маариф, 1992. — 477 с.
  56. Басилов В. Н. Пари // Мифы народов мира / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1982. — Т. II. — С. 287.
  57. Elçin Qaliboğlu (İmaməliyev). Yaradılış mifləri və Azərbaycan əfsanələri. Bakı, Elm və təhsil, 2020, 180 səh.
  58. Beydili, 2003. səh. 414
  59. Beydili, 2003. səh. 554
  60. Beydili, 2003. səh. 243
  61. Beydili, 2003. səh. 304
  62. Beydili, 2003. səh. 42-43
  63. Каракашлы К. Т. (азерб.)русск.. Материальная культура азербайджанцев Северо-восточной и Центральной зон Малого Кавказа: историко-этнографическое исследование. — Б.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1964.
  64. Гюль-ябани // Мифы народов мира / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — Т. I. — С. 342.
  65. Beydili, 2003. səh. 104-105
  66. Beydili, 2003. səh. 108
  67. Beydili, 2003. səh. 187
  68. Beydili, 2003. səh. 171
  69. TÜRK-MOĞOL ŞAMANIZMININ TASAVVUFI ISLAM TARIQATLARI ÜZERINDEKI TESIRI. Köprülüzade- M.Fuad. Çev-Ferhat Tamir-1996
  70. Beydili, 2003. səh. 352
  71. Seçkin SARPKAYA. "CÂMASBNÂME'DEN MASALLARA ŞAHMARAN: TÜRKİYE SAHASI MASALLARINDA ŞAHMARAN TİPİ VE ANLATILARI". 2018. (#accessdate_missing_url)
  72. Beydili, 2003. səh. 528
  73. Çufadar, N. (2019). Köroğlu Destanı’nda atın mitolojik göstergeleri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö5), 215–226. DOI: 10.29000/rumelide.606128.
  74. TÜRK KÜL TÜRÜNDE VE AZERBAYCAN DESTANLARlNDA AT. Eyüp AKMAN
  75. Beydili, 2003. səh. 193
  76. 1 2 Məhsəti Rüstəm qızı Ismayıl. Naxçıvan əfsanələri. Bakı: Еlm, 2008, 208 s.
  77. 1 2 Azərbaycan nağılları. V cild.
  78. 1 2 AZERBAYCAN HALI VE TEKSTİLLERİNDE EJDER MOTİFİ. Valide Paşayeva
  79. Azərbaycan nağılları. IV cild.
  80. Beydili, 2003. səh. 342
  81. Karakurt, 2011. səh. 96
  82. Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin dövlət reyestri. "Kəsikbaş" (az.). Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi.
  83. AZƏRBAYCAN FOLKLORU VƏ MİLLİ-MƏDƏNİ MÜXTƏLİFLİK. Beynəlxalq elmi-praktik konfransın materialları. Zaqatala, 2016.
  84. Beydili, 2003. səh. 326-328
  85. Beydili, 2003. səh. 441
  86. Beydili, 2003. səh. 75
  87. Beydili, 2003. səh. 42
  88. Beydili, 2003. səh. 79
  89. Beydili, 2003. səh. 300
  90. Beydili, 2003. səh. 217
  91. 1 2 Beydili, 2003. səh. 63
  92. Beydili, 2003. səh. 460
  93. Beydili, 2003. səh. 71
  94. Kalafat, 1998. səh. 68

Mənbə[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, 2003, Yurt Yayınevi  (türk.).
  • Eski Türk Dini İzleri, Yasar Kalafat, 1998, Ankara  (türk.).
  • Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]