Azərbaycanda balet

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Azərbaycan baleti səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Azərbaycan musiqisi
Azerbaijani mugam trio in XVI century miniature of Nizami Ganjavi's Khosrow and Shirin.JPG
Ümumi mövzular
Janrlar
Xüsusi formalar
Milli musiqi
Alt janrlar
Media və təqdim etmə
Musiqi festivalları
Musiqi mediası Mədəniyyət TV
Millətçilik və vətənpərvərlik mövzusunda mahnılar
Milli himn Azərbaycan himni

Azərbaycanda baletin yaranma tarixi 1940-cı ildən – Əfrasiyab BədəlbəylininQız qalası” baletinin səhnələşdirildiyi tarixdən hesablansa da, əslində onun rüşeymləri 1920-ci illərin əvvəllərində qoyulub.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

1920-ci illər[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda baletin yaranma tarixi 1940-cı ildən – Əfrasiyab BədəlbəylininQız qalası” baletinin səhnələşdirildiyi tarixdən hesablansa da, əslində onun rüşeymləri 1920-ci illərin əvvəllərində qoyulub.[1] Belə ki, 1923-cü ildə Bakıda özəl balet studiyası fəaliyyət göstərib.[1] Qeyd etmək olar ki, Azərbaycanın ilk balerinası Qəmər Almaszadə balet sənətinin sirlərini bu məktəbdə öyrənib.[1] Məktəbin məzunlarının ilk çıxışları klassik rus və Avropa baletlərinin Azərbaycanda tamaşaya qoyulması ilə bağlı olurdu.[2]

Azərbaycanın XKS-nın 1 iyul 1920-ci il tarixli qərarı ilə birləşmiş dövlət teatrı yaradıldı.[3] 1924-cü ildə opera və balet truppası bu teatrdan ayrılaraq müstəqil opera və balet teatrına (Azərbaycan və rus bölmələri ilə) çevrildi.[3]

1930-cu illər[redaktə | əsas redaktə]

1930-cu illərin sonlarında Azərbaycanda artıq milli baletin yaradılması üçün möhkəm zəmin var idi. 1939-cu ildə ildə Əfrasiyab Bədəlbəyli Bakı Xoreoqrafiya məktəbinin ilk buraxılışı münasibətilə uşaqlar üçün birpərdəli “Tərlan” baletini, bir ildən sonra isə məxsusi olaraq Qəmər Almaszadə üçün “Qız qalası” baletini yazmışdır.[1] "Qız qalası"nın yaranması bir sıra balet tamaşalarının yaranmasına səbəb oldu.[4] Bu dövrdə teatrda "Sonalar gölü", "Don Kixot", "Baxçasaray fontanı", "Esmeralda", "Qırmızı lalə" və s. baletlər tamaşaya qoyulmuşdur.[3] Balet truppasında V.Nejdanov, R.Potapova, O.Pokrovskaya, V.İ.Vronski və başqaları işləyirdilər.[3]

1940-cı illər[redaktə | əsas redaktə]

1940-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet truppası Qəmər Almaszadə, İrina Mixayliçenko, Leyla Vəkilova, Konstantin Bataşov, Adilə Almaszadə, S.Mirəliyeva kimi istedadlı balerina və rəqqaslarla təmsil olunurdu.[3]

1950-ci illər[redaktə | əsas redaktə]

1952-ci ildə isə Qara Qarayevin «Yeddi gözəl» baletinin səhnəyə qoyulması Azərbaycan balet sənətində yeni musiqi dramaturgiyasının əsası qoyulmuşdur.[1] Qara Qarayevin bu əsəri, və onun 1958-ci ildə «İldırımlı yollarla» baleti Azərbaycanın teatr sənətinin dünyada şöhrət tapması işinə xidmət etdi.[1] Bəstəkar baş qəhrəmanların faciəli sevgisini kəskin münaqişəyə qədər yüksəldərək, mövzu etibarilə çağdaş, musiqi həllinə görə özgün tamaşa yaratmışdır.[3] Əsər aydın musiqi konsepsiyası, parlaq xarakterləri, Cənubi Afrika musiqi folklorundan böyük sənətkarlıqla istifadə edilməsi ilə diqqəti cəlb edir.[3] Həmin ildə Soltan Hacıbəyov müasir insanların həyatından bəhs edən "Gülşən" baletini yazdı.[3]

Bu dövrdə sonralar Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrın həyatında mühüm rol oynamış Rəfiqə Axundova, Y.N.Kuznetsov, A.S.Urvantsev, Maqsud Məmmədov və başqa balet solistləri səhnəyə gəldilər.[3]

1960-cı illər[redaktə | əsas redaktə]

Arif Məlikovun 1961-ci ildə yazdığı «Məhəbbət əfsanəsi» baleti nəinki Azərbaycanın, eləcə də dünyanın bir çox ölkələrinin opera teatrlarının repertuarında möhkəm yer tutmuşdur.[1] 1968-ci ildə Süleyman Sani Axundovun eyniadlı hekayəsi əsasında yazılmış “Qaraca qız” baleti Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının səhnəsində tamaşaya qoyulmuşdur.[5] Bu balet həm də uşaqlar üçün yazılmış ilk böyük səhnə əsəridir.[5]

1970-ci illər[redaktə | əsas redaktə]

1970-ci illərin ən uğurlu səhnə əsəri isə Fikrət Əmirovun yaratdığı «Min bir gecə» baleti oldu.[1]

1980-cı illər[redaktə | əsas redaktə]

1990-cı illər[redaktə | əsas redaktə]

2000-ci illər[redaktə | əsas redaktə]

2000-ci illərdə balet janrı Xəyyam Mirzəzadənin "Ağlar və qaralar", Aqşin Əlizadənin "Qafqaza səyahət]" və Polad Bülbüloğlunun "Eşq və ölüm" və bir sıra yeni əsərlərlə zənginləşir.[3]

2010-cu illər[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycan baletlərinin xronologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Baletin adı Premyera Bəstəkar Xoreoqraf Mövzu və özəllikləri Video
Azərbaycan 1920 Ü. Hacıbəyov xoreoqrafik miniatür [6]
Dağıstan 1920 Ü. Hacıbəyov xoreoqrafik miniatür [7]
Dəli Muxtar xxxx M. Maqomayev yarımçıq qalıb
Tərlan 1939 Ə. Bədəlbəyli Q. Almaszadə Xeyir və Şər qüvvələrinin savaşı haqqında uşaq baleti
Qız qalası [8] 1940 Ə. Bədəlbəyli S. Kevorkov, V. Vronskiy
Q. Almaszadə (II red.)
Qız Qalası əfsanəsi əsasında İzlə
Gülşən 1950 S. Hacıbəyov Q. Almaszadə (I, II red.)
P. Abolimov (II red.)
insan əxlaqı və estetik mövzu haqqda
Yeddi gözəl 1952 Q. Qarayev P. Qusev Nizami Gəncəvinin eyniadlı poeması əsasında İzlə
İldırımlı yollarla 1958 Q. Qarayev M. Sergeyev (I red)
R. Axundova, M. Məmmədov (II red.)
P. Abrahamsın eyniadlı romanının motivləri əsasında
Məhəbbət əfsanəsi 1962 A. Məlikov Y. Qriqoroviç N. Hikmətin eyniadlı pyesi əsasında İzlə
Tülkü və Alabaş[9] 1964 İ. Məmmədov uşaq opera-baleti
Qaraca qız 1965 Ə. Abbasov Q. Almaszadə S. S. Axundovun eyniadlı hekayəsi əsasında uşaq baleti
Ölümdən güclü 1966 A. Məlikov
Xəzər balladası 1967 T. Bakıxanov R. Axundova, M. Məmmədov (I red.)
Tamilla Şirəliyeva (II red.)
Xəzər neftçilərinin əməyinə həsr olunub İzlə
Şur 1968 F. Əmirov Q. Almaszadə sevgi mövzusunda birpərdəli xoreoqrafik novella İzlə
Leyli və Məcnun 1969 Q. Qarayev N. Nəzirova N. Gəncəvinin eyniadlı poeması əsasında birpərdəli xoreoqrafik poema İzlə
Yallı 1969 R. Hacıyev R. Axundova
M. Məmmədov
xoreoqrafik miniatür
Ləzgihəngi 1969 R. Hacıyev R. Axundova
M. Məmmədov
xoreoqrafik miniatür
Yer üzündə iki nəfər 1969 A. Məlikov Vinoqradov O. M. [10] sevgi
Qobustan kölgələri 1969 F. Qarayev R. Axundova
M. Məmmədov
İzlə
Kaleydoskop 1971 F. Qarayev R. Axundova
M. Məmmədov
süjetsiz
Muğam 1972 N. Əliverdibəyov R. Axundova
M. Məmmədov
Mirzə Şəfi Vazehin şeir və qəzəlləri əsasında
Azərbaycan süitası 1972 R. Hacıyev R. Axundova
M. Məmmədov
birpərdəli xoreoqrafik miniatür
Çitra 1972 Niyazi N. Danilova Rabindranat Taqorun eyniadlı poeması əsasında
Əlibaba və qırx quldur 1973 A. Məlikov nağıl
Nəsimi dastanı 1973 F. Əmirov N. Nəzirova tarixi
Xəzəri fəth edənlər 1975 F. Əmirov N. Nəzirova Xəzər neftçilərinin əməyinə həsr olunmuş xoreoqrafik poema [11]
Kosa-kosa 1975 R. Həsənova balet-pantomima [12]
İlham 1977 L. Vaynşteyn
Min bir gecə 1979 F. Əmirov N. Nəzirova eyniadlı ərəb nağılları əsasında İzlə
İki ürək dastanı 1981 A. Məlikov İ. Çernışov Mirzə Əbdülqadir Bedilin "Komde və Modan" adlı poeması əsasında
Humay 1981 N. Məmmədov A. Asatryan Səməd Vurğunun “Komsomol poeması” əsasında
Nizami 1984 F. Əmirov N. Nəzirova tarixi
Babək 1986 A. Əlizadə R. Axundova
M. Məmmədov
tarixi İzlə
Şərq poeması 1989 T. Bakıxanov R. Əhmədov Sergey Yeseninnin eyniadlı əsəri əsasında İzlə
Əlibaba və qırx quldur 1990 O. Zülfüqarov eyniadlı ərəb nağılı əsasında
Xeyir və Şər 1992 T. Bakıxanov T. Şirəliyeva Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”si əsasında uşaq baleti İzlə
Boş beşik 1993 F. Əlizadə Nicat Cüməlinin poeması əsasında
Don Kixot [13] 1993 Q. Qarayev R. Əhmədov (1993)
G. Kovtun (2000), P. Agilliu
Servantesin eyniadlı romanı və rejissor Q. Kozintsevin eyniadlı film musiqisi əsasında birpərdəli balet-fantaziya İzlə (1993),
İzlə (2000)
Yusif və Züleyxa 1999 A. Məlikov
Ağlar və qaralar 2000 X. Mirzəzadə P. Agilliu
Qafqaza səyahət 2002 A. Əlizadə T. Şirəliyeva tarixi İzlə
Rast 2004 Niyazi T. Şirəliyeva Niyazinin eyniadlı simfonik muğamı əsasında ilk muğam-balet
Eşq və ölüm 2005 P. Bülbüloğlu V. Usmanov Dədə Qorqud” dastanının motivləri əsasında I hissə, II hissə
Oğuznamə 2007 C. Quliyev eyniadlı türk dastanı əsasında
Qarabağ harayı [14] 2008 T. Bakıxanov
Ümid valsı 2008 A. Əlizadə P. Agilliu tarixi
Sayalı 2012 E. Dadaşova P. Agilliu Novruz bayramında təbiətin oyanması, eşq, gənclik və rəqabət
Sehrli alma 2012 O. Zülfüqarov Məlikməmməd" xalq nağılı əsasında uşaq baleti
Şeyx Sənan N. Məmmədov

Görkəmli sənətçilər[redaktə | əsas redaktə]

Şəxslər[redaktə | əsas redaktə]

Kişi[redaktə | əsas redaktə]

Qadın[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 "Balet haqqında". www.azerbaijans.com. http://www.azerbaijans.com/content_333_az.html. İstifadə tarixi: 14 January 2016.
  2. "Azərbaycanda dünyəvi peşəkar teatrın yaradılmasının 125 illiyi haqqında". www.e-qanun.az. http://www.e-qanun.az/framework/3344. İstifadə tarixi: 14 January 2016.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9 «Mədəniyyət və turizm» (PDF). Retrieved 14 January 2016. 
  4. Sarıyeva, İradə. "Azərbaycanda balet sənətinin tarixi inkişafı...". www.baki-xeber.com. http://www.baki-xeber.com/v5/18931.html#.VpeWh_mLTcs. İstifadə tarixi: 14 January 2016.
  5. 5,0 5,1 "Azərbaycanda ilk uşaq baletinin müəllifi". www.azadliq.info. http://www.azadliq.info/29246.html. İstifadə tarixi: 14 January 2016.
  6. Балетная энциклопедия - Азербайджанский балет
  7. Балетная энциклопедия - Азербайджанский балет
  8. Azərbaycan balet tamaşalarının xronologiyası
  9. Зулейха Байрамова - Детские оперы и балеты азербайджанских композиторов
  10. Балетная энциклопедия - Ариф Меликов
  11. Джамиль Амиров - Сын Востока
  12. Köçərli Ş. Azərbaycan bəstəkarlarının yaradıcılığında "Novruz" mövzusu. "Musiqi dünyası" jurnalı.
  13. Галина Микеладзе - На сцене балеты Кара Караева
  14. Bəstəkar Tofiq Bakıxanov: “Azərbaycan bəstəkarlarının balet yazmamasının səbəbi şəraitlə əlaqədardır”