Məhəmməd

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Məhəmməd ibn Abdullah
ərəb. مُحمّد‎‎
Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg
Mədinə şəhərində yerləşən Peyğəmbər məscidinin qapılarında qeyd edilmiş "Məhəmməd Allahın Elçisi"dir yazısı.
Rütbə Peyğəmbər
Doğum tarixi 26 aprel 570[1][2]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 8 iyun 632 (62 yaşında)
Vəfat yeri
Qeyd edilir İslam
Əsas məbədi Peyğəmbər məscidi
Xatirə günü Mövlud bayramı
Rəmzləri Qırmızı qızılgül
Vikimənbənin loqosu Məhəmməd Vikimənbədə
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Məhəmməd (ərəb. مُحمّد‎‎ [mʊˈħæmmæd]) və ya Abu Qasim Məhəmməd ibn Abdullah ibn Abd əl-Müttəlib ibn Haşim[3] (26 aprel 570[1][2], Məkkə8 iyun 632, Mədinə)[4] — dini, sosial, siyasi lider və İslamın qurucusu.[5] İslam təliminə əsasən, Adəm, İbrahim, Musa, İsa və digər peyğəmbərlərin təbliğ etdiyi monoteist təlimləri təsdiq və təqdim etmək üçün göndərilmiş peyğəmbər.[5][6][7][8] Məhəmməd İslamın bütün əsas qollarında Allahın sonuncu elçisi olaraq qəbul edilir.

Məhəmməd təqribi olaraq 570-ci ildə (Fil ili) Ərəbistan yarımadasında yerləşən Məkkə şəhərində doğulub. O, altı yaşından etibarən yetim qalmışdır.[9] Məhəmməd babası Əbdülmütəllibin himayəsi altında böyümüşdür. Babasının ölümündən sonra isə əmisi Əbu Talibin himayəsinə keçmişdir.[10]

Məhəmməd vaxtaşırı Məkkə yaxınlığındakı Hira adlanan mağaraya gedərdi. O, 40 yaşında Cəbrail tərəfindən ziyarət edildiyini[11][12]Allahdan ilk vəhyni aldığını bildirdi. Üç ildən sonra, 613-cu ildə,[13] Məhəmməd bu vəhyləri təbliğ etməyə başladı.[14] O, elan etdi ki, "Allah birdir",[15] Allaha təslimiyyət (İslam) doğru həyat yoludur[16] və digər İslam peyğəmbərləri kimi o da Allahın elçisidir.[17][18][19]

Başlanğıcda, Məhəmmədin ardıcılları az idi və onlar məkkəli politeistlərin düşmənçiliyinə məruz qalırdılar. O, 615-ci ildə ardıcıllarını təqibdən qorumaq üçün onlardan bəzilərini Aksum Krallığına göndərdi. 622-ci ildə isə özü və ardıcılları Məkkədən Mədinəyə (əvvəl Yəsrib olaraq adlandırılırdı) köç etdilər. Bu hadisə, hicri təqvimi olaraq da bilinən "İslami təqvimin" başlanğıcı sayılır. Həmin il Məhəmməd Mədinədəki qəbilələri Mədinə müqaviləsi ilə birləşdirdi. Səkkiz il məkkəli qəbilələrlə aralıqlarla davam edən müharibələrdən sonra Məhəmməd 10.000 müsəlman əskərlə birlikdə Məkkə şəhərinə doğru hərəkətə başladı. Fəth böyük ölçüdə müharibəsiz keçdi və Məhəmməd şəhərə az qırğınla daxil ola bildi. Məhəmməd vida həccindən qayıtdıqdan bir neçə ay sonra, 632-ci ildə, xəstələndi və vəfat etdi. Ölümünə qədər Ərəbistan yarımdasının əksəriyyəti İslam dinini mənimsədi.[20][21]

Tanrı tərəfindən Məhəmmədə göndərilən vəhylər Quran ayələrini meydana gətirmişdir. Vəhylər müsəlmanlar tərəfindən "Allahın kəlamı" adlandırılır və dinin əsası olaraq qəbul edilir. Qurandan başqa, Məhəmmədin hədislərdəsiyərlərində yer alan təlimləri və tətbiqləri (sünnə) İslam hüququnun mənbələri olaraq dəstəklənir və istifadə edilir (bax: Şəriət).

Məhəmməd tarixdə 100 ən nüfuzlu şəxs siyahısında birinci sıradadır.[Mənbə göstərin]

Qurandaki adları və titulları[redaktə | əsas redaktə]

İslam xəttatlığında sülus xətti ilə "Məhəmməd" adının yazılışı

Məhəmməd adı Quranda dörd dəfə keçir və "tərifə layiq" mənasına gəlir.[22] Həmçinin, Quranda Məhəmmədə ikinci şəxs olaraq müxtəlif adlarla müraciət edilir: elçi, peyğəmbər, Allahın qulu, xəbərçi (bəşir), şahid, müjdəçi (mübəşşir), xəbərdarlıq edən (Nazir), xatırladan (müdhəkkir), Tanrıya dəvət edən, Nur və işıq saçan lampa.

Həyatından bəhs edən mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

Quran[redaktə | əsas redaktə]

Kufi xətti ilə yazılmış Quran (Abbasilər dövrü, 8-ci 9-cu əsrlər)

Quran İslamın ən ali dini mətnidir. Müsəlmanlar onun baş mələk Cəbrayıl tərəfindən Məhəmmədə çatdırılan Allahın sözləri olduğuna inanırlar.[23][24][25] Lakin Quranda Məhəmmədin həyatı haqqında məlumat azlıq təşkil edir.[26][27]

Erkən bioqrafiyalar[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmmədin həyatı ilə əlaqədar əhəmiyyətli məlumatlar müsəlman erasının 2-ci və 3-cü əsr müəlliflərinin tarixi əsərlərində tapıla bilər (b.e-nın 8-ci 9-cu əsrləri).[28] Bunlar Məhəmmədin həyatı haqqında əlavə məlumatlar ehtiva edən ənənəvi müsəlman bioqrafiyalarıdır.[29] Ən erkən siyər (Məhəmmədin bioqrafiyası və sözləri) İbn İşaq tərəfindən təqribi olaraq 767-ci ildə yazılmış "Tanrının elçisinin həyatı" adlı əsərdir. Lakin əsər sonradan itirilmişdir. Əsər itirilməməmişdən öncə İbn Hişam tərəfindən böyük ölçüdə, əl-Təbəri tərəfindin isə kiçik ölçüdə istifadə edilmişdir.[30][31] İbn Hişam əsərdən böyük ölçüdə istifadə etsə də, İbn İşaqın yazdığı bioqrafiyadan bəzi bölümləri çıxartdığını da qeyd etmişdir.[32] Məhəmmədin həyatı haqqında digər erkən tarixi mənbələrə əl-Vaqidi tərəfindən yazılmış "Məhəmmədin səfərbərliklərinin tarixi" və onun katibi İbn Səd əl-Bağdadinin əsərləri də daxildir.[28]

Bu mənbələrin doğruluğu qeyri-müəyyən olsa da, bir çox tədqiqatçı onları həqiqi hesab edir.[30]

Hədis[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Hədis

İslamda digər mühüm mənbələr isə hədislərdir. Hədislərin tərtibi Məhəmmədin ölümündən sonra da Məhəmməd əl-Buxari, Müslüm İbn Həccac, əl-Tirmizi, əl-Nəsai, Əbu Davud, İbn Macə, Malik İbn Ənəs və əl-Daraqtuni kimi hədis alimləri tərəfindən davam etdirilmişdir.[33][34]

Bəzi qərb tədqiqatçıları hədis kolleksiyalarını dəqiq tarixi mənbə kimi görürlər.[33] Adətən İslam alimləri bioqrafik ədəbiyyat əvəzinə hədis ədəbiyyatına daha çox diqqət ayırırlar. Ona görə ki, hədislər təsdiqlənə bilən zəncirvari silsilədən ibarətdirlər. Bioqrafik ədəbiyyatda isə belə bir silsilənin olmaması onların nəzərinə görə, daha az təsdiqlənə biləndir.[35]

İslamaqədərki Ərəbistan[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Cahiliyyət dövrü
Məhəmmədin dövründəki başlıca qəbilələr və onların yaşayış yerləri

Ərəbistan yarımadası vulkanik torpaqlarla örtülü olduğu üçün böyük ölçüdə əraziləri quraq idi. Vahələr və ya su mənbələrindən uzaq olan ərazilərdə kənd təsərrüfatının vəziyyəti çətin idi. MəkkəMədinə şəhərləri yarımadanın önəmli mərkəzlərindən idilər. Mədinə böyük dərəcədə inkişaf edən aqronomik məskunlaşma məntəqəsi, Məkkə isə bir çox ətraf qəbilələr üçün mühüm maliyyə mərkəzi idi.[36] İttifaqa və ya qohumluğa əsaslanan qəbilə üzvlüyü mühüm sosial bağlılıq mənbəyi daşıyırdı.[37] Yerli ərəblər köçəri və ya oturaq idilər. Köçəri qruplar su və sürüləri üçün otlaq axtararaq davamlı səyahət edir, oturaq qruplar isə məskunlaşıb ticarət və təsərrüfatla məşğul olurdular. Köçərilərin həyatda qalması həmçinin karvanlara və vahələrə edilən basqınlara da əsaslanırdı; onlar bunu cinayət hesab etmirdilər.[38][39]

İslamaqədərki Ərəbistanda Tanrı və Tanrıçalar fərdi qəbilələrin qoruyucusu hesab edilirdilər, onların ruhları müqəddəs ağaclar, daşlar, bulaqlar və quyularla əlaqələndirilirdi. Məkkədəki Kəbə illik ziyarət yeri olmasından əlavə burada qəbilə qoruyucusu olan Tanrıların (hər qəbilənin öz qoruyucu Tanrısı vardı) 360 ədəd bütü yerləşirdi. Üç Tanrıça Tanrının qızları hesab edilirdi: Əl-Lat, Mənatəl-Uzza. Ərəbistanda xristianlaryəhudilər də daxil olmaqla monoteist icma da var idi.[40] Hənif adlanan ərəblər, qatı monoteistik inanca sahib idilər.[41] Müsəlman ənənəsinə görə, Məhəmmədin özü Hənif olub, İbrahimin oğlu İsmayılın nəslindəndir.[42]

VI əsrin ikinci yarısı Ərəbistanda siyasi iğtişaşlar dövrü sayılır.[43] Yarımadadakı dini parçalanmalar iğtişaşların mühüm səbəblərindən biri idi.[44] Yəməndə yəhudilik, İran körfəzində isə xristianlıq dominant din sayılırdı.[44] Bu dövrdə bölgədəki çoxtanrılı dinlərin tərəfdarlarının sayı azalmağa və daha ruhani dinlərə maraq artmağa başlamışdı.[44] Çoxları ruhani dinlərə istəksiz bir şəkildə müraciət etsə də, bu inanclar onların intellektual və mənəvi istinad nöqtələrini təmin edirdi.[44]

Məhəmmədin həyatının ilk illərində, aid olduğu Qureyş qəbiləsi Qərbi Ərəbistanda dominant bir qüvvə halına gəlmişdi.[45] Onlar Qərbi Ərəbistandaki bir çox qəbilənin üzvlərini Kəbə ilə bağlayan və Məkkə ziyarətgahının nüfuzunu artıran hums dini birliyini qurmuşdular.[46] Anarxiyanın qarşısını almaq üçün Qüreyş, bütün zorakılıqların qadağan oldunduğu müqəddəs aylar quruluşunu dəstəklədi və beləliklə, təhlükəsiz Həcc ziyarətləri və yarmarkalara qatılmaq mümkünləşdi.[46] Hums birliyi əsasən dini əhəmiyyət daşısa da, Məkkə üçün də əhəmiyyətli iqtisadi nəticələrə səbəb olmuşdu.[46]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Uşaqlıq dövrü və erkən həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax: Mövlud bayramı

Şablon:Məhəmmədin həyatının xronologiyası Məhəmməd təqribən 570-ci ildə[11] Məkkədə doğulub.[47] Onun doğum gününün Rəbiüləvvəl ayına təsdüf etdiyinə inanılır.[48] Məhəmməd Qureyş qəbiləsindən olan Bəni Haşim klanına mənsub idi. Onun ailəsi Məkkənin qabaqcıl ailələlərindən biri sayılırdı.[19][49] İslam ənənəsinə görə Məhəmmədin doğum ili Fil ili olaraq qəbul edilir.[50][51][52] Həmçinin bəzi 20-ci əsr tədqiqatçıları onun doğum ilinin 568 və ya 569-cu illərə təsadüf etdiyini də iddia edirlər.[10]

Məhəmmədin atası Abdullah, o, doğulandan təxminən altı ay sonra vəfat etmişdir.[53] İslam ənənəsinə görə, Məhəmməd doğulmasından dərhal sonra səhradaki bədəvi ailələrindən birinə göndərilib, çünki səhra həyatı körpələrin sağlamlığı üçün daha münasib hesab edilirdi; bəzi qərb tədqiqatçıları isə bu ənənənin tarixiliyini qəbul etmirlər.[54] Məhəmməd iki yaşına qədər analığı Həlimə bint Abi Züheyb və onun əri ilə birlikdə yaşayıb. Altı yaşında isə Məhəmmədin anası Aminə xəstələnib vəfat etmişdir.[54][55] Sonraki iki il ərzində Məhəmməd səkkiz yaşına qədər babası Əbdülmütəllibin himayəsi altında qaldı. Əbdülmütəllibin ölümündən sonra o, əmisi Əbu Talibin himayəsinə keçdi.[56]

Yeniyetməliyi dövründə Məhəmməd ticarətdə təcrübə qazanmaq üçün əmisi ilə birlikdə Suriyaya səyahətlərə qatılırdı.[56] İslam ənənəsinə görə, Məhəmməd Suriyaya gedən karvanları müşayiət edərkən doqquz və ya on iki yaşında idi və ona peyğəmbər olacağını qabaqcadan gördüyünü söyləyən Bahira adında xristian keşişlə tanış olmuşdu.[57]

Məhəmmədin gəncliyi haqqında məlumatlar azdır. Mövcud məlumatların isə araşdırılmasında müəyyən çətinliklər əmələ gəlir. Belə ki, bu məlumatların tarix olan hissələrini, əfsanə olan hissələrindən ayırmaq çətindir.[56] Məhəmmədin tacir olduğu və "Hind okeanı ilə Aralıq dənizi arasındaki ticarətdə" iştirak etdiyi bilinir.[58] Xarakterinə görə ona "etibarlı"[59] mənasına gələn əl-Əmin (ərəb: الامين) və "doğurçu" mənasına gələn əl-Sadiq ləqəbini vermişdilər.[12][19][60] Nüfuzu səbəbi ilə 595-ci ildə Xədicə binti Xüveyliddən evlənmək təklifi aldı və təklifi qəbul etdi.[58]

İbn İşaqın məlumatına görə 605-ci ildə Məhəmməd Kəbənin divarındaki Qara Daşın yerləşdirilməsində iştirak etmişdi. Müqəddəs sayılan Qara Daş Kəbənin bərpası zamanı çıxardılmışdı. Məkkənin rəhbər şəxsləri kimin Qara Daşı yerinə qaytarması barədə qərara gələ bilmirdilər. Ən nəhayətdə qərara aldılar ki, qapıdan daxil olan bir sonraki adam Qara Daşı yerinə qaytarmaq səlahiyyətinə malik olsun. Bu zaman Məhəmməd qapıdan içəri daxil oldu. Beləliklə, Məhəmməd daşı bir parçanın ortasına yerləşdirdi. Digərləri isə kənarlarından tutdular və birlikdə Qara Daşı apardılar. Sonra isə Məhəmməd daşı yerinə yerləşdirdi. Bu hadisə Cəbrailin ona ilk vəhy gətirməsindən 5 il əvvəl baş vermişdi.[61][62]

Quranın başlanğıcı[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax: Vəhy
Müsəlman inancına görə Məhəmmədin ilk vəhyini aldığı Cəbəl əl-Nur dağındakı Hira mağarası

Məhəmməd hər il bir neçə həftə tək başına Məkkə yaxınlığındakı Hira adlı mağarada qalırdı.[63][64] İslam ənənəsinə görə, 610-cu ildə bu mağaraya olan ziyarətlərinin birində, mələk Cəbrayıl ona görünmüş və ona sonradan Qurana daxil ediləcək ayələri oxumağı buyurmuşdur.[65] Quranın ilk sözlərinin Ələq surəsinin ilk ayələri olduğu barədə fikir birliyi vardır.[66] Məhəmməd ilk vəhylərini aldıqdan sonra dərin sıxıntı keçirmişdi. O, evə döndükdən sonra Xədicə binti Xüveylid və əmisi oğlu Varaka ibn Nofəl tərəfindən təsəlli edilmişdi.[67] O, həmçinin başqalarının onun iddialarını rədd edəcəklərindən qorxurdu.[39] Şiə ənənəsinə əsasən, Məhəmməd mələyin görünməsinə təəccüblənməmiş və ya qorxmamışdı. Daha doğrusu sanki, mələyin gələcəyini gözləyirmişcəsinə onu salamlamışdı.[68] İlk vəhydən sonra 3 illik fasilə dövründə (fətrə dövrü olaraq da bilinir) Məhəmməd özünü məyus hiss etmiş və bu 3 illik dövrü ibadətə və mənəvi hazırlığa həsr etmişdi.[66] Vəhylər davam etdikcə Məhəmmədə təskinlik verilmiş və təbliğata başlanması əmr edilmişdi: "Rəbbin nə səni tərk etmişdi, nə də (sənə) acığı tutmuşdu".[69][70]

Məhəmməd Cəbrayıldan ilk vəhyni alır. Fəzlullah Rəşidəddinin Cəmi ət-Təvarix əlyazmasından, 1307 (Elxanilər dövrü)

Qurana əsasən Məhəmmədin əsas vəzifələrindən biri, iman gətirməyənləri esxatoloji cəzalarından xəbərdar etmək idi. Bəzi hallarda Quran qiyamət gününə açıq şəkildə istinad etməsə də, nəsli kəsilmiş qövmlərdən misallar gətirərək Məhəmmədin müasirlərini bənzər fəlakətlərdən xəbərdar edirdi.[71] Məhəmməd təkcə Tanrının vəhyni rədd edənləri xəbərdar etmir, o, eyni zamanda pisliyi tərk edən, ilahi sözləri dinləyən və Tanrıya xidmət edənlərə müjdələr verirdi.[72] Məhəmmədin missiyası həmçinin tək Allahı təbliğ etməkdən ibarət idi. Quran Məhəmmədə Rəbbinin adını elan və tərif etməsini, bütlərə sitayiş etməməsini və ya digər Tanrıları onunla əlaqələndirməməsini əmr etmişdi.[71]

Yaradan Rəbbinin adı ilə oxu!—O, insanı qan laxtasından yaratdı. Oxu! Sənin Rəbbin (müqayisəsiz) səxavətə malikdir. —O, qələmlə (yazmağı) öyrətdi.—İnsana bilmədiklərini öyrətdi.

Quran (96:1–5)

Erkən Quran ayələrinin əsas mövzuları insanın yaradıcısı qarşısında olan məsuliyyətini əhatə edirdi. Buraya ölülərin dirilməsi, cəhənnəmdəki işgəncə və cənnətdəki zövqlərin təsviri və hayatın hər sahəsində Tanrının əlamətləri daxil idi. Həmin vaxtlar inananlardan tələb olunan dini vəzifələr çox az idi: Tanrıya inanmaq, günahların bağışlanmasını istəmək, tez-tez dua etmək, ehtiyac içində olanlara yardım etmək, fırıldaqçılığı və sərvət sevgisini rədd etmək (Məkkənin ticarət həyatında əhəmiyyətli olduğu hesab edilir), ismətli olmaq və qız uşaqlarına qarşı cinayət törətməmək.[19]

Müqavimətlə üzləşməsi[redaktə | əsas redaktə]

Nəcm surəsinin son ayəsi: "(Ey insanlar!) Gəlin Allaha səcdə edin, (Allaha) ibadət edin! (Ondan başqasına itaət etməyin!)"

Müsəlman ənənəsinə görə, Məhəmmədin xanımı Xədicə onun peyğəmbər olduğuna inanan ilk şəxs idi.[73] Sonra Məhəmmədin on yaşındaki əmisi oğlu Əli ibn Əbu Talib, yaxın dostu Əbu Bəkr və oğulluğa götürdüyü Zeyd də onun peyğəmbərliyinə iman gətirdilər.[73] 613-cü ildən etibarən Məhəmməd İslamın açıq təbliğatına başladı.[14][74] Bir çox məkkəli tərəfindən lağa qoyulub, əhəmiyyət verilməməsinə rəğmən, Məhəmmədin artıq bir neçə ardıcılı var idi. Başlanğıcda İslamı qəbul edən üç əsas qrup vardı: varlı tacirlərin oğulları və ya kiçik qardaşları; qəbilə başçılığından salınmış və ya qəbilə başçılığını əldə etməkdə uğursuz olan insanlar və zəif, əsasən müdafiəsiz əcnəbilər.[75]

İbn Sədə görə, Məhəmmədə qarşı müxaliflik bütpərəstliyi və çoxtanrılığı qınayan ayələri təbliğ etdiyi zaman başladı.[76] Lakin Quranın təfsirinə görə, ona qarşı müxalifətçilik, Məhəmmədin İslamı xalqa təbliğ etməsiylə başladı.[77] Ardıcılları artdıqca Məhəmməd Məkkənin dini həyatında əsas yer tutan və sərvəti Kəbəyə əsaslanan bölgənin yerli qəbilələri üçün təhdid meydana gətirdi. Məhəmmədin Məkkənin ənənəvi dinini qınaması xüsusi ilə Kəbənin qoruyucuları olan və özünün də üzvü olduğu Qureyş qəbiləsi üçün "təhqiramiz" sayılırdı.[75] Böyük tacirlər Məhəmmədi təbliğatını dayandırması üçün yola gətirməyə çalışırdılar. Ona tacirlər arasına daxil edilmək və sərfəli nigah təklifi etdilər. O, bu təkliflərin ikisini də qəbul etmədi.[75]

Məgər ona iki gözü Biz verməmişikmi? Bir dillə iki dodaq (verməmişikmi)? Ona iki yoxuşlu yola yönəltmədikmi? O isə sərt yoxuşu aşmağa can atmadı. Sən nə bilirsən ki, sərt yoxuş nədir? O,bir kölə azad etməkdir və ya aclıq günündə (möhtaca) yemək verməkdir qohumluq əlaqəsi çatan bir yetimə, yaxud (aclıqdan) yerə uzanmış kasıba! Sonra isə o, iman gətirən, bir-birinə səbr və mərhəmət tövsiyə edənlərdən olmaqdır.

Quran (90:8–17)

İslam ənənəsi bu dövrdə Məhəmməd və ardıcılarına qarşı uzun müddət davam edən zülmü və pis rəftarı qeydə almışdır.[19] Tanınmış məkkəli lider olan Əbu Cəhlin qulu Süməyyə bint Hübbat İslamın ilk şəhidi olaraq tanınır. O, inancından imtina etməyi qəbul etmədiyinə görə sahibi tərəfindən nizə ilə öldürülmüşdü. Başqa bir müsəlman qul olan Bilal inancına görə Üməyyə ibn Xələf tərəfindən sinəsinin üzərinə ağır daş qoyularaq işgəncəyə məruz qalmışdı.[78][79]

615-ci ildə Məhəmməd ardıcıllarından bəzilərini təqiblərdən qorumaq üçün Aksum krallığına göndərdi. Onlar Aksumda xristian olan efiyopiyalı hökmdar Əşəmə ibn Əbcərin himayəsi ilə kiçik bir koloniya qurdular.[19] İbn Səd həmin dövrdə Efiyopiyaya iki ayrı köçdən bəhs edir. Ancaq İbn HişamTəbəri Efiyopiyaya olan yalnızca bir köç haqqında yazıblar. Əl-Təbəridə qorunan məşhur Ürvə ibn əl-Zübeyrin məktubuna görə, İslamın getdikcə güclənməsi və Ömər ilə Həmzə kimi yuxarı dərəcəli və güclü məkkəlilərin İslamı qəbul etməsi ilə müsəlmanların əksəriyyəti vətənlərinə geri qayıtmışdılar.[80]

617-ci ildə iki mühüm Qüreyş klanı olan Maxzum və Bəni Abd-Şəmsin liderləri ticari rəqibləri olan Bəni Haşimə qarşı boykot tətbiq etdilər. Boykotun səbəbi isə Məhəmmədin mühafizə edilməsi idi. Boykot üç il davam etdi, lakin nəticəsiz oldu və dağıldı.[81][82]

İsra və Merac[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax: Merac
Qüdsəki Məbəd dağı kompleksinin bir parçası olan Məscidül-Əqsa. Məhəmmədin gecə səyahətinindəki mümkün yerin şərəfinə "ən uzaq məscid" olaraq adlandırılmışdır[83]

İslam ənənəsinə görə, Məhəmməd 620-ci ildə Cəbrayıl ilə birlikdə öncə Qüdsə sonra isə səmaya səyahət etmişdi. Bu vaxt ərzində Məhəmmədin cənnəticəhənnəmi gəzdiyi və İbrahim, Musaİsa kimi əvvəlki peyğəmbərlərlə görüşdüyü deyilir.[84] Məhəmmədin ilk bioqrafiyasının müəllifi İbn İşaq bu hadisəni mənəvi təcrübə olaraq təqdim edir. Əl-Təbəri və İbn Qatir kimi tarixçilər isə bu hadisəni fiziki səyahət olaraq təqdim edirlər.[84]

Hicrətə yaxın dövrdə baş vermiş hadisələr[redaktə | əsas redaktə]

Qübbətüs-Səhra üzərindəki Quran yazıları. Məhəmmədin buradan cənnətə qalxdığına inanılır[85]

Məhəmmədin xanımı Xədicə və əmisi Əbu Talib 619-cu ildə vəfat etdilər. Bu il "Hüzün ili" olaraq da bilinir. Əbu Talibin ölümü ilə birlikdə Bəni Haşimin rəhbərliyinə Məhəmmədin qatı düşməni olan Əbu Ləhəb keçdi. Tezliklə Əbu Ləhəb Məhəmmədin Bəni Haşim tərəfindən mühafizəsini ləğv etdi. Beləliklə, Məhəmməd təhlükə qarşısında qaldı. Həmçinin Bəni Haşimin mühafizəni götürməyi öldürüldüyü təqdirdə qan qisasının alınmayacağı mənasına da gəlirdi. Bundan sonra Məhəmməd Ərəbistandaki mühüm şəhərlərdən olan Taif şəhərinə sığınmaq istəsə də, səyi uğursuz oldu və şəhər sakinlərinin hücumuna məruz qaldı.[19][82] Bu hadisələrdən sonra Məhəmməd Məkkəyə qayıtmaq məcburiyyətində qalmışdı. Mütim ibn Abdi adlı şəxsin (Bəni Nöhvəl qəbiləsinin mühafizəçisi) təşəbbüsü ilə Məhəmməd doğma şəhərinə təhlükəsiz bir şəkildə qayıda bildi.[19][82]

Başverənlərdən sonra Məhəmməd özü və ardıcılları üçün yeni bir yurd axtarışına başlamışdı. Bunun üçün bir neçə cəhd edilsə də, müvəffəqiyyətsizliklə nəticələndi. Ancaq sonradan müəyyən bir ümid yarandı. Belə ki, yəsriblilər (sonradan Mədinə adlandırılmışdır) ilə danışıqlardan sonra şəhərə köç etmək üçün müsbət nəticə əldə olundu.[19]

Yəsribin ərəb əhalisi təktanrıçılıq ilə tanış idi. Həmçinin şəhərdə yaşayan yəhudilər də yeni peyğəmbərin gəlişini gözləyirdilər. Həbəşistana olan köç kimi, Qureyş Mədinəyə olan köçün də qarşısını almağa çalışdı. Ancaq, demək olar ki, bütün müsəlmanlar köç etməyə müvəffəq oldular.[86]

Hicrət[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Hicrət

622-ci ildə Məhəmməd və ardıcıllarının Məkkədən Mədinəyə köç etməsi "hicrət" adlanır. 622-ci ilin iyununda Məhəmməd ona qarşı sui-qəsd həyata keçiriləcəyi barədə xəbər aldı. Əlinin köməyi ilə bu sui-qəsdin qarşısı alındı.[87] O, gizlicə Məkkədən çıxaraq ardıcılları ilə birlikdə Məkkədən 450 kilometr (280 mil) şimalda yerləşən Mədinəyə köç etdi.[88][89]

Mədinə dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmmədin Mədinədəki həyatının xronolgiyası
622 Mədinəyə hicrət
623 Karvan yürüşlərinin başlanması
624 Bədr döyüşü
624 Bəni Qeynuqanın mühasirəsi
624 Saviq yürüşü
624 Qərqərətəlkədr yürüşü
624 Zil-əmr yürüşü
625 Uhud döyüşü
625 Həmraul-Əsəd yürüşü
625 Xalid ibn Əbu Süfyanın qətli
625 RəciBiri-Məunə faciələri
625 Bəni Nadirin mühasirəsi
626 III Bədr yürüşü, Zatur-Riqa yürüşüDumətul-Cəndəl yürüşü
627 Xəndək döyüşü
627 Bəni Qureyzənin mühasirəsi
628 Hüdeybiyyə sülh müqaviləsinin bağlanması
628 Xeybər döyüşü
629 İlk həcc ziyarəti
629 Mütə döyüşü
630 Məkkənin fəthi
630 Hüneyn döyüşü
630 Taifin mühasirəsi
630 Təbuk yürüşü
631 Ərəbistan yarımadasının böyük hissəsininin idarə edilməsi
632 Vida həcci
632 Məhəmmədin vəfatı, 8 iyun Mədinə

Mədinə xalqı Məkkədən köç edənlərdən (mühacirlər), onlara yardım edən İslamı qəbul etmiş ənsarlardan (EvsHəzrəç qəbilələri) və Bəni Qureyzə, Bəni Qeynuqa, Bəni Nadir adlı yəhudi qəbilələrindən ibarət idi. Onlar arasında birlik yaratmaq olduqca çətin görünürdü. Məhəmmədin niyyəti Mədinədə birliyi təmin etmək idi. O, mühacirlər ilə yerli xalqı qardaş elan etdi. Həmçinin yəhudilər ilə soyuqluğu aradan qaldırmağı bacardı və Mədinə şəhər dövlətinin əsasını qoydu. Habelə, Mədinə xalqının hüquq və vəzifələrini müəyyən edən 47 maddədən ibarət Mədinə müqaviləsi də qəbul edildi. [Mənbə göstərin]

Bu dövrdə yəhudilərin İslama qarşı çıxmaları və bəzilərinin müsəlman kimi görünməsinə baxmayaraq keçmiş dinlərində qalmaları rəvayət edilir. Məhəmməd Mədinədəki həyatı dövründə başda məkkəlilər olmaqla bir çox qəbiləyə qarşı 100-ə qədər hərbi əməliyyata imza atmışdır.

Silahlı qarşıdurmanın başlaması[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Bədr döyüşü

Müsəlmanlar Mədinəyə köç etdikdən sonra məkkəlilər onların əmlaklarını ələ keçirmişdilər.[90] Başverənlər gələcəkdə məkkəlilər ilə müsəlmanlar arasında müharibəyə gətirib çıxaracaqdı. Bu hadisədən sonra müsəlmanların məkkəlilər ilə döyüşməsinə icazə verən Quran ayələri nazil oldu (Əl-Həcc surəsinin 39 və 40-cı ayələri).

Ənənəvi təsvirə görə, 11 fevral 624-cü ildə Mədinədəki İkiqibləli məsciddə ibadət edərkən Məhəmmədə üzünü Qüdsdən Məkkəyə doğru çevirməsi haqqında vəhy gəldi. Məhəmməd və ardıcılları yeni əmrə uyğunlaşdılar və üzlərini Məkkəyə tərəf çevirdilər.[91]

Zülmə məruz qaldıqlarına görə vuruşanlara (kafirlərə qarşı Allah yolunda döyüşməyə) izin verilmişdir. Allah onlara kömək etməyə, əlbəttə, qadirdir! O kəslər ki, haqsız yerə, ancaq “Rəbbimiz Allahdır” – dediklərinə görə yurdlarından (Məkkədən) çıxarıldılar. Əgər Allah insanların bir qismini digər qismi ilə (müşrikləri möminlərlə) dəf etməsəydi, sözsüz ki, içərisində Allahın adı çox zikr olunan soməələr (rahiblərin yaşadığı monastırlar), kilsələr, məbədlər (yəhudi məbədləri) və məscidlər dağılıb gedərdi (darmadağın edilərdi). Allah Ona (öz dininə) yardım edənlərə, şübhəsiz ki, yardım edər. Həqiqətən, Allah yenilməz qüvvət, qüdrət sahibidir!

Quran (22:39–40)

624-cü ildə Məhəmmədin başçılığı ilə məkkəlilərə qarşı 300 nəfərdən bir qədər çox müsəlman qüvvəsi yaradıldı. Onların məqsədi məkkəlilər tərəfindən qarət edilən əmlaklarının geri alınması idi. Müsəlmanlar Bədrdə məkkəli-müşrik karvanına qarşı pusqu qurdular. Plandan xəbərdar olan Məkkə karvanı müsəlmanlardan sıyrılmağı bacardı. Karvanın təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün Məkkədən qüvvə göndərildi və karvanın təhlükəsizlikdə olduğunu xəbər aldıqdan sonra müşriklər müsəlmanların üzərinə yeriməyə davam etdilər. Beləliklə, Bədr döyüşü başlandı. Saylarının xeyli az olmasına baxmayaraq müsəlmanlar qələbə qazandılar. Döyüşdə müsəlmanlardan on dörd nəfər, qarşı tərəfdən isə azı qırx beş nəfər həlak oldu. Həlak olan məkkəlilər arasına Əbu-Cəhl də başda olmaqla bir çox yüksək rütbəli şəxs daxil idi. Müsəlmanlar tərəfindən əsir götürülən yetmiş nəfərin bir çoxu fidyə qarşılığında geri verildilər.

Bu dövrdə Məhəmməd üç əsas yəhudi qəbiləsindən biri olan Bəni Qeynuqanı Mədinədən qovdu, lakin bəzi tarixçilər bu hadisənin Məhəmmədin ölümündən sonra həyata keçirildiyini yazırlar.[92] Bədr döyüşündən sonra Məhəmməd Hicazın şimal hissəsindən gələcək hücumlardan qorunmaq üçün bir sıra Bədəvi qəbilələrlə qarşılıqlı ittifaq qurdu.

Məkkə ilə konflikt[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalələr: Uhud döyüşüXəndək döyüşü
"Məhəmməd peyğəmbər və ordusu Uhud döyüşündə". Siyəri-Nəbinin 1595-ci ildəki nəşrindən

Bədrdə məğlub olan məkkəlilər qisas almağa can atırdılar. İqtisadi rifahlarını qorumaq üçün onlar nüfuzlarına dəymiş ziyanın əvəzini çıxmalı idilər.[93] Bundan sonrakı aylarda məkkəlilər Mədinəyə pusqu dəstələri göndərməyə başladılar. Məhəmməd isə Məkkə ilə müttəfiq qəbilələrə qarşı yürüşlər həyata keçirdi və Məkkə karvanına basqın təşkil etdi.[94]

Bədrin qisasını almaq üçün Əbu Süfyan 3000 nəfərlik ordu yığdı və Mədinəyə doğru hərəkətə başladı.[95] Müsəlman kəşfiyyatı Məhəmmədə Məkkə ordusu və onların sayı barədə xəbər çatdırdı. Növbəti gün müsəlmanlar döyüş müşavirəsi üçün toplandılar. Müşavirə zamanı müsəlmanlar arasında fikir ayrılığı yarandı. Belə ki, Məhəmməd və bir çox yüksək rütbəli şəxslər Mədinə daxilində döyüşməyin və möhkəmləndirilmiş qala divarlarından faydalanmağın daha təhlükəsiz olacağını qeyd etdilər. Daha gənc müsəlmanlar isə məkkəlilərin şəhər xaricindəki əkinləri məhv edəcəklərini və qalaya toplanmağın müsəlmanların nüfuzuna ziyan vuracağı fikrini irəli sürdülər. Məhəmməd nəhayət gənc müsəlmanların dediyi ilə razılaşdı və müsəlman qüvələrini döyüşə hazırladı. Beləliklə, 23 mart 625-ci ildə tərəflər arasında hərbi əməliyyatlar, Uhud döyüşü başlamış oldu.[96][97] Müsəlmanların erkən toqquşmalarda üstünlük qazanmasına baxmayaraq, strateji əhəmiyyat daşıyan müsəlman oxçularınının çoxunun yerlərini tərk etmələri və beləliklə oxçuların nizamının pozulması müsəlmanların məğlubiyyətinə gətirib çıxardı. Döyüşdə müsəlman ənənəsində ən tanınmış şəhidlərdən biri, Məhəmmədin əmisi Həmzə də daxil olmaqla 75 müsəlman həlak oldu. Məkkəlilər döyüşü davam etdirmədilər, sadəcə qələbəni elan etmək üçün Məkkəyə qayıtdılar. Bunun səbəbi yəqin ki, Məhəmmədin yaralanması və həlak olması haqqında məlumatların yayılması idi. Məhəmmədin yaşadığı ortaya çıxdıqda, Məkkəlilər onun yardımına gələn yeni qüvvələr haqqındakı yanlış məlumatlar səbəbi ilə geri qayıtmağa risk etmədilər. Beləliklə, məkkəlilər müsəlmanları tamamilə məhv etmək məqsədinə müvəffəq ola bilmədilər. Müsəlmanlar ölüləri dəfn etdikdən sonra Mədinəyə qayıtdılar.[98][99] Məğlubiyyətin səbəbləri barədə yığılmış suallara Məhəmməd Quran ayələrindən (Ali-İmran surəsi, ayə 152) sitat gətirərək, məğlubiyyətin ikiqat olduğunu ifadə etdi: qismən itaətsizlik üçün cəza, qismən də dəyanət sınağı.[100]

Uhud döyüşündən sonra Əbu Süfyan səylərini Mədinəyə qarşı digər bir hücum üçün cəmləməyə başladı. O, Mədinənin şimal və şərq istiqamətlərində yaşayan köçəri qəbilələrin dəstəyini almağı bacarmışdı. Əbu Süfyan qəbilələrin dəstəyini qazanmaq üçün Məhəmmədin zəif olması, qənimət vədləri, Qureyşin nüfuzu və rüşvət kimi propaqanda vasitələrindən istifadə edirdi.[101] Məhəmməd isə ona qarşı ittifaqların qarşısını almaq siyasəti həyata keçirdi. O, Mədinəyə qarşı qurulan ittifaqları dəf etmək üçün onlara qarşı yürüşlər təşkil etməyə başladı.[102]

Bu dövrdə Mədinənin yəhudi qəbiləsi olan Bəni Nadir də məkkəlilərə dəstək vermişdir. Qəbilə başçısı Kəb ibn əl-Əşrəf Məkkəyə getmiş və Məkkənin "qəmini", "hiddətini" və Bədr döyüşündən sonra "qisas" almaq arzusunu oyandıran şeirlər yazmağa başlamışdı.[103][104] Qəbilə təqribən bir il sonra xəyanətləri səbəbilə Mədinədən qovuldu.[105]

Məhəmməd böyük bir qüvvə yığaraq ərəb qəbilələrini individual şəkildə təəccübləndirmişdi. Bu da düşmənlərinin ona qarşı birləşməsinə gətirib çıxarmışdı. Məhəmməd özünə qarşı olan ittifaqın qarşısını ala bilməsə də, öz qüvvələrini artırmağa müvəffəq oldu və güclü qəbilələrin düşmənlərinə qatılmasına maneə olmağı bacardı.[106]

İkiqibləli məscid, 11 fevral 624-cü ildə bu məsciddə Məhəmmədə üzünü Qüdsdən Məkkəyə doğru çevirməsi haqqında vəhy gəldi. Məhəmməd və müsəlmanlar yeni əmrə uyğunlaşdılar və üzlərini Məkkəyə tərəf çevirdilər[91]

Sürgündəki Bəni-Nadir qəbiləsinin də köməyi ilə 10.000 nəfərlik ordu yığan Əbu Süfyan yenidən Mədinəyə doğru hücum üçün hərəkətə başladı. Məhəmməd, Əbu Süfyana qarşı təxminən 3000 nəfərlik qüvvə hazırladı və o dövrdə Ərəbistanda tətbiq edilməyən yeni müdafiə növündən istifadə etdi. Belə ki, müsəlmanlar Mədinənin süvari hücumuna qarşı açıq qalan yerlərində "xəndək" qazdılar. Bu yeniliyin Ərəbistana gətirilməsi İslamı qəbul etmiş, miliyyətcə fars olan Salman Farsi ilə əlaqələndirilir.

Mədinənin mühasirəsi 627-ci il 31 mart tarixində başladı və iki həftə davam etdi.[107] Əbu Süfyanın ordusu istehkam üçün hazırlıqsız idi və nəticəsi olmayan mühasirə sonrasında müttəfiqlər məğlubiyyətlərini qəbul etdilər və Məkkəyə qayıtmağa qərar verdilər.[108] Quranda bu müharibə barədə Əhzab surəsinin 9-27 ayələrində qeyd edilmişdir.[109]

Döyüş əsnasında Mədinənin cənubunda yaşayan yəhudi Bəni Qureyzə qəbiləsi məkkəlilər ilə müsəlmanlara qarşı danışıqlara girmişdi.[110] Məkkəlilər geri çəkildikdən sonra Məhəmməd Bəni Qureyzə qəbiləsinin üzərinə hərəkət etdi. Bəni Qureyzə qalaya çəkilərək müdafiə olunmağa başladı. Onlar Evs qəbiləsindən Səd ibn Məazın qərar çıxaracağı təqdirdə təslim olmağa razılıq verirlər. Səd ibn Məaz yəhudilərin müqəddəs kitabı Tövrata əsaslanaraq belə bir qərar çıxarır: "Bəni Qureyzə kişiləri edam, arvad-uşaqları əsir, əmlakı da müsadirə olunmalıdır".[111] Müsəlmanlar tərəfindən bu qərar həyata keçirildi.[112]

Hudeybiyə sülh müqaviləsi[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmməd müsəlmanlara həcc mərasimini yerinə yetirmələrini əmr edən ayələr təqdim etməsinə baxmayaraq, müsəlmanlar Qureyşin düşmənliyi səbəbindən bunu edə bilmirdilər. Şəvval 628-ci ildə Məhəmməd ardıcıllarına qurbanlıq heyvanlar tapmaqlarını və Məkkəyə Həcc ziyarəti üçün hazırlanmalarını əmr etdi.[113] 1400 müsəlmanın Məkkəyə yaxınlaşdığını eşitdikdə, Qureyş onları dayandırmaq üçün 200 süvari göndərdi. Məhəmməd daha çətin istiqaməti seçərək Məkkənin yaxınlığındakı əl-Hudeybiyə adlı yaşayış məntəqəsinə doğru hərəkət etdi.[114] Bundan sonra tərəflər arasında başlayan danışıqlar müsəlmanlar ilə Qureyş arasında on il müddətinə nəzərdə tutulmuş olan sülh müqaviləsinin, Hüdeybiyyə sülhünün imzalanmasına gətirib çıxardı.[114][115]

Bir çox müsəlman müqavilədən məmnun deyildi. Ancaq, Quranın Fəth surəsi onlara əminlik verdi ki, səfər qalibiyyətlə nəticələnəcək.[116] Daha sonra Məhəmmədin ardıcılları müqavilənin arxasında duran faydaları anladılar. Bu faydalara daxil idi:

  • Məkkəlilərin rəsmi olaraq müsəlmanların varlığını qəbul etməsi; [19]
  • Tərəflər arasında hərbi əməliyyatların dayandırılması və beləliklə, Mədinənin getdikcə güclənməsi; [19]
  • Müsəlmanların həcc ziyarətlərinə qatılmasına icazə verilməsi.[19]

Müsəlman ənənəsinə görə, Məhəmməd bir çox hökmdarlara məktub göndərərək onları İslama dəvət etdi (hadisənin tarixi mənbələrdə müxtəlif şəkildə verilib).[19][117][118] O, Bizans hökmdarı I İrakliyə, Sasani hökmdarı II Xosrova, Yəmən hökmdarına və başqalarına elçilər göndərdi (məktublar ilə birlikdə).[117][118] Göndərilmiş elçilərdən birinin Bizansın vassalı olan Qassanilər tərəfindən öldürülməsi tərəflər arasında müharibəyə gətirib çıxardı. Baş vermiş Mütə döyüşündə sayca az olan müsəlmanlar geri çəkilməyə məcbur oldular.[119][120][121]

Son illəri[redaktə | əsas redaktə]

Məkkənin fəthi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Məkkənin fəthi

Hudeybiyyə sülhü iki il ərzində qüvvədə qaldı.[122][123] Lakin sonradan müqavilə qüvvədən düşdü. Belə ki, bu dövrdə Bəni Xüəza adlı qəbilənin Məhəmmədlə münasibətləri yaxşı idi, lakin düşmənləri Bəni Bəkr qəbiləsi məkkəlilər ilə müttəfiq idilər.[122][123] Bəni Bəkr qəbiləsininin qollarından biri, Bəni Xüəza qəbiləsinə qarşı gecə basqını həyata keçirdi və qəbilənin bir neçə üzvünü öldürdü.[122][123] Bu toqquşmada məkkəlilər Bəni Bəkirə silahla yardım etdilər və bəzi mənbələrə görə, toqquşmada bir neçə məkkəli də iştirak etmişdi.[122] Bu hadisədən sonra Məhəmməd məkkəlilərə üç şərt ehtiva edən bir məktub göndərdi və şərtlərdən birini seçmələrini istədi:[124]

  • Məkkəlilər Xüəza qəbiləsindən öldürülənlər üçün qan pulu verməli idilər;
  • Bəni Bəkr qəbiləsi ilə müttəfiqliklərini bitirməli idilər;
  • Hudeybiyə sülhünün qüvvədən düşdüyünü bildirməli idilər.

Məkkəlilər son şərti qəbul etdiklərini bildirdilər.[124] Tezliklə onlar səhv etdiklərini anlayıb Əbu Süfyanı elçi qismində Hudeybiyyə müqaviləsini yeniləmək üçün göndərsələr də, istəkləri Məhəmməd tərəfindən rədd edildi.

Məhəmməd yürüş üçün hazırlığa başladı.[125] O, 630-cu ildə 10.000 müsəlmanla birlikdə Məkkəyə doğru hərəkətə keçdi və az itki ilə Məkkəninin nəzarətini ələ keçirdi.[126] Məhəmməd şəhərə daxil olduqdan sonra ümumi əfv elan etdi. Məkkə əhalisinin çox hissəsi İslamı qəbul etdi. Məhəmməd Kəbə daxilini və ətrafını bütlərdən təmizlədi.[127][128] Məkkənin fəthi haqqında Quranın Nəsr surəsində bəhs edilir.[77]

Məkkənin fəthindən sonra İslam Ərəbistan yarımadasında üstünlük əldə etdi. Fəthdən sonra hərbi əməliyyatlara davam edən müsəlmanlar Hüneyn döyüşündə Həvazin və Taqif qəbilələrini məğlub etdilər.[19] Sonrakı dövrdə müsəlmanlara yegənə düşmən sayılan Taif şəhəri də mühasirəyə alındı[121] və sonradan Məhəmmədə tabeçiliyini bildirdi. Məhəmməd 30 minlik ordu ilə Ərəbistanın şimalına doğru yürüş etdi (Təbuk yürüşü) və bölgənin yerli hakimlərini müsəlmanlara tabe etdi.[19][129]

Vida xütbəsi və vəfatı[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalələr: Vida xütbəsi, Vida həcci, və Qədir-Xum

632-ci ildə Məhəmməd Həcc olaraq bilinən İslami ziyarətini tamamladı.[19] Zilhiccə ayının 9-da Məhəmməd Məkkənin şərqində yerləşən Ərəfat dağında vida xütbəsini oxudu. Sünni təfsirinə görə, bu hadisələr zamanı Maidə surəsinin 3-cü ayəsi nazil oldu: "…Bu gün dininizi sizin üçün kamil etdim, sizə olan nemətimi tamamladım və bir din olaraq sizin üçün İslamı bəyənib seçdim".[19] Şiə təfsirinə görə, bu ayə Qədir-Xum səhrasında Əli ibn Əbu Talibin Məhəmmədin varisi olaraq təyin olunmasına istinad edir. Qədir-Xum hadisəsi bir neçə gün sonra, müsəlmanlar Məkkədən Mədinəyə dönərkən baş vermişdir.[130]

Vida həccindən bir neçə ay sonra Məhəmməd xəstələndi. O, 8 iyun 632-ci ildə bazar ertəsi günü, Mədinədə 62 və ya 63 yaşında həyat yoldaşı Aişə binti Əbu Bəkrin evində vəfat etdi.[131] Son sözləri Ya Allah, ər-Rafiq əl-Əlaya (mənası "ən uca dosta" deməkdir) olmuşdur.[132][133][134] Məhəmməd Aişənin evində, vəfat etdiyi yerdə dəfn edildi.[19][135][136]

Əməvi xəlifəsi I əl-Vəlidin dövründə Məscidül-Nəbi ("Peyğəmbər məscidi") Məhəmmədin qəbrini əhatə edəcək şəkildə genişləndirildi.[137] Türbənin üstündəki günbəz, Məmlük sultanı əl-Mansur Kalavun tərəfindən XIII əsrdə qurulmuşdur. Həmin günbəz XVI əsrdə Osmanlı sultanı Süleyman Qanuni tərəfindən yaşıl rəngə boyadılmışdır.[138] Məhəmmədin qəbrinin yanında ilk xəlifələr Əbu BəkrÖmərin qəbri vardır, bir digər boş olan qəbir də vardır ki, İslam inancına görə, gələcəkdə zühr edən İsa ölümündən sonra orada dəfn olunacaq.[136][139][140]

1805-ci ildə Səud ibn Əbdüləziz tərəfindən Mədinənin ələ keçirdiyi vaxt qızıl və cəvahir ornamentləri Məhəmmədin məzarından çıxarıldı.[141] Vəhhabiliyə bağlı olan Səudun ardıcılları Mədinədəki təxminən hər məzar günbəzini qəbirlərə ehtiram və ziyarətin qarşısını almaq üçün dağıtdılar.[141] Oxşar hadisələr 1925-də Səud əsgərlərinin şəhəri yenidən tutduğu vaxtda da baş vermişdir.[142][143][144] Vəhabiliyə görə, dəfn yeri işarəsiz məzar olmalıdır.[145] Səudiyyəlilər tərəfindən narazılıqla qarşılanmasına baxmayaraq, bir çox zəvvar məzarlara ziyarət adətini davam etdirir.[146][147]

Səudiyyə Ərəbistanının Mədinə şəhərində yerləşən Məscidül-Nəbi ("Peyğəmbər məscidi"). Məhəmmədin türbəsi üzərində yaşıl günbəz qurulmuşdur.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 https://books.google.com/books?id=QjiVAgAAQBAJ&pg=PA174&q=muhammad%2026%20april%20570
  2. 1 2 https://www.google.com/search?q=muhammad+birth+date
  3. Muhammad Arxivləşdirilib 9 fevral 2017 at the Wayback Machine Britannika Ensiklopediyası Retrieved 15 February 2017
  4. Elizabeth Goldman (1995), p. 63, gives 8 June 632 CE, the dominant Islamic tradition. Many earlier (primarily non-Islamic) traditions refer to him as still alive at the time of the invasion of Palestine. See Stephen J. Shoemaker,The Death of a Prophet: The End of Muhammad's Life and the Beginnings of Islam, page 248, University of Pennsylvania Press, 2011.
  5. 1 2 Alford T. Welch; Ahmad S. Moussalli; Gordon D. Newby (2009). "Muḥammad". In John L. Esposito (ed.). The Oxford Encyclopedia of the Islamic World. Oxford: Oxford University Press. 11 February 2017 tarixində arxivləşdirilib. The Prophet of Islam was a religious, political, and social reformer who gave rise to one of the great civilizations of the world. From a modern, historical perspective, Muḥammad was the founder of Islam. From the perspective of the Islamic faith, he was God's Messenger (rasūl Allāh), called to be a "warner," first to the Arabs and then to all humankind.
  6. Esposito (2002b), pp. 4-5.
  7. Peters, F.E. (2003). Islam: A Guide for Jews and Christians. Princeton University Press. səh. 9. ISBN 978-0-691-11553-5.
  8. Esposito, John (1998). Islam: The Straight Path (3rd ed.). Oxford University Press. 9, 12. ISBN 978-0-19-511234-4.
  9. "Early Years". Al-Islam.org (ingilis). İstifadə tarixi: 18 October 2018.
  10. 1 2 Watt (1974), p. 7.
  11. 1 2 *Conrad, Lawrence I. (1987). "Abraha and Muhammad: some observations apropos of chronology and literary topoi in the early Arabic historical tradition1". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 50 (2): 225–40. doi:10.1017/S0041977X00049016.
  12. 1 2 Encyclopedia of World History (1998), p. 452
  13. Howarth, Stephen. Knights Templar. 1985. ISBN 978-0-8264-8034-7 p. 199
  14. 1 2 Muhammad Mustafa Al-A'zami (2003), The History of The Qur'anic Text: From Revelation to Compilation: A Comparative Study with the Old and New Testaments, pp. 26-27. UK Islamic Academy. ISBN 978-1-872531-65-6.
  15. "Islam: An Overview – Oxford Islamic Studies Online". www.oxfordislamicstudies.com (ingilis). İstifadə tarixi: 25 July 2018.
  16. Anis Ahmad (2009). "Dīn". In John L. Esposito (ed.). The Oxford Encyclopedia of the Islamic World. Oxford: Oxford University Press. 5 December 2017 tarixində arxivləşdirilib. A second important aspect of the meaning of the term emerges in Meccan revelations concerning the practice of the Prophet Abraham. Here it stands for the straight path (al-dīn al-ḥanīf) toward which Abraham and other messengers called the people [...] The Qurʿān asserts that this was the path or practice followed by Abraham [...] In the final analysis, dīn encompasses social and spiritual, as well the legal and political behaviour of the believers as a comprehensive way of life, a connotation wider than the word "religion."
  17. F.E. Peters (2003), p. 9.
  18. Esposito (1998), p. 12; (1999) p. 25; (2002) pp. 4-5
  19. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Buhl, F.; Welch, A.T. (1993). "Muḥammad". Encyclopaedia of Islam. 7 (2nd). Brill. 360–376. ISBN 978-90-04-09419-2.
  20. "Muhammad", Encyclopedia of Islam and the Muslim world
  21. See:
    • Holt (1977a), p. 57
    • Lapidus (2002), pp. 31-32
  22. "Muhammad" Arxivləşdirilib 15 dekabr 2014 at the Wayback Machine. Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  23. Nasr, Seyyed Hossein (2007). "Qurʾān". Britannika Ensiklopediyası Online. 5 May 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 September 2013.
  24. Living Religions: An Encyclopaedia of the World's Faiths, Mary Pat Fisher, 1997, p. 338, I.B. Tauris Publishers.
  25. Şablon:Quran-usc
  26. Clinton Bennett (1998). In search of Muhammad. Continuum International Publishing Group. 18–19. ISBN 978-0-304-70401-9. 30 September 2015 tarixində arxivləşdirilib.
  27. Francis E. Peters (1994). Muhammad and the origins of Islam. SUNY Press. səh. 261. ISBN 978-0-7914-1876-5. 24 September 2015 tarixində arxivləşdirilib.
  28. 1 2 Watt (1953), p. xi
  29. Reeves (2003), pp. 6-7
  30. 1 2 S.A. Nigosian (2004), p. 6
  31. Donner (1998), p. 132
  32. Holland, Tom (2012). In the Shadow of the Sword. Doubleday. 42. ISBN 978-0-7481-1951-6.
  33. 1 2 Lewis (1993), pp. 33-34
  34. Jonathan, A.C. Brown (2007). The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon. Brill Publishers. səh. 9. ISBN 978-90-04-15839-9. 18 October 2017 tarixində arxivləşdirilib. We can discern three strata of the Sunni ḥadīth canon. The perennial core has been the Ṣaḥīḥayn. Beyond these two foundational classics, some fourth-/tenth-century scholars refer to a four-book selection that adds the two Sunans of Abū Dāwūd (d. 275/889) and al-Nāsaʾī (d. 303/915). The Five Book canon, which is first noted in the sixth/twelfth century, incorporates the Jāmiʿ of al-Tirmidhī (d. 279/892). Finally, the Six Book canon, which hails from the same period, adds either the Sunan of Ibn Mājah (d. 273/887), the Sunan of al-Dāraquṭnī (d. 385/995) or the Muwaṭṭaʾ of Mālik b. Anas (d. 179/796). Later ḥadīth compendia often included other collections as well. None of these books, however, has enjoyed the esteem of al-Bukhārīʼs and Muslimʼs works.
  35. Nurullah Ardic (21 August 2012), Islam and the Politics of Secularism, Routledge, səh. 99, ISBN 978-1-136-48984-6, 22 January 2018 tarixində arxivləşdirilib
  36. Watt (1953), pp. 1-2
  37. Watt (1953), pp. 16-18
  38. Loyal Rue, Religion Is Not about God: How Spiritual Traditions Nurture Our Biological,2005, p. 224
  39. 1 2 John Esposito, Islam, Expanded edition, Oxford University Press, pp. 4-5
  40. See:
    • Esposito, Islam, Extended Edition, Oxford University Press, pp. 5-7
    • Quran 3:95
  41. Ueberweg, Friedrich. History of Philosophy, Vol. 1: From Thales to the Present Time. Charles Scribner's Sons. səh. 409. ISBN 978-1-4400-4322-2.
  42. See:
    • Louis Jacobs (1995), p. 272
    • Turner (2005), p. 16
  43. Christian Julien Robin (2012). Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity. OUP USA. 297–299. ISBN 978-0-19-533693-1. 16 May 2016 tarixində arxivləşdirilib.
  44. 1 2 3 4 Christian Julien Robin (2012). Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity. OUP USA. 302. ISBN 978-0-19-533693-1. 1 May 2016 tarixində arxivləşdirilib.
  45. Christian Julien Robin (2012). Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity. OUP USA. 286–287. ISBN 978-0-19-533693-1. 4 June 2016 tarixində arxivləşdirilib.
  46. 1 2 3 Christian Julien Robin (2012). Arabia and Ethiopia. In The Oxford Handbook of Late Antiquity. OUP USA. səh. 301. ISBN 978-0-19-533693-1. 17 May 2016 tarixində arxivləşdirilib.
  47. Rodinson, Maxime (2002). Muhammad: Prophet of Islam (ingilis). Tauris Parke Paperbacks. səh. 38. ISBN 9781860648274. İstifadə tarixi: 12 May 2019.
  48. Esposito, John L., ed. (2003). The Oxford Dictionary of Islam. səh. 198. ISBN 978-0-19-512558-0. İstifadə tarixi: 19 June 2012.
  49. See also Şablon:Cite quran cited in EoI; Muhammad
  50. Marr J.S., Hubbard E., Cathey J.T. (2014): The Year of the Elephant. figshare. DOI:10.6084/m9.figshare.1186833 Retrieved 21 October 2014 (GMT)
  51. The Oxford Handbook of Late Antiquity; edited by Scott Fitzgerald Johnson; p. 287
  52. Muhammad and the Origins of Islam; by Francis E. Peters; p. 88
  53. Meri, Josef W. (2004). Medieval Islamic civilization. 1. Routledge. səh. 525. ISBN 978-0-415-96690-0. 14 November 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 January 2013.
  54. 1 2 Watt, "Halimah bint Abi Dhuayb Arxivləşdirilib 3 fevral 2014 at the Wayback Machine", Encyclopaedia of Islam.
  55. Watt, Amina, Encyclopaedia of Islam
  56. 1 2 3 Watt (1974), p. 8.
  57. Armand Abel, Bahira, Encyclopaedia of Islam
  58. 1 2 Berkshire Encyclopedia of World History (2005), v. 3, p. 1025
  59. Khan, Majid Ali (1998). Muhammad the final messenger (1998). India: Islamic Book Service. səh. 332. ISBN 978-81-85738-25-3.
  60. Esposito (1998), p. 6
  61. Dairesi, Hırka-i Saadet; Aydin, Hilmi (2004). Uğurluel, Talha; Doğru, Ahmet (eds.). The Sacred Trusts: Pavilion of the Sacred Relics, Topkapı Palace Museum, Istanbul. Tughra Books. ISBN 978-1-932099-72-0.
  62. Muhammad Mustafa Al-A'zami (2003), The History of The Qur'anic Text: From Revelation to Compilation: A Comparative Study with the Old and New Testaments, p. 24. UK Islamic Academy. ISBN 978-1-872531-65-6.
  63. Emory C. Bogle (1998), p. 6
  64. John Henry Haaren, Addison B. Poland (1904), p. 83
  65. Brown (2003), pp. 72-73
  66. 1 2 Wensinck, A.J.; Rippen, A. (2002). "Waḥy". Encyclopaedia of Islam. 11 (2nd). Brill Academic Publishers. 54. ISBN 978-90-04-12756-2.
  67. Esposito (2010), p. 8
  68. See:
    • Emory C. Bogle (1998), p. 7
    • Rodinson (2002), p. 71
  69. Brown (2003), pp. 73-74
  70. Uri Rubin, Muhammad, Encyclopedia of the Quran
  71. 1 2 Uri Rubin, Muhammad, Encyclopedia of the Qur'an
  72. Daniel C. Peterson, Good News, Encyclopedia of the Quran
  73. 1 2 Watt (1953), p. 86
  74. Ramadan (2007), pp. 37-39
  75. 1 2 3 Watt, The Cambridge History of Islam (1977), p. 36
  76. F.E. Peters (1994), p. 169
  77. 1 2 Uri Rubin, Quraysh, Encyclopaedia of the Qur'an
  78. Jonathan E. Brockopp, Slaves and Slavery, Encyclopedia of the Qur'an
  79. W. Arafat, Bilal b. Rabah, Encyclopedia of Islam
  80. Horovitz, Josef (1927). "The Earliest Biographies of the Prophet and Their Authors". Islamic Culture. 1 (2): 279–284. doi:10.1163/157005807780220576.
  81. F.E. Peters (2003b), p. 96
  82. 1 2 3 Moojan Momen (1985), p. 4
  83. Oleg Grabar (1 October 2006). The Dome of the Rock. Harvard University Press. səh. 14. ISBN 978-0-674-02313-0. 15 June 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 December 2011.
  84. 1 2 Encyclopedia of Islam and the Muslim World (2003), p. 482
  85. Jonathan M. Bloom; Sheila Blair (2009). The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture. Oxford University Press. səh. 76. ISBN 978-0-19-530991-1. 15 June 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 December 2011.
  86. Peterson (2006), pp. 86-89
  87. Moojan Momen (1985), p. 5
  88. Muhammad Mustafa Al-A'zami (2003), The History of The Qur'anic Text: From Revelation to Compilation: A Comparative Study with the Old and New Testaments, pp. 30-31. UK Islamic Academy. ISBN 978-1-872531-65-6.
  89. Muhammad Mustafa Al-A'zami (2003), The History of The Qur'anic Text: From Revelation to Compilation: A Comparative Study with the Old and New Testaments, p. 29. UK Islamic Academy. ISBN 978-1-872531-65-6.
  90. Fəzlur Rəhman (1979), p. 21
  91. 1 2 William Montgomery Watt (7 February 1974). Muhammad: Prophet and Statesman. Oxford University Press. 112–14. ISBN 978-0-19-881078-0. İstifadə tarixi: 29 December 2011.
  92. Zeitlin, Irving M. (2007). The Historical Muhammad. John Wiley and Sons. səh. 148. ISBN 978-0-7456-5488-1.
  93. Watt (1961), p. 132.
  94. Watt (1961), p. 134
  95. Lewis (1960), p. 45
  96. C.F. Robinson, Uhud, Encyclopedia of Islam
  97. Watt (1964), p. 137
  98. Watt (1974), p. 137
  99. David Cook (2007), p. 24
  100. Bax:
    • Watt (1981), p. 432
    • Watt (1964), p. 144
  101. Watt (1956), p. 30.
  102. Watt (1956), p. 34
  103. Watt (1956), p. 18
  104. Rubin, Uri (1990). "The Assassination of Kaʿb b. al-Ashraf". Oriens. 32 (1): 65–71. doi:10.2307/1580625. JSTOR 1580625.
  105. Watt (1956), pp. 220–21
  106. Watt (1956), p. 35
  107. Watt (1956), pp. 36, 37
  108. Bax:
    • Rodinson (2002), pp. 209–11
    • Watt (1964), p. 169
  109. Uri Rubin, Quraysh, Encyclopaedia of the Qur'an
  110. Watt (1964) pp. 170–72
  111. Şahlar Şərifov (2013). İSLAM TARİXİ (PDF) (azərb.). Bakı. səh. 45. ISBN 978 - 9952 - 460 - 61 - 2.
  112. islamansiklopedisi.org.tr. "MUHAMMED" (türk). MUSTAFA FAYDA. İstifadə tarixi: 27 oktyabr 2020.
  113. Lings (1987), p. 249
  114. 1 2 Watt, al- Hudaybiya or al-Hudaybiyya Encyclopedia of Islam
  115. Lewis (2002), p. 42
  116. Lings (1987), p. 255
  117. 1 2 Lings (1987), p. 260
  118. 1 2 Khan (1998), pp. 250–251
  119. F. Buhl, Muta, Encyclopedia of Islam
  120. www.sibtayn.com. "Cəmadiül-əvvəl ayının 6-cı günü" (azərb.).
  121. 1 2 Aləmlərə rəhmət - Həzrəti Məhəmməd (s.a.v.) (PDF) (azərb.). səh. 5. 26 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
  122. 1 2 3 4 Khan (1998), p. 274
  123. 1 2 3 Lings (1987), p. 291
  124. 1 2 Khan (1998), pp. 274–75
  125. Lings (1987), p. 292
  126. Watt (1956), p. 66.
  127. Harold Wayne Ballard, Donald N. Penny, W. Glenn Jonas (2002), p. 163
  128. F.E. Peters (2003), p. 240
  129. M.A. al-Bakhit, Tabuk, Encyclopedia of Islam
  130. Bax:
  131. The Last Prophet Arxivləşdirilib 23 yanvar 2009 at the Wayback Machine, p. 3. Lewis Lord of U.S. News & World Report. 7 April 2008.
  132. Reşit Haylamaz (2013). The Luminous Life of Our Prophet. Tughra Books. səh. 355. ISBN 978-1-59784-681-3. 22 January 2018 tarixində arxivləşdirilib.
  133. Fethullah Gülen (2000). Muhammad The Messenger of God. The Light, Inc. səh. 24. ISBN 978-1-932099-83-6.
  134. Tafsir Ibn Kathir (Volume 5). DARUSSALAM. 2003. səh. 214. ISBN 978-9960-892-76-4.
  135. Leila Ahmed (1986), 665–91 (686)
  136. 1 2 F.E. Peters (2003), p. 90 Arxivləşdirilib 22 sentyabr 2015 at the Wayback Machine
  137. Ariffin, Syed Ahmad Iskandar Syed (2005). Architectural Conservation in Islam: Case Study of the Prophet's Mosque. Penerbit UTM. səh. 88. ISBN 978-983-52-0373-2.
  138. "Prophet's Mosque". Archnet.org. 2 May 2005. 23 March 2012 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 January 2012.
  139. "Isa", Encyclopedia of Islam
  140. Shaykh Adil Al-Haqqani; Shaykh Hisham Kabbani (2002). The Path to Spiritual Excellence. ISCA. 65–66. ISBN 978-1-930409-18-7. 24 September 2015 tarixində arxivləşdirilib.
  141. 1 2 Mark Weston (2008). Prophets and princes: Saudi Arabia from Muhammad to the present. John Wiley and Sons. 102–03. ISBN 978-0-470-18257-4. 1 January 2016 tarixində arxivləşdirilib.
  142. Mark Weston (2008). Prophets and princes: Saudi Arabia from Muhammad to the present. John Wiley and Sons. səh. 136. ISBN 978-0-470-18257-4. 1 January 2016 tarixində arxivləşdirilib.
  143. Vincent J. Cornell (2007). Voices of Islam: Voices of the spirit. Greenwood Publishing Group. səh. 84. ISBN 978-0-275-98734-3. 1 January 2016 tarixində arxivləşdirilib.
  144. Carl W. Ernst (2004). Following Muhammad: Rethinking Islam in the contemporary world. Univ of North Carolina Press. 173–74. ISBN 978-0-8078-5577-5. 1 January 2016 tarixində arxivləşdirilib.
  145. Doris Behrens-Abouseif; Stephen Vernoit (2006). Islamic art in the 19th century: tradition, innovation, and eclecticism. Brill. səh. 22. ISBN 978-90-04-14442-2. 30 September 2015 tarixində arxivləşdirilib.
  146. Clinton Bennett (1998). In search of Muhammad. Continuum International Publishing Group. 182–83. ISBN 978-0-304-70401-9. 22 September 2015 tarixində arxivləşdirilib.
  147. Malcolm Clark (2011). Islam For Dummies. John Wiley and Sons. səh. 165. ISBN 978-1-118-05396-6. 24 September 2015 tarixində arxivləşdirilib.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Biblioqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Ensiklopediyalar[redaktə | əsas redaktə]

Kitablar[redaktə | əsas redaktə]

Onlayn[redaktə | əsas redaktə]

  • Muḥammad, in The Oxford Encyclopedia of the Islamic World, by Ahmad S. Moussalli, Gordon D. Newby, Ahmad Moussalli
  • Muhammad: Prophet of Islam, in Britannika Ensiklopediyası Online, by Nicolai Sinai and W. Montgomery Watt

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]