Azərbaycan musiqisi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Azərbaycan musiqisi
Azerbaijani mugam trio in XVI century miniature of Nizami Ganjavi's Khosrow and Shirin.JPG
Ümumi mövzular
Janrlar
Xüsusi formalar
Milli musiqi
Alt janrlar
Media və təqdim etmə
Musiqi festivalları
Musiqi mediası Mədəniyyət TV
Millətçilik və vətənpərvərlik mövzusunda mahnılar
Milli himn Azərbaycan himni

Azərbaycan musiqisiAzərbaycan mədəniyyətinin bir qolu olub, Azərbaycan milli folklorunu təmsil edən, xalq və ya ayrı-ayrı azərbaycanlı bəstəkarlar tərəfindən yaradılmış müxtəlif janrlı musiqi. Azərbaycan musiqisi çoxəsrlik inkişaf yolu keçmişdir. Onun kökləri əsrlərin dərinliklərinə gedib çıxır. Çox qədim zamanlardan – Qobustanda qayaüstü rəsmlərdən (yallı-rəqs) – başlayaraq Azərbaycanda melodiya və ritm zənginliyi ilə fərqlənən çoxlu sayda mahnılar, müxtəlif rəqslər, çobanların tütəkdə çaldığı havalar səslənir.

Klassik musiqi[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan klassik musiqisi — klassik musiqinin qollarından biri. XX əsrin əvvəllərində ictimai-siyasi və mədəni yüksəliş şəraitində Üzeyir Hacıbəyov müasir Azərbaycan professional musiqi mədəniyyətinin əsasını qoydu və şifahi ənənəli milli sənətlə bəstəkar yaradıcılığının sintezini yaratdı.[1]

Azərbaycan operası[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan operası

Azərbaycan operası — operanın qollarından biri. 1908-ci il yanvar ayının 12-də ilk milli Azərbaycan operası – Üzeyir HacıbəyovunLeyli və Məcnun” operasının ilk tamaşası, 1913-cü il oktyabrın 25-də isə ilk milli musiqili komediya “Arşın mal alan” operettasının premyerası oldu.[2][3][4][5]

Azərbaycan baleti[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan baleti

Azərbaycan baleti — baletin qollarından biri. Azərbaycan baletinin yaranma tarixi 1940-cı ildən – Əfrasiyab BədəlbəylininQız qalası” baletinin səhnələşdirildiyi tarixdən hesablansa da, əslində onun rüşeymləri 1920-ci illərin əvvəllərində qoyulub.

Xalq musiqisi[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan xalq musiqisi — Azərbaycan xalqının musiqi-poetik yaradıcılığının ən qədim və önəmli janrlarından olan mahnılarda onun pak, yüksək mənəviyyatı, daxili aləmi, arzuları, ümidləri parlaq şəkildə əks olunmuşdur.[6]

Azərbaycan musiqi alətləri[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan musiqi alətləri — Azərbaycanda, ilk növbədə xalq çalğı alətləri ansamblında istifadə edilən musiqi alətləri.

Azərbaycan aşıq yaradıcılığı[redaktə | əsas redaktə]

Aşıq musiqisi — şifahi әnәnәli Azәrbaycan musiqi mәdәniyyәtinin әn qәdim sahәlәrindәn biri, aşıq sәnәtinin mühüm tәrkib hissәsi.[7] Aşıq şeirinin janrları olan qoşma, gəraylı, müxəmməs, ustadnamə, qıfılbəndlə yanaşı, qoşmanın təcnis, cığalı təcnis növlərindən ibarətdir.

2009-cu ildə Azərbaycan aşıq yaradıcılığı UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrsin Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir.

Meyxana[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Meyxana

Meyxana (fars. فیثک یاج‎) — Azərbaycana məxsus, zərb alətinin müşayiəti ilə oxunan və ya deklamasiya edilən metrikləşdirilmiş musiqi-poetik janrı. Meyxanada iki və daha artıq meyxanaçı müşairə şəklində bədahətən söyləyir. Meyxananın quruluş xüsusiyyətləri bayatı, qoşma, gəraylı və başqa xalq, eləcə də, aşıq poeziyasının formalarına dəqiq olmasa da, meyxanının özünəməxsusluğu janra əlvanlıq artırır. Meyxanaya bu təkraredilməz görkəmi verən amil – müşayiətdə zərb alətinin metroritmik əsasının ostinat formullu təşkilidir.

Muğam[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Muğam

Muğam və ya muğamat' — mürəkkəb, ideya – emosional məna daşıyan, dərin və bitkin təfəkkür, bədii həyəcan və müxtəlif musiqi obrazlarının inkişafını ifadə edən musiqi janrı.[8] Muğam yarandığı ən qədim zamanlardan başlayaraq, əsrlər boyu davam edən tədrici inkişaf və təkamül prosesi nəticəsində yetkinləşmiş, formalaşmış və kamilləşmişdir.

Azərbaycanda muğamı adətən, muğam üçlüyün müşayiəti ilə xanəndə ifa edir.[9] Belə ansamblın ifa etdiyi vokal instrumental bütöv muğam dəsgahı adlanır.[9] Dəsgah muğamın küll halında, yəni, onun dəramədinin, bütün şöbə və guşələrinin, eləcə də hər şöbənin təsnif və rəng, yaxud diringələrinin ardıcıl ifa olunması deməkdir.[9] Muğam kompazisiyasına daxil olan şöbələr əsərin musiqi-poetik məzmununu müəyyənləşdirən improvizə reçitavit səpkili vokal melodiyalardan ibarətdir.[9] Bunlar dəqiq ritmə malik mahnı və rəqs epizodları ilə əvəzlənir.[9] Mahnı epizodları təsnif, rəqsinki isə rəng adlanır.[9]

Muğamların monumental, silsilə formaları, eyni zamanda, ən kiçik detalların son dərəcə cilalanması melodiyanın ifadəlilik imkanlarının əks etdirilməsindəki çoxplanlılıqla fərqlənir.[9] Vokal – instrumental muğamdan fərqli olaraq çox vaxt rəngdə ifa edilmir.[9] Muğamın ifası alətdə mükəmməl çalmağı bacarmaqla yanaşı, həm bütün kompozisiyanın quruluşunun qanunauyğunluqlaqrına, həm də şöbədən-şöbəyə keçidin məntiqinə bələd olmağı tələb edir.[9] 2008-ci ildə Azərbaycan muğamları UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrsin Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir.

Populyar musiqi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan pop musiqisi

Azərbaycan pop musiqisi — Azərbaycanda yaranan pop musiqisinin növü. Azərbaycan pop musiqisinin yaranması XX əsrin ortalarına təsadüf edir. Müasir Azərbaycan pop musiqisi ənənəvi Azərbaycan xalq musiqisindən öz köklərini götürür.

2010-cu illərdə qloballaşmanın təsiri nəticəsində elektropop, dans-pop, sinti popelektrohop, 1980-cı illərində başlayan rəqs, elektronika və pop musiqisinin digər formaları ilə yanaşı Azərbaycan pop musiqisinə təsir etmişdir. 2011-ci ildə Eldar QasımovNigar Camal duetinin ifa etdiyi "Running Scared" adlı mahnı Azərbaycanın ilk qalibiyyəti olaraq Avroviziya tarixinə düşdü.

Azərbaycan cazı[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan cazı

Azərbaycan cazı — caz musiqisinin qollarından biri. 1960-cı illərdə Vaqif Mustafazadə muğamın klassik Amerikan caz musiqisi ilə sintezini yaratmış və bu janrı "caz-muğam" adlandırmşdır. 2000-ci illərdə Bakı Beynəlxalq Caz FestivalıQəbələ Musiqi Festivalı kimi caz festivalları Azərbaycanda cazın inkişafında müsbət dönüş yaratdı.

Azərbaycan roku[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan roku

Azərbaycan roku — rok musiqisinin qollarından biri. Azərbaycanda rok janrı 1960-cı illərdən yaranmağa başlayıb. 1970-ci illərdə "Üç alov” qrupu ilə Azərbaycanda rok-musiqisinin yaranmasında ən əsas rolu peşəkar qruplarla rəqabət aparan iki qrup - "Eksperiment OK" və "Aşıqlar" qrupu oynayıb.

Azərbaycan hip-hopu[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan hip-hopu

Azərbaycan hip-hopu və ya Azərbaycan repi — hip-hop musiqi janrının növü. 1983-cü ildə ildə Çingiz Mustafayev dünyada ilk dəfə olaraq Azərbaycan dilində "Dünənki keçdi" rep janrlı mahnını səsləndirib. 1990-cı illərin ortasında Azərbaycan hip-hopu ölkədə məşhurluq qazanmışdır.

Elektronik rəqs musiqisi[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda, xüsusi ilə Bakı regionunda bir çox klub fəaliyyət göstərir.[10] Alternativ musiqi səhnəsi, əsasən Bakının inkişaf edən yeraltı klubu səhnəsindən gəlir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "MUSİQİ SƏNƏTİNİN İNKİŞAFI TARIXI". www.azerbaijan.az. http://www.azerbaijan.az/portal/Culture/Music/music_a.html. İstifadə tarixi: 14 January 2016.
  2. Qarabağlı S. Şərqin 95 yaşlı ilk operası [«Leyli və Məcnun»]. «Musiqi Dünyası», № 1-2, 2003, s.58-61.
  3. Tamaşaçı. Məcnun obrazının traktovkası haqqında. «Ədəbiyyat qəzeti». № 15, 1939, 17 aprel, s.14.
  4. Qubad. Sönməyən şöhrət: («Leyli və Məcnun» operasının tamaşaya qoyulmasının 60 illiyi münasibəti ilə). 1968.
  5. Ələsgərov S. Layiqli töhfə: (Ü.Hacıbəyovun musiqi əsərləri küliyyatının ilk nəşrinin I cildi. «Leyli və Məcnun» operasının partiturası). «Kommunist», № 284, 1983. 11 dekabr, s.4.
  6. "Milli musiqi tariximiz". www.ensonxeber.com. http://www.ensonxeber.com/text_detail/2321/26/milli_musiqi_tariximiz.htm. İstifadə tarixi: 24 January 2016.
  7. Aşıq musiqisi
  8. "Muğam - Muğam ensiklopediyası". mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. http://mugam.musigi-dunya.az/m.html. İstifadə tarixi: 19 January 2016.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 9,8 (2010) Elmi-filoloji qaynaqlar, ədəbi simalar haqqında düşüncələr. 19 January 2016 tarixində istifadə olunub.
  10. "Битва "электроников"". echo.az. http://echo.az/article.php?aid=1228. İstifadə tarixi: 26 June 2014.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]