Azərbaycan mifologiyası

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Qulyabanı

Azərbaycan mifologiyası - Azərbaycan xalqının tarixi kökləri, ilkin dünyagörüşü, ibtidai məişət tərzi, qədim adət-ənənələri, mənəvi həyatının başlanğıcını tərənnüm edən ədəbi yaradıcılığı. Azərbaycan mifologiyası əhatəli siyasi-ictimai fəaliyyət dairəsində hələ də sirli qalır və folklorşünaslıq baxımdan hərtərəfli araşdırılmamışdır.

Ənənəvi mədəniyyətin arxaik elementləri folklorşünaslığın bir sıra nəzəri problemlərinin, xüsusilə genezislə bağlı məsələlərin həllində əsas mənbədir. İbtidai inancların təhlili mifoloji görüşlərin, eləcə də digər ilkin düşüncə formalarının tarixini aydınlaşdırmaq üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Mif, ritual, adət-ənənələrinanclardan doğan mərasim nəğmələri müxtəlifyönlü etnik prosesləri tənzimləməklə yanaşı xalqın özünü müəyyənləşdirib tarixi proseslərdə yer tutmasında xüsusiləşdiricilik funksiyasını yerinə yetirir.

Mifologiya qəhrəmanları[redaktə | əsas redaktə]

Panteon[redaktə | əsas redaktə]

Tanrılar[redaktə | əsas redaktə]

Ağac kişi və ya Ağac Ata
  • Göy Tanrı və ya Tenqri. Azərbaycan dilində "Tenqri" sözündən törəmiş "Tanrı" sözü vardır. Azərbaycanlılarda Allahı göylə düşünmə təmayülü vardır. Tanrıya şükr edilərkən Günəşə dönər və ya şükr edilən nemət Günəşə çevrilərdi. Günəşdə ilahi bir hikmət olduğu qəbul edilərdi.[1]
  • Ağac Ata və ya Ağac kişi. Dağ meşələrində yaşayan ruhlardır. Xoşagəlməz qoxuya sahib olub, meymunla insan arasında görünüşə malikdirlər, hər iki cinsə aid nümayəndələri tüklüdür. İnanılır ki, yemək axtaran ağac-kişilər gecənin qaranlığında bağçalara və bağlara baş çəkir, insanlar tərəfindən atılan paltarları geyirlər.[2]
  • Al Ana və ya Hal anası. Pislik tanrıçasıdır. Qırmızı rəngli geyimləri olan, qırmızı saçlı bir qadındır. Doğuş zamanı zahının başının üstündə dayanır. Gözəgörünməz olan Hal anası anaya və ya uşağa xətər yetirmək məqsədini güdür. Ondan qorunmanın müxtəlif üsulları vardır: tüfəngdən güllə atmaq, zahıya kişi paltarı geydirmək və ya adını Məryəm çağırmaq.[3]
  • Al Dədə. Yurd hamisi rolu oynayır. Bu mifik təsəvvür türk xalqlarında məğlubedilməz igidlərin dağa dönərək yurdu qoruması inancına çevrilmişdir. Tovuzda "Al Dədə" ocağı bununla əlaqədardır.[4]
  • Albasdı. Türk xalqları mifologiyasında mənfi varlıq olsa da, azərbaycanlılarda doğum ve bərəkətin qoruyucusudur və bəzi uşaqları dərd və bəladan qoruyar.[5]
  • Alvız və ya Dağ ana.[6]
  • Andır xan. Od tanrısıdır. "Lənətə gəlmək" mənasında "Andıra qalmaq" ifadəsi işlədilir. Qara və çirkin mənasında "əntər" sözü də işlədilir.[7]
  • Çenbil. Dağ tanrıçasıdır. Azərbaycanlıların Koroğlu dastanında yer adına çevrilərək Çənlibel dağı olmuşdur.[8]
  • Qanım Xan. İnam tanrısıdır. Azərbaycanda razı salına bilməyən insanlara "qanmaz" deyilir.[9]
  • Qodu. Günəş çağırmaq və ya yağış yağdırmaq üçün tanrı. Qodu-qodu mərasimi bununla bağlıdır.[10]
  • Saya xan. Heyvandarlıqla məşğul olanları qoruyur. Saya mərasimi bununla bağlıdır.[11]
  • Tufan div. İldırım tanrısının ildırım çaxanda qız qaçırması mifinə uyğunluq "Tapdıq" nağılındakı Tufan divdə də görülür.[12]
    • Tapdıq. Tufan divin oğludur, Göy Oğlu kimi göydən yerə atılır və tapıldığı üçün adına Tapdıq deyilir.[12]
  • Umay Ana. Azərbaycan inanclarında Humay qayasına başını qoyub yatan qadının uşağı olardı.[13]
    • Fatma qarı. Azərbaycan, Şərqi Anadolu və Şimali İraqın bəzi bölgələrində Umay Ananın vəzifələrini etnik-mədəni çərçivədə Fatma qarı motivi həyata keçirir. O, Azərbaycan inanclarında belində oxu və yayı olan bir varlıq şəklində göstərilir. Fatma qarı yayın göyə tutanda bolluq, yerə tutanda qıtlıq olur.[14][13]
  • Yahu. Xəzərətrafı regionlarda balıqçılıq nəğmələrində adı keçir.[15]
  • Yel Baba. Keçmişdə taxıl sünbüldən çıxandan sonra buğdanı samandan çıxartmaq üçün çağrılırdı: "Taxılımız yerdə qaldı, yaxamız əldə qaldı. A Yel baba, Yel baba, Qurban sənə, gəl, baba!"[16]
  • Yer Ana. Novruz bayramında torpağın iki tərəfdən qazılması və altından keçidin düzəldilməsi, sonra insanların oradan keçməsi yer kultunun bir qalığı olub, torpaq ruhu və Yer Ana ruhundan yenidən canlanmağı ifadə edirdi. Türk mifologiyasında Yer Ana ilə əlaqələndirilən, zəif doğulan körpəni köhnə məzara qoyaraq bir gecə orada saxlamaq adətinin başqa bir forması Azərbaycan nağıllarında görülür. Ət parçası kimi doğulan uşaq Simurq quşu tərəfindən bir çayın suyunda üzdürülür və daha sonra uşaq gözəlləşir.[17]

İyələr[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: İyə
  • Çay nənəsi. Yaşlı qadın geyimində çayda yaşadığına inanılır. Körpüdən keçəndə suya çox baxılanda əsəbləşir və insanın başın döndürür. Başı dönən adamın gözləri qaralır və çaya düşür.[18]
  • Ev iyəsi. Hər evin bir iyəsi vardır. Bəzən adına "Ev cini" də deyilir.[19]
  • Meşə iyəsi. Azərbaycan inanclarında Meşə iyəsi rolunu Ağac kişi oynayır.[20]
  • Od iyəsi. Azərbaycan inanclarında odu su ilə söndürməzlər, odun ruhu inciyər.[21]
  • Su sahibi. Qoruyucu ruhlar olan Sahiblərin ən üstünüdür. Səhər suya gedəndə ona salam verilməlidir. Su çirkləndirilərsə, Su sahibi insanlara ziyan verər.[18]
    • Ərdov (Ərdoy). Su ruhunu təmsil edən mifik varlıqdır.[22]
    • Ərənlər. Suda yaşadığına inanılan ərənlər Su ruhuna bağlıdırlar. Belə bir deyim var: "Yalan desən, səni suyun ərənləri vursun".[23]
  • Yel iyəsi. Heydər, Yel İyəsine Azərbaycan mədəniyyətində verilən addır. Xalq arasındakı bir rəvayətə görə, yeddi rəngdə yumaq dolayıb qıçının altına qoyduqdan sonra, əsən külək səbəbiylə yumaq diyirlənib getdiyi üçün Heydərə əsəbiləşən Fatma qadın, belindəki ox və yayı çıxarıb onu vurmaq istəmişdir. Yayı düz tutmadığı üçün Heydər gülərək qaçıb, Fatma qadının yunlarını göyün yeddinci qatında gizlədib. Beləcə göy qurşağı yaranmışdır.[24]
  • Yer iyəsi. Gündüzlər insana görünməzlər və ziyan verməzlər. Gecə vaxtı isə diqqət edilməlidir.[25]

Mifik varlıqlar[redaktə | əsas redaktə]

Cırtdan. Gül bayramı
Təpəgöz və ya Kəlləgöz obrazı
  • Adamcıl Qurd.[26]
  • Cırtdan. Azərbaycan nağıllarının qəhrəmanıdır. Araşdırmalara görə, Alov ruhunu təmsil edir.[27] Azərbaycan körpələr də Cırtdan adlandırıla bilir.[28]
  • Cinlər. İslamdan əvvəlki ərəb mifologiyası və daha sonra İslam mifologiyası və teologiyasında fövqəltəbii varlıqlardır. Həm müsbət, həm də mənfi rol oynaya bilirlər.
    • Astana cini. Evin astanasının sahibidir, axşam vaxtı çöldə oturmaq və ya əli qoynunda durmaq olmaz[29]
    • Boyu bir qarış, saqqalı iki (yeddi) qarış. Azərbaycanlıların inancında gözə görünməyən, insanabənzər cindir. Saqqalındakı hər tük bir oxdur.[30]
    • Əcinnə. Camaatın sıx olduğu yerlərdə yaşayıb, qısa boylu olurlar. İri başları, tüklü bədənləri və tərs ayaqları vardır.[31]
  • Damdabacalar. Onlar köhnə evlərin, məscidlərin dəyirmanların xarabalıqlarında yaşayırlar. Axşamdan keçmiş həyətə isti su tökmək olmaz, çünki təsadüfən, damdabacaların uşaqlarını yandırmaq olar, belə olarsa, onlar bunun qarşılığında intiqam almağa başlayarlar.[32]
  • Divlər. Nəhəng, qüvvətli, eybəcər və insanabənzər divlər quyuların dibindəki üç otaqlı mağaralarda yaşayırlar və şər qüvvələri təmsil edirlər. "İbrahimin nağılı"nda isə div xeyirxahlığı, insanlarla qan qohumluğu ilə təsvir edilir.[16]
  • Əjdaha. Əjdahalar isə quraqlıq və xəstəliyin səbəbkarı kimi təsvir edilir, su mənbələrinin qabağını tutur. Bəzi süjetlərdə əjdaha üç, yeddi və qırx başlı olur, öldürülməsi üçün bütün başları kəsilməlidir. Kəsilmiş başın dirilərək qəhrəmana hücum etməsi də mümkündür. Azərbaycan tərəkəmələrinin xalça motivlərində rast gəlinir, evin qoruyucusu olaraq istifadə edilir.[33]
  • Kəlləgöz (Təpəgöz). Azərbaycan xalq dastanında rast gəlinir, insan sümüklərindən qalası var.[34]
  • Kimsələr və ya Kimsənə. Evdə insan olmasa da, evə girəndə salam verərlər. Çünki evdə kimsələr var. Onlar evə bərəkət gətirər, quş cikdində insanın yuxusuna girərlər.[35]
  • Xortdan və ya Xortlaq. Gecə qəbirdən xortlayaraq çıxan varlıqlardır.[36]
  • Qaraçuxa. Mətnlərdə Qaraçuxa daim evlə bağlı olur. Onun damın üstündə yatdığı, evə girən zaman Qaraçuxaya salam vermək lazım olduğu qeyd olunur. Qaraçuxanın evi tərk etməsi isə o ailənin bəxtinin bağlanması kimi yozulur.[29]
  • Qaramat. Pis ruhdur. Azərbaycan dilində "qaramat basmaq" deyimi vardır.[37]
  • Qayış baldır. Uşaqları qorxutmaq üçün uydurulmuşdur.[38]
  • Qulbasdı və ya Aleybanı. Uzunboylu, ağbəniz və çılpaq təsəvür edilən, qadın cinsinə məxsus mifik canlıdır. Sinəsinə iynə sancılanda hərəkət edə bilmir.[39]
  • Qulyabanılar. Çöldə və ya qəbiristanlıqda yaşayıb, gecə yolçularını qorxudurlar. Qulyabanılar tutulduqdan sonra paltarına iynə sancılaraq sahiblənilə bilər, ancaq insanın hər dediyinin əksini edəcək.[40][41]
  • Mələk. Azərbaycan inanclarında odda mələk olduğuna inanılar, od su ilə söndürülməzdi.[42]
  • Pərilər. Onlar nağıllarıda müsbət rol oynayır, ağ dəriləri və uzun saçları ilə gözəl bakirələr olaraq təsvir olunur. Pərilər gözəl bağlarda və saraylarda yaşayır, hovuzlarda üzürlər. Onlar göyərçinə çevrilib, başya yerlərə uça bilirlər..[43] Azərbaycan mifologiyasına suların sahibi olan su pəriləri də mövcuddur.[44]
  • Şahmaran və ya İlanların şahı. Yarı-ilan, yarı-insan tipli varlıqdır.[45]
  • Şeşə. Azərbaycan inanclarında bilinməzlər aləmindən gələn şeytani quşdur, ancaq gecələr uçar, tək qalan oğlan uşaqlarını vurub öldürər.[46]
  • Tulpar. Azərbaycan Koroğlu dastanında Qırat və Dürat tulparın (dəniz atı) nəslindən gəlir.[47]

Qəhrəmanlar[redaktə | əsas redaktə]

"Aşıq Qərib" nağılına çəkilmiş illüstrasiya
  • Aşıq Qərib.
  • Baba Əmir. Sehrli paparağınl başına qoyanda görünməz olan dastan qəhrəmanlarından biridir.[48]
  • Çərşənbə arvadı. Çərşənbə günü bir evdə işlər tamamlanmamış isə ora girən və ziyan vuran cadugərdir.[49]
  • Xızır. "...Unu teştə yığıb yükün altına qoyarlar. Guya gecə Xıdır İlyas gəlib əlini bu una çəkər, onu əfsunlar. Bu un müqəddəs və əfsunlanmış hesab edilər." Xızır bəzən möcüzəli doğuşa səbəb olan dərviş, bəzən də bir illik yolu bir göz qırpımında qət edən, korların gözünü açan peyğəmbər olur.
  • Koroğlu. Koroğlu nərə çəkəndə dağ-daş lərzəyə gələrdi.
  • Kosa və keçəl. Novruz bayramı qəhrəmanlarıdır, Kosa qışı, Keçəl isə yazı simvolizə edir.[15]
  • Qorqud Ata. Kainatdakı hər şeyin adını o vermişdir.[50]
  • Oxay. Düşmənləri tilsimləyən və gizli xəzinəyə sahib sehirbazdır. O biri dünyanın təmsilçisidir. Oayın qəsrinin dörd bir yanı insan qanından qırmızı dənizlərlə örtülüdür. Qəsrin həyəri insan cildində heyvanlarla doludur. Divarlar insan kəlləsi ilə hörülüb.[51]
  • Ovçu Pirim. İlanlar padşahı ağzına tüpürdüyü heyvanların dilini öyrənmişdir. Yüz il mağarada yaşamışdır.[52]

Konseptlər[redaktə | əsas redaktə]

  • Aləmin yatdığı vaxt. Qışın sonu, yazın başlanğıcına deyilir. Təbiətin ölüb-dirildiyinə inanılır.[53]
  • Adna günləri. Bəzi Azərbaycan bölgələrində dədə-baba ruhlarının yad olduğu günlərə deyilir.[54]
  • Azar-bezar. Hər cür xəstəliyə deyilir.[55]
  • Dövlət quşu. Kimin çiyninə otursa padşah olar.[56]
  • Günəş və Ay. Azərbaycan inanclarında Günəşın qız, Ayın isə oğlan uşağı olması fikri vardır.[57]
  • Qarabasma. Gözə pis bir şey görünməsidir, kabuslar da buna aiddir.[37]
  • Qaradaban. Gecə doğulan şəxsə deyilir. Gördüyü iş həmişə uğursuz olur.[58]
  • Qarı nənənin örkəni. Yağışdan sonra səmada yaranan yeddi rəngli göyqurşağının xalq arasındakı adıdır.[59]
  • Qərb ulduzu. Azərbaycan inanclarında Qərb ulduzunu görən şəxs uğurlu qəbul edilər.[60]
  • Qış. Azərbaycan inanclarında qış qoca qarı olaraq təsəvvür edilir.[57]
  • Qurd. Yuxuda qurd görmək yaxşıdır, qurda söymək olmaz, ağaca qurd kəlləsi asılaraq bağ-bostan qorunur.[61]
  • Ölülərin dirildilməsi. "Qul Mahmud" dastanında ölülərin başı üzərində üç misra şeir oxunar, hər misra bitəndə bir ölü dirilər.[62]
  • Yuxuda at görmək. Uzunboyluluq və arzuya çatmağa işarədir.[63]

Mifoloji düşüncə[redaktə | əsas redaktə]

Bir etnosu digərindən ayıran əlamətlər çoxdur. Fərqləndirici amillərin ən öndə gələni isə mifoloji düşüncədir. Bu sıraya mərasimlər, bayramlar, adətlər — mədəni irsin başqa arxaik atributları da daxildir. Lakin dünyanı dərketmədə əldə olunan ilkin nəticələr köklə — çox dərin qatlarla bağlandığından əsas meyar rolunu miflər daşıyır. Başqa sözlə, bəzi oxşarlıq, yaxınlıq və səsləşmələr nəzərə çarpsa da, dünya xalqlarının hər birinin mifologiyadan keçən özünəməxsus mədəniyyəti, folklor ənənəsi, dünyaanlamı vardır. Orada duyulanlara və baş verənlərə hər millətin öz mifoloji baxışı mövcuddur. Və Azərbaycan türklərinin mənəvi simasının formalaşmasında ən mühüm vəzifə mifoloji düşüncənin kortəbii şəkildə yaranan məhsullarının üzərinə düşmüşdür. İbtidai inancların qalıqları mif və rituallar vasitəsi ilə folklorun epik, lirik janrlarına keçmiş, eləcə də onlar oyun-tamaşaların, mərasim nəğmələrinin özəyini təşkil etmişdir. Mədəniyyətin ən arxaik əlamətlərinin və elementlərinin kompleks şəkildə əksinə də mifologiyanın daşıyıcılarında (yaradıcılar — tanrılar, dünyanın, təbiət hadisələrinin yaranması, canlı-cansız varlıqların bir-biri ilə qarşılıqlı münasibətləri və əlaqələri haqqındakı təsəvvürlərdə, kultlarda, magikliklə yoğrulan, sakrallaşdırılan cisimlərdə) rastlaşırıq.

Mifin* (yaxud mifik zamanın) qurtardığı, bitdiyi yerdən tarix başlayır. Lakin mifoloji görüşlərsiz heç bir xalqın qədim tarixi və mədəniyyəti yoxdur. Ona görə ki, arxaik mədəniyyətlərin hamısı mənbəyini mifoloji təsəvvürlərdən alır.

Azərbaycan dünyanın ilkin insan məsəkənlərindən biridir. Etnoqraflar bildirirlər ki, «Yer üzündə yazılı mənbələrin tarixi 5 min ildən çox deyil, lakin Azərbaycanda yaşayan ən qədim əhalinin tarixi 2 milyon ilə qədərdir». Məhz ülü əcdadın kökünü həmin uzun zaman ərzində yaranan mifologiyasının izləri ilə üzə çıxarmaq mümkündür.

Miflər[redaktə | əsas redaktə]

Mif dünyanın işarələrlə, sakral obrazlarla dərkidir. Təbiidir ki, dilin yaranması prosesində insanların bir-biriləri ilə, təbiətlə əlaqələri siqnallar və işarələr vasitəsi ilə qurulmuşdur. Belə bir qənaət irəli sürürlər ki, «beyin strukturlarının evolyusiyası nitqlə bağlı meydana gəlmiş, hominid əcdadın jestlərlə ünsiyyəti və ayrı-ayrı səsləri anlamaları ilə dil formalaşmağa başlamışdır» [318, 93]. Müxtəlif səslər rabitə yaratmağa xidmət etməklə birləşib sözləri yaratdığı kimi kortəbii mifoloji obrazlar şəklinə düşən təbiət hadisələri və dünyanın ayrı-ayrı atributları da üç funksiyanın (doğulma, yaşama, məhvolma; məs.: külək doğulur, fəaliyyət göstərir və yoxa çıxır; yağış yağır, yer üzünü nəmləndirir, torpaq suyu özünə çəkməklə yox olur) daşıyıcısına çevrilməklə durğunluqdan çıxıb inkişafın təməl daşlarını qoymuşdur. Deməli, hər bir xalqın tarixinin və mədəniyyətinin ərəfəsi, həmçinin ilkin başlanğıcı onun mifologiyası ilə təsdiqlənir. Toplum halında yaşayan insanların ibtidai əmək prosesinin, məişət tərzinin, peşələrə (ovçuluq, maldarlıq, əkinçilik, toxuculuq və. b) yiyələnmələrinin də əsas istiqamətverici gücü mifik düşüncə ilə bağlanır. Onların ritualları, bayramları da miflərlə tənzimlənir, inam və etiqadlarının da mayasında mifoloji görüşlər dayanırdı. Bu səbəblərdən Azərbaycan xalqının mifologiyasının genezisinin sistemli şəkildə araşdırılması mədəniyyət tarixinin ən qaranlıq səhifələrinin aydınlaşdırılmasına yardım göstərə bilər. Qafqazda yaşayan qədim türklərin ibtidai dünyagörüşünün, inanclarının, mifoloji dərk etməsinin yazılı və şifahi mənbələrinin saf-çürük edilməsi bir neçə səbəbdən böyük əhəmiyyətə malikdir: ilk növbədə, bu, onların əzəldən Qafqazda doğulub məskunlaşmalarının tarixi-mədəni hadisə olduğunu əsaslandırır. İkincisi, təkcə bu prosesin xarakterini müəyyənləşdirmir, həm də etnik birləşmələrin başa çatmasını tənzimləyir, sonrakı inkişafa ciddi təsir göstərir. Eləcə də Şərq xalqlarının inancları, dini ənənənləri, milli kaloriti ilə qarşılıqlı bağlaşmaların aspektləri ardıcıllıqla nəzərdən keçirilir.

Miflər – arxetipik, universal, fövqəltəbii obrazlar silsiləsidir və qədim xalqlardan biri kimi Azərbaycan türklərinin ilkin dünyagörüşünün məhsuludur. Bəzən konkret obraz, xüsusi ad şəklində yaddaşlarda yaşasa da, hər biri müəyyən varlığın yaranması, fəaliyyəti və məhvindən bəhs açan primitiv əhvalatın daşıyıcısıdır. Daha çox əski çağlara aid yazılı abidələrdə, nağıl, epos və şifahi epik ənənənin başqa formalarında, rituallarda, inam və etiqadlarda mifik düşüncənin qalıqlarına rast gəlirik – bütün bunlar tədqiqatın obyektini təşkil edir.

Ulu əcdadın dünyanın yaranması haqqında təsəvvürləri, kortəbii şəkildə meydana gələn mifoloji obrazlar, kainatın mifik sistemi və modelləri, əfsanə, arxaik nağıl, epos mətnlərinin içərisində əridilən mifik süjetlər tədqiqatın predmetidir. Bu nümunələrin bir qismi qədim yazılı və maddi abidələrdə (Qobustan qaya rəsmləri, «Avesta», daş kitabələr, arxeoloji qazıntılar zamanı müxtəlif kurqanlardan tapılan məişət əşyaları və s.) özünə yer almış, digər qismi isə şifahi şəkildə yaddaşlarda yaşadılaraq zəmanəmizə qədər gəlib çıxmışdır. Mif mətnləri klassik yazıçılarımızın əsərlərinin də qaynaqlarından biri olmuşdur, eləcə də xalq mərasimləri, adət-ənənələr, oyun və tamaşalar, inaclarda dərin izlər buraxmışdır. Epik ənənədə Azərbaycan türklərinin əski miflərinin əsas daşıyıcısı «Kitabi-Dədə Qorqud», «Koroğlu», «Əsli və Kərəm» kimi eposlar və arxaik nağıllardır olmuşdur.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Kalafat, 1998. səh. 42
  2. В. Б. Агач-Киши // Мифы народов мира / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — Т. I. — С. 35.
  3. Ələkbərova, Lətafət, SMOMPK (“QAFQAZ ƏRAZİLƏRİ VƏ XALQLARININ TƏSVİRİNƏ DAİR MATERİALLAR TOPLUSU”) MƏCMUƏSİNDƏ KİÇİK JANRLAR, Bakı: Bakı Dövlət Universiteti
  4. Beydili, 2003. səh. 33
  5. Beydili, 2003. səh. 37
  6. Beydili, 2003. səh. 59
  7. Karakurt, 2011. səh. 44
  8. Karakurt, 2011. səh. 90
  9. Karakurt, 2011. səh. 167
  10. А.Caferoğlu. "AZERBAYCAN ve ANADOLU FOLKLORUNDA SAKLANAN İKİ ŞAMAN TANRISI" (PDF) (türk).
  11. Beydili, 2003. səh. 486
  12. 1 2 Beydili, 2003. səh. 537
  13. 1 2 Beydili, 2003. səh. 584-585
  14. Beydili, 2003. səh. 215-218
  15. 1 2 R.Əliyev. "Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı" (azərb.). Bakı nəşriyyatı.
  16. 1 2 Qafarlı, Ramazan (2010), AZƏRBAYCAN TÜRKLƏRİNİN MİFOLOGİYASI, ADPU
  17. Beydili, 2003. səh. 612-613
  18. 1 2 Beydili, 2003. səh. 136
  19. Beydili, 2003. səh. 205
  20. Beydili, 2003. səh. 568
  21. Karakurt, 2011. səh. 229
  22. Beydili, 2003. səh. 195
  23. Beydili, 2003. səh. 60
  24. Karakurt, 2011. səh. 144
  25. Beydili, 2003. səh. 280
  26. Beydili, 2003. səh. 414
  27. Beydili, 2003. səh. 128
  28. Karakurt, 2011. səh. 91
  29. 1 2 Beydili, 2003. səh. 204
  30. Beydili, 2003. səh. 108
  31. Beydili, 2003. səh. 187
  32. SMOMPK: AZƏRBAYCAN FOLKLORU MATERİALLARI. 2-ci cild, AMEA Folklor İnstitutu, 2019
  33. Beydili, 2003. səh. 193
  34. Beydili, 2003. səh. 554
  35. Beydili, 2003. səh. 314
  36. Beydili, 2003. səh. 243
  37. 1 2 Beydili, 2003. səh. 298
  38. Beydili, 2003. səh. 304
  39. Beydili, 2003. səh. 42-43
  40. Каракашлы К. Т. (азерб.)русск.. Материальная культура азербайджанцев Северо-восточной и Центральной зон Малого Кавказа: историко-этнографическое исследование. — Б.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1964.
  41. Гюль-ябани // Мифы народов мира / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — Т. I. — С. 342.
  42. Beydili, 2003. səh. 436
  43. Әфәндијев П. (азерб.)русск.. Азәрбајҹан шифаһи халг әдәбијјаты (азерб.) / Научный редактор А. Набиев (азерб.)русск.. — Б.: Маариф, 1992. — 477 с.
  44. Басилов В. Н. Пари // Мифы народов мира / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1982. — Т. II. — С. 287.
  45. Seçkin SARPKAYA (2018). "CÂMASBNÂME'DEN MASALLARA ŞAHMARAN: TÜRKİYE SAHASI MASALLARINDA ŞAHMARAN TİPİ VE ANLATILARI". (#accessdate_missing_url)
  46. Beydili, 2003. səh. 528
  47. Çufadar, N. (2019). Köroğlu Destanı’nda atın mitolojik göstergeleri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö5), 215-226. DOI: 10.29000/rumelide.606128.
  48. Beydili, 2003. səh. 342
  49. Karakurt, 2011. səh. 96
  50. Beydili, 2003. səh. 21
  51. Beydili, 2003. səh. 441
  52. Beydili, 2003. səh. 75
  53. Beydili, 2003. səh. 42
  54. Beydili, 2003. səh. 79
  55. Beydili, 2003. səh. 84
  56. Beydili, 2003. səh. 171
  57. 1 2 Beydili, 2003. səh. 63
  58. Beydili, 2003. səh. 300
  59. Beydili, 2003. səh. 217
  60. Kalafat, 1998. səh. 68
  61. Beydili, 2003. səh. 352
  62. Beydili, 2003. səh. 460
  63. Beydili, 2003. səh. 71

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, 2003, Yurt Yayınevi  (türk.).
  • Eski Türk Dini İzleri, Yasar Kalafat, 1998, Ankara  (türk.).
  • Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.)

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]