Muğam

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Azərbaycan musiqisi
Azerbaijani mugam trio in XVI century miniature of Nizami Ganjavi's Khosrow and Shirin.JPG
Ümumi mövzular
Janrlar
Xüsusi formalar
Milli musiqi
Alt janrlar
Media və təqdim etmə
Musiqi festivalları
Musiqi mediası Mədəniyyət TV
Millətçilik və vətənpərvərlik mövzusunda mahnılar
Milli himn Azərbaycan himni

Muğam və ya muğamat — mürəkkəb, ideya – emosional məna daşıyan, dərin və bitkin təfəkkür, bədii həyəcan və müxtəlif musiqi obrazlarının inkişafını ifadə edən musiqi janrı.[1] Muğam yarandığı ən qədim zamanlardan başlayaraq, əsrlər boyu davam edən tədrici inkişaf və təkamül prosesi nəticəsində yetkinləşmiş, formalaşmış və kamilləşmişdir.

Azərbaycanda muğamı adətən, muğam üçlüyün müşayiəti ilə xanəndə ifa edir.[2] Belə ansamblın ifa etdiyi vokal instrumental bütöv muğam dəsgahı adlanır.[2] Dəsgah muğamın küll halında, yəni, onun dəramədinin, bütün şöbə və guşələrinin, eləcə də hər şöbənin təsnif və rəng, yaxud diringələrinin ardıcıl ifa olunması deməkdir.[2] Muğam kompazisiyasına daxil olan şöbələr əsərin musiqi-poetik məzmununu müəyyənləşdirən improvizə reçitavit səpkili vokal melodiyalardan ibarətdir.[2] Bunlar dəqiq ritmə malik mahnı və rəqs epizodları ilə əvəzlənir.[2] Mahnı epizodları təsnif, rəqsinki isə rəng adlanır.[2]

Muğamların monumental, silsilə formaları, eyni zamanda, ən kiçik detalların son dərəcə cilalanması melodiyanın ifadəlilik imkanlarının əks etdirilməsindəki çoxplanlılıqla fərqlənir.[2] Vokal – instrumental muğamdan fərqli olaraq çox vaxt rəngdə ifa edilmir.[2] Muğamın ifası alətdə mükəmməl çalmağı bacarmaqla yanaşı, həm bütün kompozisiyanın quruluşunun qanunauyğunluqlaqrına, həm də şöbədən-şöbəyə keçidin məntiqinə bələd olmağı tələb edir.[2] 2008-ci ildə Azərbaycan muğamları UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrsin Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir.

Etimologiya[redaktə | əsas redaktə]

Bəzi mənbələrdə "muğam" sözünün ərəb dilində “məqam” sözündən yaranması qeyd olunur.[3] Yəni, yer, mövqe deməkdir.[3] Birlikdə buna məqamat (muğamat) deyilir.[3] Bu termin bəzi Şərq ölkələrində, həmçinin Orta Asiya və Hindistanda — "makon" adlanır.[3] Avropa ölkələrində isə bu bir not sistemində hər bir çalınma yerinə uyğun olaraq “minor və major qammaları” şəklində ifadə olunur və bu ifadədə işlədilməkdədir. [3]

İlya Məhərrəminin iddiasına görə, muğam sözünün kökü "muğ" sösündən götürülüb.[4] Müəllif qeyd edir ki, məzhəbi din ayinləri musiqi, avaz və ritmlə icra olunurdu və zaman keçdikcə, inkişaf edərək, formalaşaraq, indiki muğam səviyyəsinə gəlib çatmışdır.[4]

Muğam adlarının yaranması[redaktə | əsas redaktə]

Muğam, şöbə və guşə adlarının yaranma tarixi ilə bu günə qədər bir çox musiqişünas və ifaçılar maraqlanır. Muğamlar haqqında elmi traktatlar Şərqin böyük musiqişünasları – Əbdülqədir Marağayi, Səfiəddin Urməvi, əl-Fərabi və başqaları tərəfindən yaranmışdır.[2] Onlar öz elmi əsərlərində muğamların yaranma tarixindən, şöbə və guşələrin bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəsindən, musiqi alətlərində istifadə olunan ifaçılıq ştrixlərindən və bir çox başqa xüsusiyyətlərdən bəhs edirlər.[2] Bütün muğam, şöbə və guşə adlarının yaranma tarixi 4 qismə bölünür:[2]

  • Say adları
  • a) yer, məkan adları (toponimlər); b) xalq, tayfa, qəbilə adları
  • Tarixi şəxsiyyət və ifaçının adı ilə bağlı muğam və şöbə adları.
  • Müxtəlif adlar

Say adı ilə bağlı olan muğam və şöbələr bunlardır:[2]

  • Yegah — “Rast” muğamının ikinci adıdır. Fars dilində işlədilən “Yegah” (birinci) sözünün mənası, ərəb dilində işlədilən “Rast” (düz, doğru, dürüst) ilə uyğun gəlir. Keçmişdə və hal-hazırda türk musiqisində “Rast”-a bəzən “Yegah” da deyirlər.
  • Dügah — fars kəlməsidir, tərcüməsi – iki mövqe, məkan, vəziyyət, məcazi mənası - iki vaxt deməkdir. Məsələn: axşam-səhər, gecə-gündüz və s.
  • Segah — üç mövqe, məkan, vəziyyət deməkdir. Forma etibarilə “Segah” muğamı 3 böyük hissədən ibarətdir. Bu hissələr “Zabul”, “Segah” və “Hissar-müxalif”-dən ibarətdir.
  • Çahargah — qədim musiqi alimlərinin fikrincə göy gurultusu ilə əlaqədardır. Məhz təbiətin bu hadisəsi ilə əlaqədar olaraq yaranmışdır. Üzeyir Hacıbəyov “Çahargah” muğamının dinləyicidə coşğunluq və ehtiras hissi oyatdığını qeyd edir.
  • Pəncgah — “Rast” muğamının zil pərdəsidir. Bu hissənin ahəngi çox gərgin və ciddidir. “Pəncgah” şöbəsinin “Rast” dəstgahında tutduğu mövqe çox əhəmiyyətli olduğundan, “Rast” dəstgahı çox zaman “Rast-Pəncgah” adlandırılır. Iran musiqisində “Rast-Pəncgah” adlı muğamın olmasını fransız alimi Jan Dürinq özünün “İran musiqisinin ənənələri və mənşəyi” adlı elmi kitabında qeyd edib.
  • Şeşgah — muğam və şöbə adı kimi heç bir mənbədə qeyd olunmayıb. Lakin Əfrasiyab Bədəlbəylinin “Musiqi lüğəti” kitabında bu adlar diatonik səs düzümünün 6-cı səsi kimi şərh olunur.
  • Həftgah — muğam və şöbə adı kimi heç bir mənbədə qeyd olunmayıb. Lakin Əfrasiyab Bədəlbəylinin “Musiqi lüğəti” kitabında bu diatonik səs düzümünün 7-ci səsi kimi şərh olunur.

Müasir ifaçılıqda bu muğamlardan yalnız beşi ifa olunur.[2] Zaman ötdükcə, yeni şöbələr, guşələr zənginləşmiş və nəhayət, bu dövrdə öz intişarını tapmışdır. Qeyd olunmalıdır ki, “Yegah”, “Dügah”, “Segah”, “Çahargah” bütöv muğam “Pəncgah” isə şöbə kimi səslənir.[2] Ərəb musiqisində yegah, dügah, segah, çahargah, pəncgah, şeşgah və həftgah səs düzümünün pərdələri kimi adlandırılır.[2] Bu faktı ərəb musiqişünası Fərruk Ammarın yazılarında aydın görmək olar.[2]

Bir çox muğam və şöbə adlarının yaranma tarixi öz yerləri və məkanları ilə əlaqədardır. Qarabağ şikəstəsi, Şirvan şikəstəsi, Salyan şikəstəsi, Şikəsteyi-fars, Arazbarı, Bayatı-şiraz, Bayatı-İsfahan, Bayatı-kürd, Ərak, Ovşarı, Əşiran, Zabul, Heyrat-Kabili, Hicaz, Nəva-Nişapur, Hissar, Xavəran, Mavərənnəhr, Tehrani, Xarəzmiyyə, Mahur-hindi və bir çoxlarını buna misal göstərmək olar.[2]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Ayinlər, adət-ənənələr[redaktə | əsas redaktə]

Şumer dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Şumerşünas Tariyel Vəli Azərtürkün "Muğam "şumer" deyilən Azəri türkünün milli mənəvi sərvətidir" kitabında muğamın Şumerlərlə əlaqələndiyi qeyd olunur:

" Dünya ensiklopediyaları "musiqi" sözünün yunanların "movsukos" sözündən yarandığını iddia edir. Halbuki, yunanlar Azəri türksəcincə kökü "müzik" olan isimə kendi "os" şəkilçisini artırmaqla özünküləşdirmiş, onu, sonradan yaranmış Avropa xalqlarına ötürmüşlər. Dediyimiz kəlməyə, sirləri indi-indi açılan gil yazılarında imza qoymuş aşağıdakı yazarlarımızın yaradıcılığında qəti rast gəlinir.[5] "

Bundan əlavə, Azərtürk qeyd edir ki,

" Çikaru restü tanak (kus), ana Mahər rəksi aratı, hash, hüri arti, ti ti arati, musik kannı". Tərcüməsi: Çıxarı, qalığı azaldıb. Ona (Şimşək Peyğəmbəri Mərduka) qanı müsiqi (ilə yoğrulmuş usta) Mahur rəksi aradı, səs-küy aradı, huri (mələk simalı gözəl) aradı, Ti-ti aradı....[6] "

Tariyel Vəli Azərtürk öz kitabında saz çalan qadının və sinəsində tar çalan kişinin - "Gilqameş" gil lövhələrində, şəklini vermişdir.[7] Baxmayaraq ki, Alan Kendal öz kitabında kişinin çaldığı musiqi alətini ud adlandırmışdır, Azərtürk Kendalın yanlış fikirdə olduğunu qeyd edir.[7] O yazır ki,

" Tarixin heç bir çağında şərq udu uzun qollu olmamışdır. Şəkildə əski ustadın iki çanaqlı tar çaldığına şübhə yoxdur. Alətin ikinci çanağının aşağı hissəsi sağ əlinin altında qaldığından görünmür. Sol çanağın yuxarı hissəsini isə barmaqla birgə ovulub töküldüyü şəkildə açıq-aşkar görünür. Tarın qolunun ucundakı simlərin, tarı saxlayan və kökləyən aşıq yerləri də asanlıqla seçilir.[8] "

Tariyel Vəli Azərtürk "Azəri türk Şahları-Tarixi reallıq" kitabında mixi yazılarını araşdırarkən, "şumer" sozunun saxta olduğu nəticəsinə gəlib.[7] O, kitabələrdə yazılan "mixi" yazılarının dilinin Azərbaycan türkcəsinə aid olduğunu əsaslı dəlillərlə sübuta yetirməyə cəhd etmişdir.[7]

Zərdüştilik dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Bəzi tarixçilərə görə, muğlar "Avesta" kitabında olan ayinləri dünyada təbliğ etmiş və insanları tək Allahlığa ibadət etməyə çağırmışlar.[7] İbadətlərində müqəddəs kitablardakı "qatlar"ı avazla oxuyarmışlar. Abdulla Faziliyə görə, Zərdüşt ilk dəfə öz ideologiyasını və təriqətinin qayda-qanunlarını şeir halında təbliğ edirdi.[9] Onun şagirdləri də Zərdüştün nəğmə və dualarına oxşar nəğmə və dualar hazırlayırdılar.[9] Rus muəllifi L.S.Vasilyevin "İstoriya reliqiy Vostoka" kitabındakı (10-cu bənd) "Dualizm drevnix İrantsev i Zoroastr" başlığı altındakı (səh. 210-263) yazında qeyd olunur ki,

" A.Kristensen göstərir ki, "qaranlıq otaqlarda oddan olan od şölə çəkir, arxasında isə metal alət bərq vurur, ruhanilərin uca və bəzən bəmdən ürəyə yatan zümzümələri eşidənləri ehtizaza gətirir, istər-istəməz özünə cəlb edirdi.[10] "

Mirzə Əliəkbər Dehxuda "Dehxuda lüğəti" kitabında yazır:

" Muğam sənəti miladdan əvvəl IX-X əsrlərdə muğlar tərəfindən ifa olunub. Kökü şumer mədəniyyətindən əxz olunub.[11] "

İslamaqədərki dövr və sonrakı dövr[redaktə | əsas redaktə]

Dərviş Əlinin muğamat haqqında traktatında qeyd olunur ki, orada muğamın ümumbəşəri musiqi olması qabardılaraq, peyğəmbərlərin həyatı ilə əlaqələndirilir.[7] Hüfuzlu musiqiçilərdən Əbdülqədir Marağayiyə, Sufəddin ƏbdülmöminəÜveys Paşanın dediklərinə görə, əvvəlcə daha çox yeddi peyğəmbərin sayı əsasında səkkiz muğam olmuşdur:[12]

" Rast muğamı Adəm peyğəmbərdən qalmışdır. O, ilk insanın cənnəti və xamuşluğunu itirdiyi üçün ağlamasını ifadə edir. Üşşaq muğamı insanlığın ikinci atası Nuhdan qalmışdır. Nəva muğamının yaranmasına səbəb Davud peyğəmbər olmuşdur. Hicaz muğamı isə Süleyman peyğəmbərdən qalmışdır. Əraq muğamı ədalətli Yəhya peyğəmbərdən miras qalmışdır. Hüseyni muğamı Yaqub peyğəmbərdən qalmışdır. Buzulik muğamı Baba Ömərdən qalmışdır. Rəhaği muğamına gəldikdə isə bu, Məhəmməd peyğəmbərə Quranın nazil edilməsi zamanlarında yaranmışdır. Belə ki, Məhəmməd peyğəmbər Quranın ayələrini yarı musiqili qaydada Rəhaği muğamı tonunda oxumuşdur.[13] "

XVII əsr[redaktə | əsas redaktə]

Rzaddin Şirvani haqqında XVII əsrdə Şamaxını ziyarət etmiş böyük türk səyyahı Övliya Çələbi "Səyahətnamə"-sində yazır:

" Şeşxanə - icad edən Rzaddin Şirvanidir. Bu da telli sazdır. Ud kimi burğu yerləri əyridir. Qolu uddan uzundu, gövdəsinə balıq qursağı çəkilmişdir. Amma pərdələri yoxdur. Altı telli olduğundan şeşxanə adlanır. Çətin bir sazişə də bütün muğamat bunda icra oluna bilər.[14] "

XVIII əsr[redaktə | əsas redaktə]

XIV əsr[redaktə | əsas redaktə]

XIV əsrin axırlarına doğru baş verən ictimai, iqtisadi və siyasi dəyişikliklərlə əlaqədar olaraq, musiqi «binasının» (dəstgah) divarları əvvəllər çatlamış və sonralar isə büsbütün uçub dağılmışdır.[15] Yaxın Şərq xalqları uçub dağılmış bu «musiqi binasının» qiymətli «parçalarından» istifadə edərək, özlərinin «lad tikinti» ləvazimatı ilə hər xalq ayrılıqda özünəməxsus səciyyəvi üslubda yeni «musiqi barigahı» tikmişdir.[15] Təbiidir ki, 12 klassik muğamın adları və həmçinin bu muğamların özləri də böyük dəyişikliklərə uğramışdır: əvvəllər müstəqil hesab olunan muğamlar bəzi xalqlarda şöbə halına keçir və yaxud əksinə, əvvəllər şöbə hesab olunan musiqi sonralar müstəqil muğama çevrilir.[15] Yenə də bu qayda ilə, muğam və onun şöbələrinin eyni adları ayrı-ayrı xalqlarda müxtəlif məna ifadə edirdi.[15]

Musiqi binasının möhkəm təməlini təşkil edən 12 sütun 12 əsas muğamı və 6 bürc isə 6 avazatı təmsil edirdi. 12 əsas muğam — Üşşaq, Nəva, Busəlik, Rast, Əraq, İsfahan, Zirəfkənd, Büzürk, Zəngulə, Rəhavi, Hüseyni və Hicaz; 6 avazat isə Şahnaz, Mayə, Səlmək, Novruz, Gərdaniyyə, Güvaştdan ibarət idi.[15]

İndiyədək zamanın və hadisələrin sarsıdıcı təsirinə qarşı möhkəm duran yeganə muğam "Rast"-dır.[15] Bu muğam kökünün möhkəm və məntiqli olması onun adının mə'nasına tamamilə uyğun gəlir.[15] Qədim musiqişünaslar "Rast"-ı muğamların anası adlandırırdılar.[15] «Rast» muğamı yalnız öz adını və səsqatarını deyil, hətta öz mayə (tonika) ucalığını da zəmanəmizə qədər mühafizə etmişdir.[15] Bütün Yaxın Şərq xalqlarında «Rast» muğamının quruluşu və mayə ucalığı eynidir. Bu mayə kiçik oktavanın «sol» səsindən ibarətdir.[15] Aşağıdakı müqayisədən aydın olur ki, indi bizim kicik oktavanın «sol»u adlandırılan ton hələ antik dövrdə «Rast» ladının ucalığını göstərirmiş.[15] Ərəb İran və Avropa musiqişünaslarına görə, qədim yunanlar yeddi səma cisimlərindən hər birinin Pifaqor tərəfindən icad edilmiş 7 tondan birinə müvafiq olduğunu zənn edirlərmiş.[15]

Ton Yunanca Ərəb—İranca
mi Ay Nəva
fa Merkuri (Ütarid) Busəlik
sol Venera (Zöhrə) Rast
lya Günəş Əraq
si Mars (Mərrix) Üşşaq
do Yupiter (Müştəri) Zirəfkənd
re Saturn (Züləl) Rəhavi (Rahab)

XIX əsr[redaktə | əsas redaktə]

Səttar keçən əsrin 1860-cı illərində Tiflisdə verdiyi muğamat konsertləri ilə də böyük şöhrət qazanmışdır. O dövrdə Tiflisdə verilən muğamat gecələrində Səttar tarzən Ağamal ağa Məlikağamalov, kamançaçı Kevork, skripkaçı Mnatsakan ilə çıxış edərdi.[16] Məşhur erməni musiqişünası V. Karqanov yazır ki,

" Mən 1860-cı ilin afişalarında Qafqazın sevimli müğənnisi Səttarın verdiyi konsertin proqrammasını tapdım. Afişada belə bir yazı diqqəti cəlb edirdi:

«4 yanvar bazar ertəsi günü (1860-cı il) buradakı teatrda Ağa Səttar konsert verəcəkdir». Proqram 12 nömrədən ibarət idi. Xanəndəni Şərq musiqi alətlərində: tarda Mnatsakan, dayrədə Ələkbər, qoşanağarada isə Sako müşayiət etmişdir.

Mənim fikrimcə, belə bir konsert dinləyicilərdə böyük maraq oyada bilər. Öz zəmanəsinin ən yaxşı xanəndəsi olan Səttarın oxuduğu nəğmələr yerli dinləyicilərə bədii zövq verməklə bərabər, eyni zamanda Asiya musiqisini öyrənən mütəxəssislər üçün gözəl materialdır..[17]

"

XX əsrin erkən illəri[redaktə | əsas redaktə]

XX əsrin erkən illərində muğam ifaçılığı Azərbaycanda çox yüksək bir zirvədə durmuşdu. Muğamın özünə görə forma quruluşu vardı.[2] Ən kiçik muğam 5 şöbə və guşədən, ən böyüyü isə 40-50 şöbə və guşədən ibarət olurdu.[2] 1908-ci il yanvarın 12-də Üzeyir Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun operası bütün müsəlman Şərqində opera sənətinin əsası qoyulmuşdur.[18] Operanın musiqisi, əsasən, muğam və təsniflər üzərində qurulmuşdur.[19]

1922-ci ildə muğamın tədrisi Bakıda açılmış ilk Avropa tipli musiqi tədris müəssisəsinin dərs proqramına daxil edilmişdir.[20]

Dəmir pərdə dövrü[redaktə | əsas redaktə]

SSRİ-nin yürütdüyü "dəmir pərdə" siyasəti uzun müddət Azərbaycan musiqisi üçün beynəlxalq musiqi məkanına çıxışı bağlamışdı.[20] Xarici mədəni məkanda Azərbaycan muğamının mövqeyinin itirilməsi ilə yanaşı, Azərbaycanın özünün daxilində də keçən yüzilin 1920-30-cu illərin məlum şüarlarında ifadə olunmuş nihilist tendensiya ("doloy tar!", "doloy muğam") tədricən muğam sənətinin ictimai statusunu laxlatdı.[20]

1950-ci illərdən başlayaraq muğam ifaçılığı yeni tərzdə inkişaf etməyə başlayır.[21] Muğam klassiklikdən müasirliyə doğru addımlamağa başlayır.[21] Artıq muğam ifası ilə yanaşı muğam “elmi” də müasirləşir. Muğam əsrin əvvəlindəki formadan uzaqlaşır. Ən böyük dəstgah 10-12 şöbə və guşədən ibarət olur.[22] Orta və ali təhsilli musiqi məktəblərində tar və kamançaya ilk növbədə not, sonra isə muğamı öyrədirlər.[22]

1970-ci illərədək olan dövrdə Azərbaycan cəmiyyətində muğamata primitiv sənət kimi baxış tədricən möhkəmlənməyə başladısa da, hər halda cəmiyyətdə, onun müəyyən bir hissəsində muğamatın populyarlığını azaltmadı.[20]

1970-ci illər[redaktə | əsas redaktə]

1970-ci illərin əvvəllərində SSRİ-də UNESCO-nun himayəsi altında keçirilən ənənəvi musiqinin beynəlxalq festivalları Qərb üçün Sovet Şərqinin ənənəvi musiqisini, həmçinin orijinal musiqi mədəniyyəti kimi Azərbaycan muğam sənətinin dirçəlişində rol oynadı. 1971-ci ildə UNESCO 50 albomdan ibarət olan "Dünya ənənəvi musiqisinin antologiyası" kolleksiyasına "Şərqin musiqi antologiyası" seriyasında çıxan "Azərbaycan musiqisi" plastinkasını daxil edib. 1972-ci ildə Nazim Əliverdibəyov Mirzə Şəfi Vazehin şeirləri əsasında "Muğam" baletini yaratmışdır. 1975-ci ildə Azərbaycan muğamları yenə də UNESCO tərəfindən "Musiqi mənbələri" seriyasında buraxılıb.

1977-ci ildə ABŞ-ın NASA-ya aid Voyager 1 peyki nəticəsində Azərbaycan muğamı kosmosa göndərilib.[23] Amerikalı аstronоm Karl Saqanın hazırladığı Voyager qızıl plastinkasında Kamil Cəlilovun balaban ilə çaldığı "Muğam" adlanan kompozisiyası da var idi.[24][25][26]

1980-ci illər[redaktə | əsas redaktə]

1985-ci ildə Ağdamın Xan Şuşinski adına Muğam məktəbi fəaliyyətə başlayıb.[27] Rafiq Rüstəmlinin 1987-ci ildə məktəbin nəzdində təşkil etdiyi "Qarabağ bülbülləri" ansamblı dövlət tədbirlərində, Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında, televiziyada, hərbi hissələrdə geniş proqramla konsertlər vermişdir.[27]

1990-cı illər[redaktə | əsas redaktə]

Alim Qasımovun ifasında "Sarı gəlin" mahnısı

1999-cu ildə Azərbaycanın muğam ustası Alim Qasımov UNESCO-nun Beynəlxalq Musiqi Şurasının birinci mükafatını qazanmışdır.[28]

2000-ci illər[redaktə | əsas redaktə]

2000-ci illərdə muğamın daha da geniş şöhrət tapması və genişlənməsi, Azərbaycanın birinci xanımı Mehriban Əliyevanın adı ilə bağlıdır.[2]

2003-cü il 7 noyabrda tarixində Azərbaycan muğamı UNESCO tərəfindən bəşəriyyətin qeyri-maddi irsinin şah əsəri elan olunmuşdur.[28]

2005-ci ildən Azərbaycanda keçirilən televiziya muğam müsabiqələrinə geniş tamaşaçı auditoriyası sönməyən maraqla baxıb, bu müsabiqələr Azərbaycan ifaçılıq sənətinə yeni istedadlar və gənc ifaçılar bəxş edib.[29]

2008-ci ildə Azərbaycan muğamları UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrsin Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir.[28]

2009-cu il dekabrın 27-də Bakıda, Dənizkənarı Milli Parkda Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin açılışı olmuşdur.[30][31] Həmin ildə Heydər Əliyev fondunun təşəbbüsü ilə 18-25 mart 2009-cu il tarixində Bakının Heydər Əliyev Sarayında Muğam Dünyası Beynəlxalq musiqi festivalı keçirilmişdir.[32][33]

2010-cu illər[redaktə | əsas redaktə]

Muğamların növləri[redaktə | əsas redaktə]

Dəstgah[redaktə | əsas redaktə]

Dəstgah — müəyyən muğam tərkibinə daxil olan bütün şaxələr, şöbələr, guşələr, rədiflər, rənglər və təsniflərin küll halında, məntiqi inkişaf qaydası üzrə mütəşəkkil məcmusu.[34] “Dəstgah” sözü - “dəst” - bütöv, tam, “gah” - yer, mövqe deməkdir.[34] Dəstgah - muğamın vokal-instrumental şəkildə bütün hissələrinin - şöbə, guşə, rəng, təsniflərin tam, bütövlükdə, muğam kompozisiyasının tələbləri səviyyəsində ifası deməkdir.[34] Dəstgahın ən başlıca xüsusiyyəti muğam şöbələrinin və guşələrinin, təsnif və rənglərin məntiqli surətdə ardıcıllaşaraq, silsilə yaratmasından ibarətdir.[34] Bunun da nəticəsində muğam dəstgahlarının özünəməxsus inkişaf dramaturgiyası yaranır.[34] Muğam dəstgahlar bunlardır:[35]

Zərbi muğamlar[redaktə | əsas redaktə]

Zərbi muğamlar — instrumental müşayiəti dəqiq və sabit ölçülü musiqidən, vokal qismi isə ritmik cəhətdən sərbəst improvizasiya əsasında ifa olunan mürəkkəb və dəyişkən vəznli muğamdan ibarət Azərbaycan orijinal xalq musiqi forması.[36] Zərbi muğamlar bunlardır:

Muğam məktəbləri və məclisləri[redaktə | əsas redaktə]

Muğam məclisləri XIX əsrin ikinci yarısında Bakı, Şamaxı, Şuşa kimi iri mədəni mərkəzlərdə müxtəlif şəxslər – görkəmli şair və musiqiçilər, mədəniyyət hamiləri – mesenatlar, eləcə də zadəganlar tərəfindən öz saraylarında və kübar salonlarında təşkil olunardı. Bunlar bəzən “musiqi dərnəyi” və ya “musiqi salonu” da adlandırılırdı.

Şuşada “Nəvvabın məclisi”, Şamaxıda “Mahmud ağanın dərnəyi”, Bakıda isə “Məşədi Məlik Mənsurovun salonu” qeyd olunurdu. Bütün bu musiqi məclisləri əsl musiqi məktəbinə, sənətkarlıq məktəbinə çevrilmişdi. Belə məclislərin əks-sədası təkcə iri şəhərlərdə deyil, əyalətlərdə və hətta kəndlərdə yayılır, buradakı musiqisevərlər tərəfindən də xüsusi muğam məclisləri təşkil olunurdu.[37]

Qarabağ muğam məktəbi və məclisləri[redaktə | əsas redaktə]

Qarabağ bölgəsinin mərkəzi olan Şuşa şəhərində təşəkkül tapmış və Qarabağda yaşayıb – yaradan xanəndələri, xalq çalğı alətləri ifaçılarını – sazəndələri özündə cəmləşdirən muğam ifaçılığı ənənələrini özündə cəmləşdirən məktəb.

Mir Möhsün Nəvvabın məclisi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Məclisi-fəramuşan

Ədəbi məclis olan Məclisi Fəramuşan1872-ci ildə Mir Möhsün Nəvvabın evində təşkil edilmiş və 1910-cu ilədək fəaliyyət göstərmişdir.[38] Mir Möhsün Nəvvab, Həsənəli xan Qaradaği, Fatma xanım Kəminə, Abdulla bəy Asi, Məşədi Əyyub Baki, Baxış bəy Səbur, B.Fədai, M.Katib və b. şairlər məclisin fəal iştirakçıları idilər.[38] Qarabağ xanəndələri də bu məclisdə yaxından iştirak edirdilər.[38]

Məclisi-üns[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Məclisi-üns

Ədəbi-musiqili məclis olan Məclisi-üns – 1864-cü ildə Şuşada, şair Hacı Abbas Agahın evində təşkil olunmuş, Xurşudbanu Natəvanın rəhbərliyi ilə 1897-ci ilədək fəaliyyət göstərmişdir.[39] X.Natəvan, Mirzə Rəhim Fəna, Mirzə Ələsgər Növrəs, Mirzə Həsən Yüzbaşov-Qarabaği, Məmo bəy Məmai, M. S. Piran və b. şairlər məclisin fəal iştirakçıları idilər.[39] Məclisə Qarabağ xanəndələri də dəvət olunur və şairlərin qəzəlləri əsasında muğamlar ifa edirdilər.[39]

Xarrat Qulunun məktəbi[redaktə | əsas redaktə]

Tədris ocağı kimi “muğam məktəbi” ilk dəfə XIX əsrin ortalarında Xarrat Qulu tərəfindən yaradılmışdır. XIX əsrin ortalarında fəaliyyət göstərən bu məktəb əsasən dini məqsədlərə xidmət etmişdir. Xarrat Qulu dini mərasimlərdə (məhərrəmlik təziyəsində) iştirak etmək üçün gözəl səsi olan gəncləri öz məktəbinə cəlb edir, onlara muğamatı və oxumaq qaydalarını öyrədirdi.[40] Lakin inkar olunmaz bir faktdır ki, bu məktəb sonradan muğam tədris edən musiqi məktəblərinin təşkilində nümunə olmuşdur.[40]

Xarrat Qulunun musiqi məktəbi dinə xidmət etsə də, Azərbaycan muğam sənətinin inkişafında mühüm rol oynamış bir sıra ustad sənətkarların yetişməsinə səbəb olmuşdur.[40] Qarabağın ən görkəmli xanəndələri Hacı Hüsü, Məşədi İsi, Dəli İsmayıl, Şahnaz Abbas, Əbdülbağı Zülalov (Bülbülcan), Keştazlı Həşim, Keçəçi oğlu Məhəmməd, Cabbar Qaryağdıoğlu və tarzən Sadıqcan həmin məktəbin yetirmələridir.[40]

Xarrat Qulunun vəfatından sonra Şuşada musiqi məktəbində muğamın tədrisi işini Kor Xəlifə adlı musiqiçi, daha sonra Molla İbrahim davam etdirərək, yeni musiqiçilər nəslini yetişdirdi.[41] Şuşa məktəblərində də poeziyanın və musiqinin sirrləri yeniyetmələrə gənc yaşlarından öyrədilirdi.[41] Ona görə də muğamı və şeiri Qarabağın sənətkarları, xüsusən də xanəndələri və instrumental muğam ifaçıları hələ uşaq yaşlarından dərindən bilirdilər.[41]

Bakı muğam məclisləri[redaktə | əsas redaktə]

Məşədi Məlik Mansurovun salonu[redaktə | əsas redaktə]

XIX əsrdə Bakı şəhərində və Bakı ətrafı kəndlərdə şair və muğamatçıları öz ətrafına toplayan yığıncaqlar təşkil olunardı.[42] Bunlardan ən böyüyü musiqi məclisinin rəhbəri Məşədi Məlik Mansurov (1838-1909) öz dövrünün açıq fikirli, istedadlı, mədəni şəxslərindən biri, “musiqiçilər ailəsinin” görkəmli nümayəndəsi idi.[42] Məşədi Məliyin Bakıda İçəri Şəhərdəki evinin böyük salonunda tez-tez dövrünün məşhur ziyalıları və sənətkarları yığışır, Qarabağdan, Şirvandan, İrandan gələn musiqiçilər bu evin qonağı olurdu.[42]

Hacı Hüsü, Əbdülbaqi (Bülbülcan), tarzən Mirzə Sadıq Əsəd oğlu (Sadıqcan), Məşədi Zeynal kimi tanınmış Qarabağ musiqiçiləri Məşədi Məliklə dostluq edirdi.[42] Məclislərdə yerli musiqiçilər iştirak edirdilər. Burada görkəmli xanəndə və musiqiçilərlə yanaşı, gənclər də ifaçılıq məharətini nümayiş etdirir, ustadlardan bəhrələnməyə çalışırdılar.[42] Bu musiqi məclislərində ifaçılıq sənəti barəsində ciddi söhbətlər aparılır, musiqi tarixinə fikir verilirdi.[42] Burada muğamatın nə zaman, kim tərəfindən, hansı şəraitdə yaradılması mövzusu məclis üzvlərini daha çox maraqlandırırdı. Eyni zamanda, hər bir muğam məclisdə ayrıca müzakirə olunurdu. Muğamların tamam-dəstgah və düzgün oxunmasına xüsusi diqqət yetirilərdi.[42]

Şirvan muğam məktəbi və məclisləri[redaktə | əsas redaktə]

Şirvanda muğam sənətin nə vaxt intişar tapdığını naməlum qalsa da, regionda yaşamış musiqişünas, ifaçı, xanəndələr haqqında mənbələrdə müəyyən məlumatlar yaşamaqdadır: Məhəmməd İbn Əbubəkir Şirvani (XII əsr), Hacı Nəcəf Şirvani (XIV əsr), Abdulla Şirvani (XV əsr), Zakir İbn Mustafa (XVII əsr).[14]

Şamaxı muğam məclisləri[redaktə | əsas redaktə]

XIX əsrin ikinci yarısında Şamaxıda məşhur mülkədar Mahmud ağa tərəfindən yaradılan və Şirvan zonasında xanəndəlik sənətinin inkişafında mühüm rol oynayan musiqili poetik məclislər mövcud idi.[43] Çox zaman Mahmud ağanın məclisi adlandırılırdı.[43] Bu dövrdə Şamaxıda Seyid Əzim Şirvaninin başçılıq etdiyi “Beytüs-Səfa” adlı ədəbi məclis də fəaliyyət göstərirdi. Mahmud ağa həmin məclisin üzvlərinə himayədarlıq edirdi. Seyid Əzim Şirvani ilə dostluq əlaqələri saxlayırdı.[43] Özü də şeiri, musiqini çox sevirdi, gözəl tar çalır və muğamları pəsdən oxuyurdu. O, öz malikanəsində musiqili gecələr keçirmək üçün düzəltdirdiyi xüsusi salonda tez-tez xanəndələrin müsabiqəsini keçirir, birinci yerləri tutanlara qiymətli hədiyyələr və mükafatlar verirdi. Mahmud ağanın musiqi məclisinin sədası nəinki bütün Qafqazda, hətta onun sərhədlərindən çox-çox uzaqlarda belə yayılmışdı.[43]

XIX əsrin ikinci yarısında Şamaxıya qonaq gələn bir çox səyyahlar Mahmud ağanın evinə düşürdülər.[43] Fransız yazıçısı Aleksandr Dümanın, rus rəssamı knyaz Qaqarinin və b. bu haqda məlumatları maraq doğurur.[43] Mahmud ağanın musiqi məclislərində yerli musiqiçilərlə birlikdə Tiflis, Qarabağ, İran musiqiçiləri də çıxış edirdilər.[43] Mahmud ağanın ən çox hörmət bəslədiyi və tez-tez Şamaxıya dəvət etdiyi xanəndə Hacı Hüsü və tarzən Sadıqcan olmuşdur.[43] Mahmud ağa öz məclislərinə gənc musiqiçiləri də dəvət edib onlara klassik Şərq musiqisindən təlim verərmiş. Onun məclisi bütün Zaqafqaziyada musiqiçilər üçün bir növ sənətkarlıq məktəbi idi. Burada ifaçılıq təlimi alan və çalğısı bəyənilən hər bir musiqiçi təqdir olunardı.[43]

Şamaxıda yetişmiş Mirzə Məhəmmədhəsən, Mehdi, Məbud, Şükür, Davud Səfiyarov kimi xanəndələr, Məhəmmədqulu və Hümayi kimi tarzənlər Mahmud ağanın yetirmələri olmuşlar. O zaman Şamaxı musiqi məclisinin şöhrəti çox uzaqlara yayılmışdı.[43]

Oxşar janrlar[redaktə | əsas redaktə]

Simfonik muğam[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Simfonik muğam

1948-ci ildə bəstəkar Fikrət ƏmirovŞur” və “Kürd ovşarısimfonik muğamlarında ilkin mənbəyə istinad edərək bu əsərləri özünəməxsus bəstəkarlıq texnikası yaradıcı təxəyyülü ilə zənginləşdirmiş, orkestr boyalarının əlvanlığına nail olmuşdur.[44] 1971-ci ildə O, “Gülüstan Bayatı-Şiraz” simfonik muğamında muğam şöbələrini kontrakt ardıcıllıq prinsipini saxlamış, meldokiasını kiçik lövhələrlə şərh edərək muğamı sərbəst inkişaf etdirmişdir.[44]

Simfonik muğam – iki musiqi məntiqinin həyata keçirilmiş sintezidir, qavrayışın iki növünün qarşılıqlı əlaqəsidir.[45] Üslub planında simfonik muğamlar avropa coxsəsliyinin və ənənəvi şərq monodiyasının əlaqəsini müvəqqəti-məkan kimi nümayiş etdirir.[45] Tematizm planında, simfonik muğamlarda sitatlar muğam ənənəsinin kanon improvizasiyasına istinad edir.[45] Sitat muğam improvizasiyasını əks etdirir, lakin ənənəvi deyil, ümumiləşmiş, ilkin mənbənin tematik modelinin bəstəkar təfəkkürü ilə fərdiləsimiş şəkildə verilir.[45] Simfonik muğamlarda sitat simvolik əlavə kimi qeyd edilmir. Muğam üslubu müəllif təfəkkürünün ayrılmaz komponentinə çevrilir.[45]

Muğam operası[redaktə | əsas redaktə]

Caz-muğam[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan cazı

1960-cı illərdə Vaqif Mustafazadə muğamın klassik Amerikan caz musiqisi ilə sintezini - "Caz-muğam" janrını yaratmışdır.[46][47] Cazdan fərqli olaraq, caz-muğam metr sistemini təqib etmir.[48] Bu janrda həm ritm, həm ölçülər improvizasiya olunur.[48] Vaqif Mustafazadənin həyat yoldaşı Eliza Mustafazadə Azərbaycanın peşəkar caz-muğam tərzində oxuyan ilk qadınıdır.[49]

Muğam ifaçılığı[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda ilk dəfə muğamın nota köçürülməsi işi ilə Müslüm Maqomayev məşğul olmuşdur.

Muğam ifaçılığı sənətinin inkişafında qramofon valları xüsusi əhəmiyyətə malikdir.[50] Azərbaycan muğam ifaçıları, müsəlman Şərqində ilk dəfə olaraq, XX əsrin əvvəllərində xarici ölkələrə qastrola çıxmış, Qərbdə, tamamilə başqa dünyagörüşünə və estetik zövqə malik dinləyici auditoriyası qarşısında çıxış edərək, diqqəti cəlb etmişlər.[50] Bunun da sayəsində Avropanın bir sıra iri səsyazma şirkətləri tərəfindən öz ifalarını vallara yazdırmaq üçün dəvət olunmuşlar.[50] XX əsrin təkcə ilk 20 ili ərzində Avropanın bir çox səsyazma firmaları – İngiltərənin “Qrammofon”, Fransanın “Pate”, Almaniyanın “Sport-Rekord”, Rusiyanın “Nogin zavodu” və digər ölkələrin səsyazma şirkətləri Azərbaycan muğamları, təsnifləri, rəngləri yazılmış onlarla val buraxmışdır.[50]

XX əsrin əvvəllərində Cabbar Qaryağdıoğlu, Keçəçioğlu Məhəmməd, Məşədi Məhəmməd Fərzəliyev, İslam Abdullayev, Məcid Behbudov, Qasım Abdullayev, Seyid Şuşinski və bir çox başqa xanəndələrin səsi qrammofon valına yazılmışdır.[50] Bütün bu xanəndələri əksər hallarda tarda Qurban Pirimov, kamançada Saşa Oqanezaşvili müşayiət etmişlər.[50] Həmin qrammofon valları müxtəlif arxivlərdə: Azərbaycan Dövlət Səs Yazıları Arxivində, Azərbaycan Dövlət Musiqi Mədəniyyəti Muzeyinin fondlarında və digər arxivlərdə qorunub saxlanılır.[50]

Bu vallarda xanəndələrin oxuduqları “Rast”, “Şur”, “Dügah”, “Mirzə Hüseyn Segahı”, “Bayatı-Şiraz”, “Mahur”, “Qatar”, “Bayatı Kürd”, “Bayatı-Qacar”, “Manəndi-müxalif”, “Dəşti”, “Vilayəti”, “Kürdi-Şahnaz”, “Sarənc”, “Zabul”, “Əşiran”, “Çoban bayatısı” muğamları, “Mənsuriyyə”, “Qarabağ şikəstəsi”, “Arazbarı”, “Səmayi-Şəms”, “Heyratı”, “Osmanı”, “Heyratı-Kabili”, “Şikəstə”, “Heyratı”, “Ovşarı” zərbi muğamları, çox sayda təsniflər və lirik xalq mahnıları öz əksini tapmışdır.[50]

Qeyd etmək lazımdır ki, XX əsrin ortalarından qramofon vallarının buraxılışı daha geniş vüsət almışdır. Xüsusilə “Melodiya” firmasında böyük miqdarda səsyazıları meydana gəlmiş, muğam ifaçılarının valları kütləvi tirajla buraxılmışdır.[50] Bu ənənə bu gün də davam etdirilir. Belə ki, muğam ifaçılarının çıxışları müasir texniki vasitələrlə audio, video kassetlərə yazılır, İnternet səhifələrinə daxil edilir.[50] Bütün bunlar muğamların geniş surətdə tədqiqinə də yol açır.[50]

Muğamların nota salınması məsələsi bir çox musiqi alimlərinin diqqət mərkəzində olmuşdur. XX əsdə muğamların Avropa not sistemi ilə yazılması prosesi genişlənmişdir ki, bu da onların öyrənilməsi üçün vacib bir mərhələnin başlanğıcını qoymuşdur.[50] Bu dövrdə müxtəlif ölkələrdə muğamın not yazıları həyata keçirilmişdir.[50] Azərbaycan muğamlarının nota köçürülməsi işi 1920-ci illərin sonlarından geniş vüsət alaraq, tədricən sistemli şəkil kəsb edir.[50] Azərbaycanda ilk dəfə muğamın nota köçürülməsi işi ilə Müslüm Maqomayev məşğul olmuş, 1928-ci ildə Qurban Pirimovun ifasından «Rast» muğamını nota salmışdır (əlyazma).[50] Həmçinin, Niyazi irsinin tədqiqatçıları tərəfindən onun «Rast» və «Şur» dəstgahlarının vokal-instrumental şəkildə Cabbar Qaryağdıoğlunun ifasından nota yazıldığı faktı göstərilir ki, bunlar da bəstəkar üçün, bir növ, yaradıcılıq laboratoriyası olmuşdur.[50]

Muğamların 1936-cı ildə nəşr olunmuş ilk not yazıları – Tofiq Quliyevin «Rast», «Zabul», Zakir Bağırovun «Dügah» muğam dəstgahları tarzən Mənsur Mənsurovun ifasından nota yazılmışdır ki, bu nəşrlər milli musiqişünaslığın inkişafında irəliyə doğru mühüm addım idi.[50] Həmin illərdə həmçinin bir sıra bəstəkarlar - Qara Qarayev Qurban Pirimovun ifasından «Şur» muğamını, Fikrət Əmirov Bilal Yahyadən «Rast», «Segah», «Şur» muğamlarından bəzi şöbələri, Tofiq Quliyev Zülfü Adıgözəlovun ifasında «Rast» muğamını və digər nümunələri nota yazmışlar.[50]

Muğamların nota yazılması işinin yeni mərhələsi 1950-1970-ci illərə təsadüf edir.[50] Bu illərdə bəstəkar Nəriman Məmmədovun muğamları nota yazıb nəşr etdirməsi diqqətəlayiqdir.[50] Bunlar: “Çahargah” və “Hümayun” (Bakı, 1962), “Bayatı-Şiraz” və “Şur” (Moskva, 1962), “Rast” və “Şahnaz” (Bakı, 1963), “Segah-Zabul” və “Rəhab” (Bakı, 1965) instrumental şəkildə, “Çahargah” (Moskva, 1970), “Rast” (Moskva, 1978) vokal-instrumental şəkildə not yazılarıdır.[50] İnstrumental muğamlar görkəmli tarzən Əhməd Bakıxanovun ifasından yazılmışdır.[50] Vokal-instrumental muğamlar isə tarzən Bəhram Mansurovun, xanəndə Hacıbaba Hüseynovun ifasından nota yazılmışdır, təsnif və rənglərin nota salınmasında tarzən Həbib Bayramovun, xanəndələr Yaqub Məmmədov, İslam RzayevƏlibaba Məmmədovun ifaçılıq təfsirinə də müraciət edilmişdir.[50] 2000-ci illərdən aid muğamların not yazıları sırasında Arif Əsədullayevin tarzən Elxan Müzəffərovun ifasından yazdığı “Bayatı-Şiraz” və “Hümayun” (2002), “Rast” və “Çahargah” (2004), “Şur”, “Şüştər” və “Zabul Segah” (2005) instrumental muğamlarının not nəşrləri xüsusi yer tutur.[50] Tarzən-pedaqoq Əkrəm Məmmədlinin 2010-cu ildə çap olunmuş “Azərbaycan muğamları” adlı not nəşrində isə ustad tarzən Kamil Əhmədovun ifaçılıq üslubuna uyğun olan “Rast”, “Bayatı-Qacar”, “Mahur-hindi”, “Orta Mahur”, “Zabul-Segah”, “Xaric Segah”, “Şur”, “Bayatı-Şiraz”, “Çahargah”, “Hümayun”, “Şüştər”, “Şahnaz”, “Rəhab”, “Bayatı-kürd” instrumental muğamlarının not yazıları öz əksini tapmışdır.[50] Bütün bu not yazıları muğam tədrisi üçün zəruri amilə çevrilmişdir.

Muğam üçlüyü[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Muğam üçlüyü
Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" poemasına çəkilmiş XVI əsrə aid miniatürdə təsvir olunmuş muğam üçlüyü[51]

Azərbaycanda muğamı, adətən, muğam üçlüyün müşayiəti ilə xanəndə ifa edir.[2] Belə ansamblın ifa etdiyi vokal instrumental bütöv muğam dəsgahı adlanır.[2] Dəsgah muğamın küll halında, yəni, onun dəramədinin, bütün şöbə və guşələrinin, eləcə də hər şöbənin təsnif və rəng, yaxud diringələrinin ardıcıl ifa olunması deməkdir.[2] Muğam kompazisiyasına daxil olan şöbələr əsərin musiqi-poetik məzmununu müəyyənləşdirən improvizə reçitavit səpkili vokal melodiyalardan ibarətdir.[2] Bunlar dəqiq ritmə malik mahnı və rəqs epizodları ilə əvəzlənir.[2] Mahnı epizodları təsnif, rəqsinki isə rəng adlanır.[2]

Muğamların monumental, silsilə formaları, eyni zamanda, ən kiçik detalların son dərəcə cilalanması melodiyanın ifadəlilik imkanlarının əks etdirilməsindəki çoxplanlılıqla fərqlənir.[2] Vokal – instrumental muğamdan fərqli olaraq çox vaxt rəngdə ifa edilmir.[2] Muğamın ifası alətdə mükəmməl çalmağı bacarmaqla yanaşı, həm bütün kompozisiyanın quruluşunun qanunauyğunluqlaqrına, həm də şöbədən-şöbəyə keçidin məntiqinə bələd olmağı tələb edir.[2] Lakin bu halda da muğamı standart şəkildə, formal ifa etmək də olar, çünki keçidləri, tamamlamaları daha maraqlı, musiqiyə şirinlik gətirən çoxlu xallar vurmaqla orijinal səsləndirmək mümkündür.[2]

XIX əsrin məşhur tarzəni Mirzə Sadıq əvvəlcə kamançaçalan Ata Bağdagül oğlu ilə birlikdə Şərqin böyük müğənnisi Hacı Hüsünü müşayiət edir, sonra isə şuşalı xanəndə Məşədi İsinin üçlüyünə keçir.[52] 1880-ci ildə onu üçlüyün tərkibində Təbrizə – Nasirəddin şah Qacarın oğlu Müzəffərəddin Qacar Mirzənin toy məclisinə dəvət edirlər.[52] Toyda çox sənətkarlar çalıb-oxuyur.[52] Lakin Hacı Hüsü ən yaxşı xanəndə, Sadıqcan isə ən gözəl tarzən sayılaraq, fəxri "Şiri-Xurşid" ordeni ilə təltif olunur.[52]

1970-ci illərdə muğam üçlüyü yeni bir formatda meydana çıxmışdır. Belə ki, məşhur bəstəkar, pianoçu, caz-muğam üslubunun banisi Vaqif Mustafazadə 1977-ci ildə "Muğam" caz üçlüyünü yaratmışdır.[53] Və ardınca bu üçlüyə rəhbərlik edərək TallinTiflisdə keçirilmiş festivalların laureatı olmuşdur.[53]

1987-ci ildə M.Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının nəzdində ilk muğam triosu yaradılmışdır ki, onun adı "Cabbar Qaryağdıoğlu adına muğam üçlüyü" idi.[54] Tərkibi xalq artistləri Möhlət Müslümov (tarzən), Fəxrəddin Dadaşov (kamançaçı) və Zahid Quliyevdən (xanəndə) ibarət idi.[54] Sonrakı illərdə bu muğam üçlüyü bir çox xanəndələrlə işləmiş, dünyanın bir çox ölkələrində qastrol səfərlərində olmuşdur.[54] Müxtəlif xanəndələri müşayiət edən üçlüyün ifasında xarici ölkələrdə bir sıra disklər buraxılmışdır.[54]

1992-ci ildə ildə xanəndə Ağaxan Abdullayev, tarzən Zamiq Əliyev və kamançaçı Ədalət Vəzirov birlikdə "Zülfü Adıgözəlov adına muğam üçlüyü" yaratmışdır.[55] Bu trio İranda, İraqda Məhəmməd Füzulinin 500 illiyi ilə bağlı YUNESKO-nun tədbirlərində çıxış etmişdir. 1997-ci ildən bu trioya Ağaxan Abdullayevin əvəzinə tanınmayan, tələbə qız Simarə İmanova daxil olmuş[55] və onlar "Şərq bülbülü muğam üçlüyü" adı ilə çıxış etmişlər.[56] Üçlük 1997-ci ildə Özbəkistanın Səmərqənd şəhərində keçirilmiş "Şərq təranələri" festivalında iştirak edərək 46 ölkə musiqiçiləri arasında ən ali mükafat olan "Qran-Pri"yə layiq görülmüşdür.[55] Üçlük uğurlu qələbəsiylə dünyaya Azərbaycan musiqisini bir daha tanıtdırır. Üçlüyün uğurlu çıхışı və parlaq qələbəsi münasibətilə o zamanki ölkə rəhbəri – Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyev qalibləri qəbul edir və onların hər üçü "əməkdar artist" fəхri adına layiq görülür.[57] Bundan sonra dövlət tədbirlərini bu muğam üçlüyü bəzəməyə başlayır. Muğam üçlüyü dövlət tədbirlərində öz layiqli yerini tutur və mütəmadi olaraq ölkə rəhbərliyi tərəfindən dəstəklənir.

Xanəndilik[redaktə | əsas redaktə]

Xanəndəlik sənətinin inkişafı muğam musiqisi ilə sıx əlaqədardır.[16] Əsl xalq yaradıcılığından ibarət olan bu musiqi əsrlər boyu şifahi halda nəsildən-nəslə keçərək böyük və zəngin irs yaratmışdı.[16] SSRİ xalq artisti Bülbül muğamların inkişafını məhz xanəndəlik sənəti ilə bağlayırdı:

" «...Azərbaycan klassik muğamlarının inkişaf tarixi onların ifaçıları ilə sıx əlaqədardır. Fasiləsiz olaraq saat yarım, iki saat uzanan oxumaları yaradan müğənnilər ancaq Azərbaycanda olmuşdur. Səttar, Cabbar Qaryağdıoğlu, Şəkili Ələsgər, Əbdülbağı, Seyid Şuşinski məhz belə müğənni olmuşlar. Yuxarıda adları çəkilən xanəndələr-«dəstgah» adı altında proqram əsər yaratmışlar. Azərbaycan muğamlarını məharətlə ifa etməklə xanəndələr empirik yollarla əsrdən əsrə keçən, zəmanələrin sınaqlarından çıxıb-gələn orijinal oxumaq məktəbi yaratmışlar. Bu orijinal məktəb Zaqafqaziyada olduğu kimi, bütün Yaxın Şərqdə böyük hörmət qazanmışdır.[58] "

XX əsrin əvvəllərinə qədər varlı ailələr xanəndələri, ortabab və şəhər yoxsulları isə zurnaçılar dəstəsini, kənd əhli isə aşıqları öz şənliklərinə dəvət edirdilər.[59] Lakin böyük toylara həm xanəndə, həm də aşıq dəstəsi çağırar və növbə ilə oxudardılar.[59]

Xanəndələr arasında xalq musiqisinə, nəğmə və qomaya meyl 1905-ci il inqilabından sonra güclənmişdir.[60] Rusiyada burjua-demokratik inqilabının başlanması Yaxın Şərq xalqlarının, o cümlədən Azərbaycan xalqının siyaci-ictimai həyatında da dönüş yaratdı.

Kənd toylarında, məclislərində xanəndə də xalqın sevimlisi oldu. Böyük müğənni Cabbar Qaryağdıoğlundan sonra bu nəcib təşəbbüsə Malıbəyli Həmid, Zabul Qasım, Şəkili Ələsgər, İslam AbdullayevSeyid Şuşinski kimi sənətkarlar qoşuldular. Onlar xalq kütlələri arasında artıq fars təsnifləri deyil, Azərbaycan dilində təsniflər oxuyurdular.[16] Bu xanəndələr muğam oxuyarkən Məhəmməd Füzulinin, Molla Pənah Vaqifin, Seyid Əzim Şirvaninin, Qasım bəy ZakirinXurşidbanu Natəvanın qəzəllərindən istifadə edirdilər.[16] Dəstgahlarda Azərbaycan şairlərinin qəzəl və qoşmalarından istifadə edilməsi muğam sənətini xalqa daha da yaxınlaşdırırdı. Lakin onu da demək lazımdır ki, xanəndə dəstəsinin kənd məclislərinə çağırılması aşıq dəstələrini sıxışdırdı.[61] Çünki xanəndə dəstəsində olan tar, kamança, dəf və qoşanağara xüsusi tembrə malik olmaq etibarilə saz və zurnadan geniş və zəngin idi.[16]

Çalğıçılıq[redaktə | əsas redaktə]

Sadıqcanın tar ifaçılığı qaydaları üzrə irəli sürdüyü bütün bu yeniliklər az zamanda bütün ZaqafqaziyaOrta Asiya tarzənləri tərəfindən danışıqsız qəbul olundu.

Türk musiqişünası Rauf Yektabəy Qafqaz musiqisinə aid yazılarında Mirzə Sadıq (Sadıqcan) sənətkarlığına və onun tara etdiyi yeniliklərə yüksək qiymət verərək yazmışdır:

" «...Sadığın musiqiçilik Ģöhrəti bütün Qafqaza yayılmışdı. Tarzənlikdə dahi olan Sadıq 5 simli tara 6 sim əlavə edib onu zənginləşdirmişdir..[62] "

Rauf Yektabəy Sadığı dövrünün bir çox böyük xanəndələri ilə müqayisə edərək üstünlüyü ona vermişdir:

" ...Tarzən Sadıqdan sonra Qafqazda Hacı Hüsü, Məşədi İsi, Yusif, Həsənçə, Dəli İsmayıl, Həşim və Əbdülbaqi adlı xanəndələr şöhrət qazanmışlarsa da, lakin bunların heç biri Sadıq dərəcəsinə çatmamışlar.[62] "

Sadıq Azərbaycan muğamına da bir sıra yeniliklər gətirmişdir.[16] O, «Segah» muğamını inkişaf etdirərək, tarın qoluna «Zabul» pərdəsini, «Mirzə Hüseyn segahı»na isə «Müxalif»i əlavə etmiş, «Mahur» muğamını təkmilləşdirmişdir.[16] Əfrasiyab Bədəlbəyli Sadıqcanın tara və muğamata gətirdiyi yenilikləri yüksək qiymətləndirərək yazırdı:

" «Əgər muğamatın ifası sahəsində tarın musiqi alətləri içərisində birinci yer tutduğunu nəzərə alsaq Mirzə Sadığın kəşf etdiyi yeniliklərin, nəticə etibarı ilə Azərbaycan musiqisi tarixində böyuk bir dönüş yaratdığını təsdiq etmiş olarıq. Demək olarki, Mirzə Sadıqdan başlayaraq Azərbaycan muğamatının mahiyyəti, onun ifadə vasitələri, təsir qüvvəsi və muğamatı ifa etmək üslubu yeni bir pilləyə qalxmış oldu. Mirzə Sadıq Azərbaycan musiqisi tarixində yeni bir səhifə açdı.[63] "

Mədəniyyətdə[redaktə | əsas redaktə]

1 manat obv.jpg
1 Azərbaycan qəpiyi, 2006 - üz tərəf.jpg


Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı tərəfindən 2005-ci və 2009-cu illərdə buraxılmış Azərbaycanın 1 manatlıq əsginasları üzərində və 2006-cı ildə buraxılmış Azərbaycanın 1 qəpiyi üzərində muğam üçlüyünün musiqi alətləri təsvir olunmuşdur. Muğam və onun inkişafına həm də poçt markaları həsr etmişdir.

Ədəbiyyatda[redaktə | əsas redaktə]

Əsrlər boyu musiqi sənətinin mühüm sahəsini təşkil edən muğamlar xalqın bütün həyatı ilə, onun mənəvi dünyası ilə sıx bağlıdır. Azərbaycan ədəbiyyatında muğama aid çoxlu ədəbi əsərlər həsr olunub.

Muğamın tarixi və təsviri Nizami GəncəvininXosrov və Şirin” poemasında, Bəxtiyar Vahabzadənin "Muğam" silsəlisindən olan şeirlərdə əks olunmuşdur.[64]

Muğam bir xəzinədir, açarıdır duyğular,
Muğamda sevinc də var, muğamda kədər də var,
Muğam mənim xalqımın misilsiz kamalıdır.
Tarixidir, eşqidir, arzusu, amalıdır.

"Leyli və Məcnun", Bəxtiyar Vahabzadə[64]

Xanəndə və hürufi dərvişlərin avazı ilə İmadəddin Nəsiminin aşağıdakı qəzəli bütün Yaxın Şərqdə XIV əsrdə ifa olunan muğamları, muğamların şöbə və guşələrini bütün incəliklərinə qədər sadalamışdır.[14] Qəzəlin birinci beytində əvvəl «Novruz»; «Rast»; sonra «Hüseyn»-i; ikinci beytində «Çahargah»; «Segah», «Hicaz», dördüncü beytdə «Əraq»; «Rəhavi»; beşinci beytdə «Hisar»; «Mübərrigə»; «Müxalif» göstərilir:

Həsrət yaşı, hər ləhzə qılir bənzimizi saz,
Bu pərdə kim, nəsnə bizə olmadı dəmsaz.

Üşsaq meyindən qılalı işrəti - «Novruz»,
Ta «Rasta gələ «Cəngi-Hüseyni»də sərəfraz.

Bu «Çahargahı» lütf qıl, ey hüsnü «büzurgi»,
Kuçik dəhanından bizə, ey dilləri-Tənnaz.

Zəngülə sifət nalə qılmaz zar «Segaha»,
Çün əzmi – «Hicaz» eyləyə məhbubi-xoşavaz.

Ahəngi- «Sifahan» qılır ol nami - «Əraqi»,
«Rəhavi» yolunda yenə canın qıla pərvaz.

Könlümü «Hisar» eylədi ol ruhi - Mübərriğa,
Gəl olma «Müxalif» bizə, ey dilbəri – «Şahnaz».

Çün «Şurə» gəlib eşq sözün qıla Nəsimi,
Şövqündən anın cusə gəlir Sədiyi-Siraz.

"Leyli və Məcnun", Bəxtiyar Vahabzadə[64]

Kinoda[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanın xalq rəssamı Arif Hüseynovun əsəri

Azərbaycan muğamı 1979-cu ildə Andrey Tarkovskinin "Stalker", Yuli Qusmanın "Qorxma, mən səninləyəm", Hüseyn Seyidzadənin "O olmasın, bu olsun" filmlərində səslənib.[65]

Azərbaycan kinematoqrafında muğama həsr olunan filmlərdən "Şur", "Təsnif", "Muğam (1976)", "Muğam (1995)", "Muğam (2001)", "Qarabağ bülbülləri", "Naməlum səs", "Havalansın Xanın səsi", "Mahur-hindi", "Bayatı şiraz", "Teymur Əmi", "Mənsuriyyə", "Sara Qədimova", "Məclisi üns", "Muğamat var olan yerdə...", "Ağaxan", "Nəriman Əliyev" və "Muğamda yaşayan səs"i qeyd etmək olar.

İncəsənətdə[redaktə | əsas redaktə]

"Muğam üçlüyü" azərbaycanlı rəssam (məsələn, Toğrul Nərimanbəyov[66]) və heykəltəraşların (məsələn, Zakir Əhmədov[67]) geniş işlədiyi mövzudur. Həmçinin, geyim kolleksiyalarında da qaval, tarkamançadan ibarət bu üçlüyün əks olunduğu geyimlər nümayiş və təqdim olunmuşdur.[68] Bundan başqa, misal üçün tikmə ustası Mehriban Xəlilzadə iynə ilə "Muğam üçlüyü" əsərini yaratmışdır.[69][70] Bu mövzuda Səmədağa Cəfərovun saxsı boşqab üzərində çəkdiyi "Muğam üçlüyü" də diqqəti cəlb edir.[71]

Görkəmli sənətçilər[redaktə | əsas redaktə]

Xanəndələr[redaktə | əsas redaktə]

Kişi[redaktə | əsas redaktə]

Ağaxan Abdullayev (Muğam (film, 2007)).JPG
Hacıbaba Hüseynov.jpg
Xan Şuşinski.jpg
Ağaxan Abdullayev · Hacıbaba Hüseynov · Xan Şuşinski
Zülfü Adıgözəlov.jpg
Bulbuljan.jpg
Babək Niftəliyev.JPG
Zülfü Adıgözəlov · Bülbülcan · Babək Niftəliyev

Qadın[redaktə | əsas redaktə]

Qəndab Quliyeva.JPG
Sara Bəbişqızı Qədimova.jpg
Nəzakət Teymurova 01.jpg
Qəndab Quliyeva · Sara Qədimova · Nəzakət Teymurova

Musiqiçilər[redaktə | əsas redaktə]

Kişi[redaktə | əsas redaktə]

Bəhram Mansurov.jpg
Habil Əliyev.jpg
Mirzə Sadıq.jpg
Bəhram Mansurov · Habil Əliyev · Mirzə Sadıq

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Muğam - Muğam ensiklopediyası". mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. http://mugam.musigi-dunya.az/m.html. İstifadə tarixi: 19 January 2016.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 2,22 2,23 2,24 2,25 2,26 2,27 2,28 2,29 2,30 (2010) Elmi-filoloji qaynaqlar, ədəbi simalar haqqında düşüncələr. 19 January 2016 tarixində istifadə olunub.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Z.Mirzəyev. Rast muğamı. Metodik vəsait. – Bakı: Mütərcim, 2010. – 36 səh.
  4. 4,0 4,1 "Muğamın formalaşması tarixçəsi", İlya Məhərrəmi
  5. "Muğam "şumer" deyilən Azəri türkünün milli mənəvi sərvətidir"., Tariyel Vəli Azərtürk., SİETL., ABŞ., 2001.,s. 4
  6. "Muğam "şumer" deyilən Azəri türkünün milli mənəvi sərvətidir"., Tariyel Vəli Azərtürk., SİETL., ABŞ., 2001., s. 57-58
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Əlilicanzadə, Qorxmaz. "Azərbaycan muğaminin tarixi köklərinə yeni nəzəri baxiş". www.musigi-dunya.az. http://www.musigi-dunya.az/article/63/63_4.htm. İstifadə tarixi: 18 January 2016.
  8. ""Muğam "şumer" deyilən Azəri türkünün milli mənəvi sərvətidir"., Tariyel Vəli Azərtürk., SİETL., ABŞ., 2001., s. 5
  9. 9,0 9,1 "Atropatena" (e.ə. IV- e. VII əsr), Abdulla Fazili, Bakı, "Elm" nəş, 1992, s. 142-143
  10. Artur Kristensen. İran dər zaman-e Sasaniyan, Tehran, 1345, s. 76.(R. Yasəminin tərcüməsi)
  11. "Lüğətname"., Ə.Dehxuda., Tehran., Tehran Universiteti, Ədəbiyyat və Humanitar fənlər İnstitutu nəşriyyatı., çap 1956-1979-cu illər.
  12. "Milli estrada sənətinin yaranması və təşəkküıü"., Q.Əlilicanzadə., Bakı., 2012., nəşr., s. 107
  13. "Среднеазиатский трактат по музыке дервиша Али"(XVII век).., Семенов А.А., Ташкент, 1946, 87 с.
  14. 14,0 14,1 14,2 (2014) MƏŞHUR XEYRİYYƏÇİ MAHMUD AĞA VƏ NAMƏLUM MUĞAM UNİVERSİTETİ. Elm və təhsil.
  15. 15,00 15,01 15,02 15,03 15,04 15,05 15,06 15,07 15,08 15,09 15,10 15,11 "Tarixi melumat". musbook.musigi-dunya.az. http://musbook.musigi-dunya.az/az/history_inf.html. İstifadə tarixi: 19 January 2016.
  16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 16,5 16,6 16,7 (1985) Azərbaycan xalq musiqiçiləri. Bakı: Yazıçı.
  17. V. Karqanov. Tiflis operasının əlli illiyi. «Kavkazski Vestnik» jurnalı, 1902-ci il, № 1, 11 Şöbə, səh.46.
  18. "100th anniversary of the first opera in the East: Leyli and Majnun (1908)". UNESCO. http://www.unesco.kz/publications/clt/Anniversaries_2008-9.pdf.
  19. "The Permanent Delegation of Azerbaijan to UNESCO requested that UNESCO should be associated with the 100th anniversary of the first opera in the East: "Leyli and Majnun", in 2008.". UNESCO. http://unesdoc.unesco.org/images/0015/001523/152303e.pdf.
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 "Bu gün Beynəlxalq Azərbaycan Muğamı Günüdür". anl.az. http://anl.az/down/meqale/ses/2010/avqust/131336.htm. İstifadə tarixi: 20 January 2016.
  21. 21,0 21,1 Rafiq İmrani . Muğam tarixi. I c. “Elm”. Bakı- 1998.
  22. 22,0 22,1 Solmaz Qasımova. Səslən tarım. “Azərbaycan “ – 1998
  23. "Voyager - Spacecraft - Golden Record - Sounds of Earth". NASA. http://voyager.jpl.nasa.gov/spacecraft/sounds.html. İstifadə tarixi: 2009-05-25.
  24. "AZƏRBAYCANDA BALABAN SƏNƏTİNİ ÖYRƏNƏN AMERİKALININ İNDİ 80 TƏLƏBƏSİ VAR (Balaban ustadı Babaxan Əmirovun dedikləri)" (Azerbaijani). mediaforum.az. http://mediaforum.az/articles.php?article_id=20090127032653773&page=05&lang=az#.U3Ha7vldVQA. İstifadə tarixi: 13 May 2014.
  25. Azerbaijani Music Selected for Voyager Spacecraft
  26. Azerbaijani mugham sent out to outer space 32 years ago
  27. 27,0 27,1 "“Qarabağ bülbülləri”nin yaradıcısı kimdir". www.anl.az. http://www.anl.az/down/medeniyyet2008/may/medeniyyet2008_may_579.htm. İstifadə tarixi: 20 January 2016.
  28. 28,0 28,1 28,2 "Azərbaycan Respublikası -YUNESKO əməkdaşlığı". www.mfa.gov.az. http://www.mfa.gov.az/content/556. İstifadə tarixi: 18 January 2016.
  29. Abduləliyev, Ariz. "Muğamat var olan yerdə: Televiziya müsabiqəsinə bir NƏZƏR". modern.az. http://modern.az/articles/72604/1/. İstifadə tarixi: 18 January 2016.
  30. "Azerbaijan’s First Lady and UNESCO Director - General Visit "International Mugam Center"". Mugham Radio (Baku). 30 July 2010. http://www.mugamradio.az/news/. İstifadə tarixi: 3 August 2010.[dead link]
  31. "Mugham Centre opened in Azerbaijan". News.Az (Baku). 23 October 2009. http://www.news.az/articles/681. İstifadə tarixi: 3 August 2010.
  32. "Насыщенный год". http://www.zerkalo.az/2009-12-31/culture/5873-filarmoniya-muradadigezalzade.
  33. "Mugam feast in prospect". news.az. http://news.az/articles/culture/32515.
  34. 34,0 34,1 34,2 34,3 34,4 "Muğam Dəstgahları". mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. http://mugam.musigi-dunya.az/m/mugam_destgahlari.html. İstifadə tarixi: 23 January 2016.
  35. "Dəstgah". mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. http://mugam.musigi-dunya.az/d/destgah.html. İstifadə tarixi: 23 January 2016.
  36. "Zərbi muğam". mugam.musigi-dunya.az. mugam.musigi-dunya.az. http://mugam.musigi-dunya.az/z/zerbli_mugam.html. İstifadə tarixi: 23 January 2016.
  37. "Muğam Məclisləri". mugam.musigi-dunya.az. http://mugam.musigi-dunya.az/m/mugam_meclisleri.html. İstifadə tarixi: 18 January 2016.
  38. 38,0 38,1 38,2 "Muğam Ensiklopediyası - Məclisi Fəramuşan". mugam.musigi-dunya.az. http://mugam.musigi-dunya.az/m/meclisi_feramushen.html. İstifadə tarixi: 19 January 2016.
  39. 39,0 39,1 39,2 "Muğam Ensiklopediyası - Məclisi-Üns". mugam.musigi-dunya.az. http://mugam.musigi-dunya.az/m/meclisi_uns.html. İstifadə tarixi: 19 January 2016.
  40. 40,0 40,1 40,2 40,3 "Xarrat Qulunun Məktəbi". mugam.musigi-dunya.az. http://mugam.musigi-dunya.az/x/xarrat_qulunun_mektebi.html. İstifadə tarixi: 18 January 2016.
  41. 41,0 41,1 41,2 Muğam Ensiklopediyası "Qarabağ Muğam Məktəbi". mugam.musigi-dunya.az. http://mugam.musigi-dunya.az/q/qarabag_mugam.html Muğam Ensiklopediyası. İstifadə tarixi: 18 January 2016.
  42. 42,0 42,1 42,2 42,3 42,4 42,5 42,6 "Muğam Ensiklopediyası - Bakı Muğam Məclisləri". mugam.musigi-dunya.az. http://mugam.musigi-dunya.az/b/baki_mugam_meclisleri.html. İstifadə tarixi: 19 January 2016.
  43. 43,0 43,1 43,2 43,3 43,4 43,5 43,6 43,7 43,8 43,9 "Muğam Ensiklopediyası - Şamaxi muğam məclisləri". mugam.musigi-dunya.az. http://mugam.musigi-dunya.az/sh/shamaxi_mugam_meclisleri.html. İstifadə tarixi: 19 January 2016.
  44. 44,0 44,1 Mir-Bağırzadə S.A. İncəsənət tarixi. Dərslik. Bakı, MSA, 2012.
  45. 45,0 45,1 45,2 45,3 45,4 Maharramova, Inara. "F.ƏMIROVUN SIMFONIK MUĞAMLARININ BƏZI ÜSLUB XÜSUSIYYƏTLƏRI". www.musigi-dunya.az. http://www.musigi-dunya.az/new/read_magazine.asp?id=192&page=3. İstifadə tarixi: 23 January 2016.
  46. "Azerbaijan - Mugham and Modernism". www.worldmusic.net. http://www.worldmusic.net/guide/azerbaijan-mugham-and-modernism/. İstifadə tarixi: 13 January 2016.
  47. Esslemont, Tom. "Azerbaijan mugham music makes revival". BBC. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/8503897.stm. İstifadə tarixi: 13 January 2016.
  48. 48,0 48,1 "Victor Kotov". musideum.com. http://musideum.com/concerts/victor-kotov/. İstifadə tarixi: 13 January 2016.
  49. "Bu gün Vaqif Mustafazadənin doğum günüdür". news.lent.az. http://news.lent.az/news/196423. İstifadə tarixi: 13 January 2016.
  50. 50,00 50,01 50,02 50,03 50,04 50,05 50,06 50,07 50,08 50,09 50,10 50,11 50,12 50,13 50,14 50,15 50,16 50,17 50,18 50,19 50,20 50,21 50,22 50,23 50,24 Akbarova, Arzu. "“ŞUR” MUĞAMININ MUSİQİŞÜNASLIQDA TƏDQİQİNƏ DAİR". kulturevreni.com. http://kulturevreni.com/12-186.pdf. İstifadə tarixi: 18 January 2016.
  51. Nizami Ganjavi, Khamsa, Khosrow and Shirin, 70tn of the XVI century, SPL, Dorn 341. f. 70 b.
  52. 52,0 52,1 52,2 52,3 İradə Sarıyeva. Tarı diz üstdən sinəyə qaldıran virtuoz musiqiçi - Sadıqcan... "Bakı Xəbər" qəzeti. 26 noyabr 2014, səh. 15. (azərb.)
  53. 53,0 53,1 Həmidə Nizamiqızı. «Sevil»in dörd gözəli. "Mədəniyyət" qəzeti, 9 dekabr 2011, səh. 12. (azərb.)
  54. 54,0 54,1 54,2 54,3 Cabbar Qaryağdı oğlu adına muğam üçlüyü. mugam.musigi-dunya.az (azərb.)
  55. 55,0 55,1 55,2 Əliyev Zamiq Balarza oğlu (25.05.1950, Bakı) mugam.musigi-dunya.az (azərb.)
  56. Alim Nəbioğlu. Nə tez ötdü illərim, nə tez keçdi günlərim. "Olaylar" qəzeti, 21 may 2010, səh. 12. (azərb.)
  57. ""Əməkdar artist" fəxri adının verilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 24 may 1998-ci il tarixli, 711 nömrəli Fərmanı. e-qanun.az (azərb.)
  58. A. Məmmədova. Bülbül. Bakı, 1967, səh. 117
  59. 59,0 59,1 Ü.Hacıbəyov. Azərbaycan musiqi həyatına bir nəzər. Əsərləri, ikinci cild. Bakı, 1965, səh. 217.
  60. Bülbül. Xanəndəlik və nəğmələrimiz haqqında (əlyazması). Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirliyi Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun arxivi, inv. 67
  61. Ü. Hacıbəyov. В старом и новом Азербаjджане. «Сoветсkaјa mузыka» jurnalı, 1938-ci il, № 2, səh. 58
  62. 62,0 62,1 Rauf Yektabəy. Qafqaziyədə musiqi. «Şəhbal» jurnalı, Ġstambul, 1912-ci il, № 59, səh. 210.
  63. Ə. Bədəlbəyli. Qurban Pirimov. Bakı, 1955, səh. 18. 66
  64. 64,0 64,1 64,2 (2004) Bəxtiyar Vahabzadə. Seçilmiş əsərləri, II cild (poemalar), Bakı: Öndər nəşriyyat, 230. ISBN 9952-416-11-2. 19 January 2016 tarixində istifadə olunub.
  65. "Mugham concert held within 8th session of UNESCO Intergovernmental Commission for Protection of Intangible Cultural Heritage". azertag.az. http://azertag.az/en/xeber/Mugham_concert_held_within_8th_session_of_UNESCO_Intergovernmental_Commission_for_Protection_of_Intangible_Cultural_Heritage-86534. İstifadə tarixi: 18 January 2016.
  66. Тогрул Нариманбеков - "Мугам". baku.ru  (rus.)
  67. Закир Ахмедов - Мугам. baku.ru  (rus.)
  68. "Muğam və Milli Geyimlər" adli moda nümayişi keçirilib. anspress.com, 18.05.2010 (azərb.)
  69. Durna Səfərli. İynə ilə «çəkən» rəssam. azadliq.org, 16.08.2011 (azərb.)
  70. Məhəmməd Nərimanoğlu. Tikmələrin izi ilə. "Azərbaycan" qəzeti. 29 iyul 2011, səh. 5.
  71. Səadət Abdullayeva. AZƏRBAYCAN XALQ MUSİQİSİ VƏ TƏSVİRİ SƏNƏTİ. azyb.net (azərb.)

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Rafiq İmrani. Muğam Şumer dövründən başlayır. Bakı, 1999.
  • Seyfəddin Qəniyev. Səadət Veysova. Məşhur xeyriyyəçi Mahmud Ağa və naməlum muğam universiteti. Bakı, “Elm və təhsil”, 2014, 292 səh.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]