Şiəlik

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
İslam Məzhəblərinin nümayəndələri

Şiəlik - (ərəb. الشيعة‎‎, fars. شیعه‎) İslam dinində əqidə. Şiə məzhəbi və ya Şiə təriqəti kimi də adlandırılır. İslamın Sünnilikdən sonra ikinci ən böyük zümrəsi (məzhəblər, firqələr toplusu). Dünya müsəlmanlarının təxminən 15%-i məhz şiədir. Bu əqidənin nümayəndələrinə şiə deyirlər.

Etimologiya[redaktə]

ərəbcə xəttatlıq

"Şiə" sözünün mənası "izləyici", "təqib edən" və ya "tərəfdar" deməkdir. Tarixdəki ifadəsilə "şiətul-Ali" (ərəb. شيعة علي‎‎) yəni "Əli tərəfdarı" birləşməsinin qısaldılmış formasıdır [1]. “Əli şiəsi”, Əhli-beyt şiəsi” kimi ifadələr Məhəmməd peyğəmbərin sözlərində də çox görünmüşdür. Bu haqda İslam mənbələrində bəzi hədislər də mövcuddur. :

Sünni alimi Firuz Abadi öz lüğətində belə yazır :

"Şiə adı Əli (ə) və Əhli Beyt (ə) tərəfdarlarına verilən ad idi. Sonradan bu ad onlar üçün rəsmiləşdi."

Cabir ibn Abdullah Ənsari (r.ə.) belə buyurub :

Rəsulallahın (s) hüzurunda olduğumuz bir vaxta Əli ibn Əbu Talib (ə) otağa daxil olduqda, Peyğəmbər (s) buyurdu:

«Canım əlimdə Olana and olsun ki, bunun (Əliyə işarə) şiələri qiyamət günü qurtuluşa yetişəcəklər».

Bu əsnada zikr edilən ayə (“İnnəlləzinə amənu və əmilus-salihati ulaikə hum xəyrul-bəriyyəh”[2]) nazil oldu».[3] «Həmin ayə nazil olduqda, Rəsulallah (s) Əliyə (ə) belə buyurdu: «Sən və şiələrin, qiyamət günü Allah sizdən, sizin də Allahdan razı olduğunuz halda gələcəksiniz».[4]

İbni Abbas (r.ə.) deyir:

“İnnəlləzinə amənu və əmilus-salihati ulaikə hum xəyrul-bəriyyəh” ayəsi[5] nazil olduqda Peyğəmbər (s) Əliyə (s) buyurdu:

“Bu ayədə buyurulan şəxslər sən və sənin şiələrindir ki, qiyamətdə razılıq və sevincdə olacaqsınız və Allah da sizdən razı olacaqdır”.[6][7][8]

Peyğəmbərimiz (s) belə buyurub :

«Ya Əli! Allah-təalanın; «İman gətirib saleh əməldə olanlar, yaradılmışların ən xeyirliləridir»[9] buyurduğunu eşitmədinmi ? Bax, onlar sənin şiələrindir; mənimlə sizin görüş yeriniz Kövsər hovuzunun kənarıdır. Bütün ümmət hesab üçün toplaşdıqda, «Əl və dəstamaz əzaları nurlu olanlar» deyə çağrılacaqsınız».[10][11][12][13]

Cabir ibn Abdullah Ənsari (r.ə.) belə buyurub :

«Rəsulallahın (s) hüzurunda idik. Əli (ə) bizə doğru gəldi, |Peyğəmbər, «Qardaşım Əli yanınıza gəldi» buyurdu. Sonra Kəbəyə tərəf yönəldi və Əlinin (ə) əlini tutub, belə buyurdu: «Canım əlində olana and olsun ki, bu Əli və şiələri qiyamət günü qurtuluşa çatanlardırlar»... «Əli hamınızdan daha əvvəl iman gətirdi; O, Allahın əhdinə vəfalı olanlardandır. Xalqın və sizin aranızda ən adili, ən gözəl və bərabər bölüşdürən və Allah qatında məqamı ən uca olandır».[14]

“İnnəlləzinə amənu və əmilus-salihati ulaikə hum xəyrul-bəriyyəh” ayəsi nazil olduqda, Rəsulallah (s) Əliyə (ə) buyurdu: «Ya Əli! Sən və şiələrin xeyrul-bəriyyəsiniz (yaradılmışların ən xeyirlisisiniz).; Sən və şiələrin, qiyamət günü Allah sizdən, siz də Allahdan razı olduğunuz halda gələcəksiniz; düşmənlərin isə, qəzəbli və (boyunlarına halqalar keçirildiyinə görə) başları yuxarı qalxmadığı bir halda gələrlər».[15][16][17]

Peyğəmbərimiz (s) belə buyurub:

«Ya Əli ! Sən, səhabələrin və şiələrin cənnətdə olacaqsınız; sənin düşmənlərin isə, cəhənnəm atəşindədirlər».[18][19]

Peyğəmbərimiz (s) Hz. Əli (ə)-a buyurub : «Sənin ümmətin arasındakı məsəlin, Məsih İsa bin Məryəmin məsəli kimidir. Çünki onun qövmü üç firqə oldu: bir firqə həvarilər olan mö᾽minlər, bir firqə yəhudi olan düşmənlər, bir firqə də, o həzrət haqqında həddi aşan ğulat (ifratçılar, Hz. Əlini AllahAllahın şəriki bilənlər). Ümmətimdə sənin haqqında üç firqə olacaq: Bir firqə mö᾽min olan şiələrin, bir firqə əhd və bey´əti pozan düşmənlərin, bir firqə də, azğın olan və sənin haqqında həddi aşan ifratçılar. Ya Əli! Sən və şiələrin cənnətdəsiniz, şiələrinin dostları da cənnətdədir; düşmənlərin və sənin haqqında həddi aşanlar isə, cəhənnəm odundadırlar».[20]

«İslamda Məhəmməd peyğəmbərin öz zamanında ortaya çıxan ilk ad "şiə"dir. Səhabələrdən dörd nəfəri "şiə" ləqəbiylə çağırırdılar: Əbuzər Ğəffari; Salman Farsi; Miqdad ibn ƏsvədƏmmar ibn Yasir.[21][22]

Şiə sözü son zamanlarda, dünyada, cəfəri məzhəbinə verilmiş ad kimi də tanınır [23]. Lakin şiə dedikdə tək cəfəri şiələri yox "İslamiyyətdə Əli-yə yoldaş" olan kimsələr nəzərdə tutulur.

Tarix[redaktə]

Yaranması[redaktə]

Əli (ə)-ın şiələri adı ilə tanınan şiəlik məktəbinin başlanması Peyğəmbəri-Əkrəmin (s) həyatı dövrünə qayıdır. 23 illik peyğəmbərlik dövründə islami təbliğat və çağırışların genişlənməsi ilə əlaqədar baş verən bir çox hadisələr, şübhəsiz, Peyğəmbərin (s) səhabələri arasında belə bir cəmiyyətin yaranmasını tələb edirdi. O hadisələr aşağıdakılardır:

Be`sətin ilk günlərində Allah tərəfindən Peyğəmbəri-Əkrəmə (s) öz qohum-əqrəbasını dinə də`vət etmək əmr olundu.

"(Ya Peyğəmbər,) ən yaxın qohum-əqrəbalarını (Allahdan) qorxut.”[24]

Bu zaman Həzrət aşkar şəkildə buyurdu ki, sizlərdən hər kəs ilk olaraq mənim də`vətimə müsbət cavab versə mənim vəzirim, canişinim və vəsimdir. Əli (ə) hamıdan əvvəl islamı qəbul edərək Peyğəmbərə (s) iman gətirdi və verilən vədələrə layiq görüldü. Bu hədislə əlaqədar Əli (ə) buyurur:

“Mən hamıdan kiçik olduğuma baxmayaraq dedim: “Mən sənin vəzirin olaram.” Peyğəmbər (s) əlini mənim çiynimə qoyaraq buyurdu: “Bu şəxs mənim qardaşım, vəsim və canişinimdir[25][26][27][28][29][30][31][32][33][34] , ona itaət edin.” Camaat gülüb Əbu Talibə dedilər: “Sənə əmr etdi ki, öz oğluna itaət edəsən!”[35][36][37][38]

Bu hədisi-şərifdə və digər hədislərdə həzrət Peyğəmbərin (s) buyurduğu «min» kəlməsi ya mini bəyaniyyədir; yə᾽ni «Mənim ölümümdən sonra<» və ya mini ibtidaiyyədir; yə᾽ni «Öldüyüm andan etibarən sən ümmətimin xəlifəsisən». Hər iki halda da, Hz. Əlinin Hz. Peyğəmbərdən sonra, bütün ümmətə AllahRəsulunun xəlifəsi olduğu açıq-aydın əsaslandırılmış olur.

Adətən, hər hansı bir cərəyanın rəhbəri öz hərəkat və qiyamının ilk günlərində dostlarından birini vəzir və canişin olaraq başqalarına təqdim edir; o rəhbər belə bir şəxsi onun yolunda canından keçməyə hazır olan fədakar insanlara tanıtdırır.

b) Həm sünni, həm də şiə mənbələrinin nəql etdiyi mütəvatir hədislərə əsasən, Peyğəmbəri-Əkrəm (s) aşkar şəkildə buyurmuşdur ki, Əli (ə) danışıq, əməl və rəftarında hər növ xəta və günahdan uzaqdır.[39] Onun dediyi hər bir söz, etdiyi hər bir iş dini əsaslarla tamamilə müvafiqdir; o, islam maarifi və şəriət hökmlərini hamıdan yaxşı bilir.[40]

c) Əli (ə) misilsiz xidmətlər və vəsfolunmaz fədakarlıqlar göstərmişdir. Əli (ə)-ın Peyğəmbərin (s) hicrət gecəsində onun yatağında yatmasını buna misal göstərmək olar.[41] Bədr, Ühüd, Xəndək və Xeybər müharibələrində düşmənlər Əli (ə)-ın əli ilə məğlub edilməsəydi, islamçılar onların vasitəsilə məhv olub aradan gedəcəkdi.

d) “Qədir-Xum” hadisəsində Peyğəmbər (s) Əli (ə)-ı bütün insanların vilayət və rəhbərliyinə tə`yin edərək, onu da özü kimi ümmətin rəhbəri e`lan etdi.[42][43][44][45][46][47][48][49][50][51][52][53][54] [55][56][57][58][59][60][61][62][63][64]. Aydındır ki, hamının fikir birliyində olduğu bu kimi imtiyazlar[65][66][67][68][69] və Peyğəmbəri-Əkrəmin (s) Əli (ə)-a dərin məhəbbəti fəzilət və həqiqət aşiqi olan səhabələrdən bir qrupunun Əli (ə)-ı sevərək onun ətrafında birləşməsinə və ona itaət etmələrinə səbəb olurdu. Bunun müqabilində başqa bir qrup da o həzrətə qarşı həsəd və kin-küdurət bəsləyirdilər.

Şiəliyin və Sünniliyin ayrılması və İxtilafın başlanması[redaktə]

Peyğəmbərin (s), səhabələrin və bütün müsəlmanların nəzərində Əli (ə)-ın yüksək məqamına nəzər salmaqla, onun ardıcılları Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra o həzrətin xilafət məqamına çatacağına şübhə etmirdilər. Peyğəmbəri-Əkrəm (s) ölüm yatağında olarkən baş verən hadisələr istisna olmaqla, mövcud şərait və zahiri əlamətlər də bu nəzəriyyəni təsdiq edirdi.

(Həzrət Məhəmməd (s) ölüm yatağında yatarkən Üsamə ibni Zeydin başçılığı ilə bir qoşun təşkil etdi, hamının bu müharibədə iştirak edərk Mədinədən çıxmasına israr edirdi. Bə᾿ziləri, o cümlədən Əbu Bəkr və Ömər Peyğəmbərin (s) göstərişindən imtina etdilər. Bu hadisələr Peyğəmbəri (s) çox narahat etdi. ([70]) Peyğəmbəri-əkrəm (s) vəfatından bir az əvvəl buyurdu:

“Mənim üçün kağız-qələm gətirin, sizin üçün bir məktub yazım ki, sizin hidayətinizə və yoldan azmamağınıza kömək olsun.” Ömər bu işə mane olub dedi: “Onun xəstəliyi şiddətlənmişdir və sayaqlayır!!!”[71][72][73][74][75].

Həmin hadisə birinci xəlifənin ölümü ilə nəticələnən xəstəliyində də təkrar olundu və o, xilafəti Ömərə verdi və vəsiyyət edərkən huşdan getdi, lakin Ömər birinci xəlifənin sayaqladığını iddia etmədi. Halbuki, vəsiyyətin yazıldığı zaman huşdan getmişdi, lakin Peyğəmbər (s) mə᾿sum və onun duyğu üzvləri öz yerində idi.[76]

Amma Peyğəmbəri-Əkrəm (s) vəfat edəndən sonra gözlənilməz hadisələr baş verdi; onun ailə üzvləri və səhabələrdən bir çoxu dərin hüzn və matəm içində dəfn mərasimi ilə məşğul olduqları zaman, sonralar əksəriyyət təşkil edən bir qrup son dərəcə özbaşınalıq və tələskənliklə bir qərar çıxardılar. Onlar Peyğəmbərin Əhli-beyti, onun yaxın adamları və tərəfdarları ilə məşvərət etmədən, hətta onlara xəbər vermədən “xoşməramlı” bir tədbir keçirib müsəlmanlara xəlifə tə`yin etdilər. Əli (ə) və onun köməkçilərini qanunsuz olaraq baş vermiş bir iş qarşısında qoydular. Əli (ə) və digər tanınmış səhabələr, o cümlədən İbni Abbas, Zübeyr, Salman, Əbuzər, Miqdad, Əmmar və digərləri dəfn mərasimini tamamladıqdan sonra bu işdən xəbərdar oldular. Onlar bu üslubla və tələmtələsik xəlifə tə`yin etmək məsələsinə qarşı öz e`tirazlarını bildirmək məqsədi ilə ümumi yığıncaq keçirdilər. Lakin cavabında “belə məsləhət oldu” sözlərini eşitdilər.

Məhz bu tənqid və e`tirazlar azlıq təşkil edənləri çoxluq təşkil edənlərdən ayırdı; Əli (ə)-ın ardıcıllarını “Əli şiəsi” adı ilə cəmiyyətə tanıtdırdı. Xilafət məqamında əyləşənlər də dövrü siyasətin tələblərinə uyğun olaraq, azlıqda olanların bu adla tanınmamasına, cəmiyyətin parçalanmamasına çalışırdılar. Onlar xilafətin fikir birliyi əsasında olduğunu iddia edir, e`tiraz edənləri və bey`ətdən boyun qaçıranları “müsəlman icmasından ayrılanlar” adlandırır, bə`zən onların haqqında nalayiq ifadələr də işlədirdilər.

Ömər ibni Həris, Səid ibni Zeydə dedi: Bir kəs Əbu Bəkrə bey᾿ətə müxalifət etdimi? Cavab verdi: Heç kəs müxalif deyildi, yalnız mürtəd olanlar, yaxud mürtəd olmaq ərəfəsində olanlar müxalifət etmişdilər.[77]

Əlbəttə, şiələr ilk dövrlərdə hakim qüvvə tərəfindən kəskin təzyiqlərə mə`ruz qaldıqlarından, sadəcə e`tiraz etməklə öz müxalifətçiliklərini bildirməkdən əlavə, hər hansı bir tədbir görməyə müvəffəq olmadılar. Əli (ə) da islamın və müsəlmanların ümumi mənafeyini nəzərə almaqla və kifayət qədər köməkçi olmadığına görə silahlı qiyama qalxmadı.Bu dövr haqqında İmam Əli məhz belə buyurur :

Müsəlmanlar zəif və gücsüz olduqları vaxt İslam dininə kömək üçün ayağa qalxdım. Onlar (acizlik və gücsüzlükdən) boyunlarını bükdükləri zaman özümü aşkar etdim. Əldən düşdükləri vaxt (din məsələlərini) danışdım. Onlar heyran və sərgərdan olduqları vaxt ilahi nurla (cəhalət zülmətindən) keçdim. (Hər məchul mənə məlum idi.) (Bu sifətlərə malik olduğum halda, özünü göstərməkdə) Hamıdan sakit, önə keçməkdə (kamal baxımından) onlardan üstün idim. Fəzilətlərin cilovunu tutaraq pərvazlandım (çətinlikləri həll etmək üçün dərhal hazır olurdum) və bərk, dağıdıcı küləklərin yerindən tərpədib qopara bilmədiyi dağlar kimi fəzilətləri udurdum (kamal və fəzilətdə heç kəsin məqamı mənə çatmadı hər bir işdə dönməz idim). Heç kəs (nə hüzurumda, nə də yoxluğumda) məndən eyb və nöqsan tuta bilməyib. Zəlilin və sitəm çəkənin haqqını (zalımdən) alana qədər o, mənim üçün əziz və dəyərlidir. Güclü və zülmkar (məzlumun) haqqı ondan alınana qədər mənim üçün gücsüzdür. Biz ilahi qəzavü-qədərə şadıq və onun fərmanına təslimik. (İlahi vəhy və peyğəmbərin aşkar və aydın təsdiqi ilə onun canişini və xəlifəsi olduğum halda) Məni Allahın Rəsulu barəsində yalan danışan görmüsənmi?! And olsun Allaha, mən onu təsdiq edən ilk şəxsəm. Belə isə (vəfatından sonra) onu təkzib edən ilk şəxs deyiləm. (Çünki gizlində və aşkarda mənim doğruluğumu, dürüstlüyümü və paklığımı öymuş və öz qardaşı adlandırmışdır. Deməli, yalan danışsam onu təkzib etmiş olaram. Xəlifələrlə sərt rəftar etməməyimin səbəbi budur ki,) öz xəlifəlik məsələm barəsində düşünüb gördüm ki, Həzrət Peyğəmbərin fərmanına itaət edib tabe olmaq mənə vacibdir (iş çəkişməyə gedib çıxarsa, boyun əyməyimi buyurmuşdur). Buna görə də bey’ət edib o Həzrətlə öz əhd-peymanıma uyğun rəftar etdim.[78]

Lakin e`tiraz edənlər əqidə baxımından əksəriyyət təşkil edənlərə tabe olmadılar; onlar bilirdilər ki, Peyğəmbəri-Əkrəmin (s) həqiqi canişini və elmi mərcəiyyət məqamı Əli (ə)-dır.

Peyğəmbəri əkrəm (s) məşhur “Səqəleyn” hədisində buyurur:

“Mən sizin aranızda iki ağır və dəyərli əmanət qoyub gedirəm, əgər onlara sarılsanız heç vaxt yolunuzdan azmazsınız. O iki əmanət Qur᾿an və Əhli-beytimdir, onlar qiyamət gününə qədər bir-birindən ayrılmazlar.”

Bu hədis yüzdən artıq yol ilə Peyğəmbər səhabəsindən nəql olunmuşdur. Əlavə mə᾿lumat almaq üçün “Səqəleyn” hədisinin təbəqatına müraciət edilə bilər.[79]

Peyğəmbər (s) buyurmuşdur:

“Mən elmin şəhəri, Əli onun darvazasıdır. Hər kəs elm axtarırsa, gərək onun qapısından varid olsun.”[80]

Azlıq təşkil edən dəstənin üzvləri elmi və mə`nəvi cəhətdən yalnız o həzrətə müraciət etməyi rəva görür və başqalarını da ona doğru də`vət edirdilər.


Peyğəmbərdən sonrakı xəlifəlik məsələsi[redaktə]

Şiələr inanırdılar ki, Allahın kitabında və Peyğəmbərin (s) sünnəsində bəyan olunan islam şəriəti qiyamətə qədər öz qüvvəsində qalmalıdır və onda heç bir dəyişiklik edilə bilməz.

Allah-taala Öz kəlamında buyurur: “Qur᾿an əziz bir kitabdır ki, batil heç vaxt, nə öndən, nə arxadan ona yol tapa bilməz.” [81]

Yenə buyurur: “Allahdan başqa heç kəs hökm edə bilməz.”[82] Yəni şəriət – yalnız Allahın tə᾿yin etdiyi şəriət və qanunlardır ki, nübuvvət yolu ilə insanlara çatdırılmalıdır. [83] Bu ayə ilə nübuvvətin və şəriətin Peyğəmbər vasitəsilə sona çatdırıldığı e᾿lan edilir.

“Hər kəs Allahın hökmi əsasında hökm etməsə kafirdir.”[84]

İslam hökuməti heç bir üzr gətirməklə şəriət qanunlarının icrasından boyun qaçıra bilməz. Onun yeganə vəzifəsi zamanın tələbi olan bə`zi işlərdə məsləhəti nəzərə alaraq, şəriət qanunları çərçivəsində şura yolu ilə müəyyən qərarlar çıxarmaqdır; lakin bu hadisənin gedişatında şiələrin siyasət xatirinə etdikləri bey`ət məsələsindən və həmçinin Peyğəmbərin (s) ömrünün son anlarında baş verən “kağız-qələm” hadisə-sindən aydın olurdu ki, xilafətin seçki yolu ilə olmasının tərəfdarları və onun icraçıları ilahi kitabın bir əsas qanun kimi qorunub saxlanmasını zəruri hesab edir və ona e`tiqad bəsləyirdilər. Onların nəzərinə görə Peyğəmbərin sünnəsi və buyurduğu kəlamlar belə bir əsalətə malik deyildir; o həzrətin vəfatından sonra onlar sabit qalmır və öz e`tibarını əldən verir. Onlar inanırdılar ki, islam hökuməti məsləhət bildiyi yerlərdə onları icra etməyə bilər. Bu nəzəriyyə sonralar səhabə barəsində nəql olunan bir çox rəvayətlərlə qüvvətləndirildi.

Onlar deyirdilər ki, səhabələr müctehiddirlər; öz ictihadlarında düzgün qərar çıxarsalar onlara savab verilər, xətaya yol verdikdə isə üzürlü hesab olunarlar.

Bu nəzəriyyənin ən bariz nümunəsi xəlifənin tanınmış bir sərkərdəsi olan Xalid ibni Vəlidin törətdiyi üzdəniraq hadisə idi; o, məşhur səhabə olan Malik ibni Nüveyrənin evində qonaq kimi gecələyərkən onu qəfildən öldürdü, başını kəsib ocağda yandırdı və həmin gecə də onun arvadı ilə zina etdi! Bu rüsvayçı cinayətlərin ardınca xəlifə onun hökumətində Xalid kimi sərkərdəyə ehtiyac olduğunu bəhanə edərək, onun barəsində şəriət hökmünü icra etmədi !![85][86] Həmçinin xumsu Peyğəmbər (s)-in Əhli-beytindən və o həzrətin yaxın adamlarından kəsdilər. Halbuki Qurani Kərimdə belə buyurulur :

“Bilin ki, hər nəyi qənimət olaraq götürsəniz onun beşdə biri Allaha, Onun rəsuluna və Peyğəmbərin yaxın adamlarına məxsusdur.”[87]

Peyğəmbəri-Əkrəmin (s) hədislərinin yazılması birdəfəlik qadağan olundu. Hər hansı bir yerdə yazılı hədis tapılsaydı, yaxud bir kəsdən alınsaydı onu zəbt edib yandırırdılar.

Əbu Bəkr öz xilafəti dövründə 500 hədis yazılan vərəqələri cəm etdi. Ayişə deyir:

Bir gecə sübhə qədər atamın iztirablı olduğunu gördüm, sübh mənə dedi: O hədisləri gətir!” Sonra onların hamısını yandırdı.[88]

Ömər bütün şəhərlərə yazdı:

“Hər kimdə hədis varsa onu məhv etsin.”[89]

Məhəmməd ibn Əbu Bəkr deyir:

Ömərin dövründə hədis çoxaldı, hədislər onun yanına gətirildikdə onların yandırılmasını əmr etdi.[90]

Bu qadağanlar raşidi xəlifələrinin dövründən əməvi xəlifəsi Ömər ibni Əbdül Əzizin zamanına qədər (99-102) davam etdi. İkinci xəlifənin hakimiyyəti dövründə (13-25) bu siyasət daha qabarıq şəkildə büruzə gəldi və xəlifə şəriətin bə`zi hökmlərini, o cümlədən “təməttö` həcci”ni, “müt`ə nikahı”nı və azanda “həyyə əla xəyril-əməl” cümləsinin deyilməsini qadağan etdi, bir görüşdə üç təlağın qanuni hökm olmasına icazə verdi və s.

Peyğəmbər (s) həccətul-vidada (Vida həccində) Məkkədən uzaqda yerləşən məntəqələrdən gələn hacılar üçün “fəmən təməttəə bil-ümrəti iləl-həcci...” ayəsinə əsasən həcc əməlini xüsusi şəkildə bəyan etdi. Ömər isə öz xilafəti dövründə onu qadağan etdi. Həmçinin Peyğəmbərin (s) dövründə müt᾿ə (müvəqqəti izdivac) adi bir iş idi, lakin Ömər öz xilafəti dövründə onu qadağan etdi, bu əmrin əksinə gedənlərin daş-qalaq olunması hökmünü verdi. Həmçinin Rəsuli-Əkrəmin (s) dövründə namazda “həyyə əla xəyril-əməl” (yə᾿ni əməllərin ən yaxşısı olan namaz üçün tələsin) deyilirdi. Lakin Ömər dedi: “Bu kəlmə camaatın cihada getməsinin qarşısını alır”; sonra bu cümlənin deyilməsini qadağan etdi! Həmçinin Peyğəmbəri-Əkrəmin (s) dövründə o həzrətin öz göstərişi əsasında bir yığıncaqda bir təlaqdan artığı gerçəkləşmirdi, lakin Ömər bir məclisdə üç təlağın qanuni hökm olmasına icazə verdi!!! Qeyd olunan hadisələr sünnü və şiələrin məşhur hədis, fiqh, kəlam kitablarında qələmə alınmışdır.[91]

İlk dəfə olaraq onun xilafəti dövründə beytül-mal camaatın arasında ədalətsiz şəkildə bölünməyə başladı. Bu da sonralar müsəlmanların arasında dəhşətli sinfi ziddiyyətlər və qanlı çəkişmələr yaratdı. Onun xilafəti dövründə Müaviyə Şamda padşahlara məxsus olan səltənət üsul-idarəsini tətbiq etdi, xəlifə də onu “ərəblərin kəsrası” adlandırdı və heç vaxt ona e`tiraz etmədi. İkinci xəlifə 23-cü hicri-qəməri ilində iranlı bir qulun əli ilə öldürüldü. Onun öz göstərişi ilə tə`sis olunan altı nəfərlik şuranın rə`yinə uyğun olaraq, üçüncü xəlifə müsəlmanların rəhbərliyini öz öhdəsinə götürdü. O, öz xilafət illərində əməvi sülaləsindən olan qohum-əqrəbalarını xalqa hakim etdi, Hicazda, İraqda, Misirdə və s. islam ölkələrində rəhbərlik işini onlara həvalə etdi.[92][93][94] O, bir çox qanunsuz hərəkətlərin bünövrəsini qoydu, aşkar şəkildə zülm, günah və əxlaqsızlıq etməyə, islamın cari qanunlarını pozmağa başladı; şikayətlər hər tərəfdən sel kimi xilafət mərkəzinə gəlməyə başladı. Lakin öz əməvi kənizlərinin, xüsusilə Mərvan ibni Həkəmin tə`siri altına düşən xəlifə o şikayətlərə məhəl qoymur və bəzən də şikayətçiləri təqib edib onlara müxtəlif yollarla təzyiq göstərilməsinə əmr verirdi.

Məşhur İslam tarixçisi və alimi Yəqubi özünün Tarix əsərində məhz 3-cü xəlifə Osman ibn Əffan-ın xəlifəliyinin son dövrlərinə aid belə yazır :

Misir əhalisindən bir dəstə camaat Osmanın əleyhinə qiyam etdi. Osman təhlükə hiss etdiyi zaman Əli (ə)-dan kömək istəyərək peşman olduğunu bildirdi. Əli (ə) misirlilərə buyurdu: Siz haqqı dirçəltmək üçün qiyam etmisiniz. Osman tövbə edərək öz keçmiş əməllərindən peşman olduğunu deyir və bildirir ki, üç gün ərzində sizin istəklərinizi yerinə yetirəcək, zalım valiləri işdən çıxaracaq. Əli (ə) Osmanın tərəfindən onlar üçün müqavilə yazdı və onlar öz vətənlərinə qayıtdılar. Yol əsnasında Osmanın qulamını onun dəvəsinə minib Misrə tərəf getdiyini gördükdə onun barəsində şübhəyə düşüb axtardılar. Osmanın Misir valisinə yazılmış bir məktubunu tapdılar:

“Allahın adı ilə! Əbdürrəhman ibni Ədis sənin yanına gələndə ona yüz şallaq vur, üzünü və başını qırx, uzun müddətli zindana sal. Bu əməli Əmr ibni Həməq, Sovdan ibni Həmran və Ürvət ibni Nəbağın barəsində də icra et!!”

Bu məktubu alıb qəzəbləndilər və yenidən Osmanın yanına qayıdıb dedilər: Sən bizə xəyanət etmisən! Osman bu məktubu özünün yazdığını inkar etdikdə dedilər ki, sənin qulamın bu məktubu aparırdı. Osman dedi ki, o, bu işi mənim icazəm olmadan görmüşdür. Dedilər ki, axı o, sənin dəvənə minmişdi?! Cavab verdi ki, mənim dəvəmi oğurlamışdır. Dedilər: Məktub sənin katibinin vasitəsilə yazılmışdır. Cavab verdi ki, mənim icazəm və xəbərim olmadan bu işi görmüşdür.

Dedilər: Belə isə sən xilafətə layiq deyilsən, gərək iste᾿fa verəsən. Çünki əgər bu iş sənin icazənlə olmuşsa xəyanətkarsan, yox əgər belə mühüm işlər icazən və xəbərin olmadan baş vermişsə sən ləyaqətsizsən, bununla ləyaqətsiz olduğun sübuta yetir və hər bir halda ya iste᾿fa verməlisən, ya da zalım valilərini işdən kənarlaşdırmalısan. Osman dedi: Əgər mən sizin istəyinizə uyğun əməl etsəm onda siz hakim sayılırsınız; bu halda mən nəçiyəm? Onlar qəzəblə məclisdən qalxdılar.[95]

Nəhayət hicri tarixi ilə 35-ci ildə onun əleyhinə qiyam baş verdi; bir neçə gün davam edən mühasirə və çarpışmalardan sonra xəlifə öldürüldü.

Üçüncü xəlifə öz xilafəti dövründə başda onun əməvi qohumlarının rəisi olan Müaviyə olmaqla, Şam hökumətini günbəgün möhkəmlətdi və həqiqətdə xilafətin təməllərini Şamda təmərküzləşdirdi; artıq Mədinədə yerləşən xilafət mərkəzi formal xarakter daşımağa başlayırdı.

Birinci xəlifə xilafət məqamına səhabələrin əksəriyyətinin seçkisi ilə, ikinci xəlifə birinci xəlifənin vəsiyyəti ilə, üçüncü xəlifə isə üzvləri və proqramı ikinci xəlifə tərəfindən tə`yin edilən altı nəfərlik şuranın vasitəsilə seçildi. İslam hökuməti üç xəlifənin üst-üstə 25 ildən artıq davam edən hakimiyyət illərində xəlifənin məsləhət və ictihadı əsasında idarə olunurdu. İslam maarifi yalnız Qur`an oxumaqla bitirdi; özü də təfsir olunmadan, yaxud heç bir araşdırma aparılmadan. Peyğəmbərin (s) sözləri (hədisləri) də kağız üzərinə gəlmədən, şifahi şəkildə söylənilməklə rəvayət olunurdu. Yazı yazmaq yalnız Qurana məxsus idi və bu iş hədis barəsində qadağan edilmişdi.[96] Hicri tarixi ilə 12-ci ildə qurtaran Yəmamə müharibəsində Quran qarilərindən bir dəstəsi qətlə yetirildi; Ömər ibni Xəttab birinci xəlifəyə təklif etdi ki, Qur`an ayələri bir müshəfdə yazılaraq bir yerə toplansın. O deyirdi ki, müharibə baş versə və sair Qur`an qariləri də öldürülsə, artıq Qur`an məhv olub aradan gedəcəkdir. Buna əsasən Qur`an ayələrini bir cilddə toplayaraq kitab halına salmalıyıq.[97]

Onlar Qur`an barəsində belə bir qərar çıxardılar, lakin, Qur`anın bəyanedicisi olan Peyğəmbər (s) hədisləri haqda heç bir tədbir görmədilər, (daha doğrusu əks tədbir gördülər. O həzrətin kəlamları Qur`andan da artıq təhlükə ilə üzbəüz olduğu halda onu yazmağı qəti şəkildə qadağan etdilər.) Onlar, mə`nalarında baş veriləcək nöqsanlardan – artırıb-azaldılmaq, qondarma və unutqanlıq kimi təhlükələrdən amanda deyildi. Bu dövrlərdə nəinki hədisin qorunub saxlanılmasına azacıq diqqət yetirilmirdi, hətta onun yazılması belə qadağan edilmişdi, ələ düşən hər bir hədisi də yandırırdılar.

Az bir müddət ərzində iş o yerə çatdı ki, hətta islamın zəruri məsələlərindən olan namaz barəsində belə, bir-biri ilə zidd olan çoxlu rəvayətlər nəql olundu. Bu müddət ərzində elmin digər sahələrində heç bir tədbir görülmədi, Qur`an ayələri və Peyğəmbərin (s) kəlamlarında elmin müqəddəsliyi, onun öyrənilməsinə olan tə`kid və təşviqlər görünməz oldu. Xalqın əksəriyyəti ardıcıl fəthlər və hər tərəfdən sel kimi axaraq Ərəbistan yarmadasına gələn qənimətlərlə məşğul idi. Artıq, başda Əli (ə) olmaqla, Peyğəmbər sülaləsinin elminə azacıq da olsa e`tina olunmurdu. Halbuki, Peyğəmbər (s) Əli (ə)-ı islam maarifi və Qur`anın mə`na və məqsədləri barədə ən agah və bilikli şəxs kimi təqdim etmişdi. Hətta Quranın toplanması hadisəsində ona e`tina etmədilər, onun adını belə dilə gətirmədilər. (Halbuki, Peyğəmbərin (s) vəfatından sonra Əli əleyhissəlamın bir müddət evdə oturub Qur`anı bir yerə topladığını və onlar yenicə qərara gəlib görmək istədikləri işi çoxdan başa çatdırdığını bilirdilər.[98][99]

Çoxlu rəvayətlərdə qeyd olunur ki, Əbu Bəkr, ona beyət edildikdən sonra bir neçə nəfəri Əlinin (ə) yanına göndərib onun da beyət etməsini istədi. Əli (ə) cavab verdi ki, “mən namazdan başqa heç bir şey üçün evimdən çıxmamağı və evdə qalıb Quranı toplamağı əhd etmişəm.” Yenə də qeyd olunur ki, “Əli (ə) altı aydan sonra Əbu Bəkr ilə bey᾿ət etdi, səbəbi də bu müddətdə Quranı bir yerə toplaması idi.” Başqa bir rəvayətdə qeyd olunur ki, Əli (ə) Quranı müshəf şəklində bir yerə topladıqdan sonra dəvəyə yükləyib camaatın yanına gətirdi və onlara göstərdi. Həmçinin nəql olunur ki, Yəmamə müharibəsi (Quran ondan sonra bir yerə yığılmışdır) Əbu Bəkrin xilafətinin ikinci ilində baş verdi. Qeyd olunan mətləblər müshəfin bir yerə toplanması hadisəsini bəyan edən hədis və tarix kitablarında gözə çarpır.[100]

Bu və bu kimi bir çox hadisələr Əli (ə)-ın ardıcıllarının öz əqidələrində daha da möhkəmlənməsinə, işlərin gedişatında daha artıq ayıq və tədbirli olmalarına, həmçinin öz fəaliyyətlərini günbəgün artırmalarına səbəb olurdu. Xalqın ümumi şəkildə təlim-tərbiyə işlərindən məhrum olan Əli (ə) bu işlərlə xüsusi şəkildə məşğul olur, ayrı-ayrı şəxslərin hazırlanmasında əlindən gələni əsirgəmirdi.

Hicri tarixi ilə 25-ci ildə Əli (ə)-ın yaxın köməkçilərindən üç nəfəri (Salman Farsi, Əbuzər ĞəffariMiqdad) vəfat etdi. Lakin səhabələrdən böyük bir qrupu, Hicazda, Yəməndə, İraqda və s. yerlərdə olan səhabə və tabeinlərin əksəriyyəti Əli (ə)-ın ardıcıllarına qoşuldu; üçüncü xəlifənin öldürülməsindən sonra müsəlmanlar mümkün olan hər bir yolla o həzrətə bey`ət edərək onu xilafətə seçdilər.

Şiəliyin firqələrə bölünməsi[redaktə]

Hər bir məzhəbin bir sıra özünəməxsus məsələləri vardır ki, onun ilkin qayda və prinsiplərini təşkil edir; ikinci dərəcəli məsələlər və həmin məzhəb ardıcılları tərəfindən qəbul edilən müştərək məsələ-lərdən əlavə, onların ixtilaflı olduğu təfərrüat isə “şöbələr” adlanır. Şöbə və ya firqələrə ayrılma bütün dinlərdə, xüsusilə dörd səmavi din olan xristianlıq, yəhudilik, məcusluq və islamda da mövcuddur. Şiə məzhəbi Əhli-beytdən olan rəhbərlərin (Əli, Həsən ibn Əli, Hüseyn ibn Əli) dövründə heç bir şöbəyə parçalanmamışdır. Lakin Hüseyn öldürüldükdən sonra şiələrin əksəriyyəti Əli ibn Hüseynin imamətinə inandılar. Keysaniyyə adı ilə məşhur olan və azlıq təşkil edən bir dəstə isə Əlinin üçüncü oğlu Məhəmməd ibn Hənəfiyyəni imam hesab edərək onu vədə verilən Mehdi adlandırdılar; onların əqidəsinə görə Məhəmməd ibn Hənəfiyyə, Rəzva dağında qeybə çəkilmişdir və bir vaxtda zahir olacaqdır.

Əli ibn Hüseynin vəfatından sonra şiələrin əksəriyyəti onun oğlu Məhəmməd Baqirin imamətinə inandılar; yenə də azlıq təşkil edən bir dəstə Əli ibn Hüseynin öldürülmüş Zeyd adlı başqa bir oğlunun imamətinə inanaraq, zeydiyyə adlandılar.

Məhəmməd Baqirin vəfatından sonra şiələrin əksəriyyəti onun oğlu Cəfər Sadiqi imam kimi tanıdılar.

Cəfər Sadiq də vəfat etdikdən sonra şiələrin əksəriyyəti onun oğlu Musa Kazımı yeddinci imam kimi qəbul etdilər. Az bir dəstə isə altıncı imam Cəfəri Sadiqin sağlığında vəfat edən oğlu İsmayılı imam hesab etdilər. Bunlar da əksəriyyət təşkil edən şiələrdən ayrılaraq ismailiyyə adı ilə məşhurlaşdılar. Bəziləri də o həzrətin Abdullah adlı oğluna, digərləri isə onun Məhəmməd adlı başqa bir oğlunun imamətinə inandılar; digər bir qrup isə imamətin o həzrətdə sona çatdığını güman edərək onu axırıncı imam hesab etdilər.

Musa Kazımın ölümündən sonra şiələrin əksəriyyəti Əli Rzanı səkkizinci imam hesab etdilər; bəziləri də imamətin yeddinci imamda başa çatdığına əqidə bəsləyərək, vaqifiyyə adı ilə məşhurlaşdılar.

Səkkizinci imamdan on ikinci imama qədər nəzərə çarpacaq parçalanma baş vermədi; baş versə də, bir neçə gündən sonra öz-özünə məhv olub aradan getdi. Misal üçün, onuncu imamın oğlu Cəfər, öz qardaşı Həsən Əskərinin vəfatından sonra imamət iddiası etdi; bir neçə nəfər ona inandı, lakin bir neçə gündən sonra onlar da onun ətrafından dağıldılar və Cəfər də öz iddiasından əl çəkdi.

Şiəlikdən ayrılan və əksəriyyət qarşısında dayanan bu firqələr az bir müddət ərzində aradan getdilər; bunlardan yalnız zeydiyyəismailiyyə firqələri qaldı. Hal-hazırda da onlardan bir dəstəsi Yəməndə, Hindistanda, Livanda və başqa yerlərdə yaşayırlar.[101]

Şiə əqidəsində olan firqələr:

  1. Babilik
  2. Bəhailik
  3. Bədailik
  4. Bənanilik
  5. Bəktaşilik
  6. Carudilik
  7. Cəfərilik
  8. Cənahilik
  9. Dəruzilik
  10. Haşimilik
  11. Keysanilik
  12. İmamilik
  13. İsmaililik
  14. Kamililik
  15. Mənsurilik
  16. Mehdiyyə
  17. Müfavvizə
  18. Muğabrilik
  19. Nemətullahilik
  20. Nəsriyyə
  21. Nəzarilik
  22. Numanilik
  23. Nüsayrilik
  24. Qurabilik
  25. Salihilik
  26. Səbailik
  27. Süleymanilik
  28. Ulyanilik
  29. Vaqifilik
  30. Xətabilik
  31. Yunusilik
  32. Zərramilik
  33. Zərrarilik
  34. Zeydilik

Əqidə[redaktə]

Şiə məzhəbinin əsas prinsipi Allahı yeganə tanrı kimi tanımaq, Məhəmməd Peyğəmbərə (s) və onun Əhli Beytinə tabe olmaqdır. Şiəliyi sünnilikdən fərqləndirən isə ilk üç xəlifəni qəbul etməmələridir. Onlar Əli bin Əbu Talibi möminlərin ilk xəlifəsi kimi tanıyırlar.

Şiə məzhəbi Peyğəmbərin (s) və Onun Əhli-Beytinin məsum olduğunu vurğulayır.

Fərq[redaktə]

Şiə və sünni məzhəbləri arasında ən böyük mübahisə mövzusu isə "Xəlifəlik" — ümmətə imamət məsələsidir. Şiələrə görə Allah Məhəmməddən sonra Əlini rəhbər təyin edib və Məhəmməd də Qədir-Xum günündə bunu qeyd edib. Xəlifə də o olmalı idi. Lakin Əbu Bəkir və Ömər başda olmaqla səhabələrin əksəriyyəti bu əmri pozmuşdur. Sünnilərə görə isə Məhhəmmədlə birlikdə ümmətə ilahi təyinatla rəhbərlik sona çatmışdır və bu səbəbdən də ümmətdən seçilmiş adil şəxslərdən ibarət bir qrup rəhbəri seçmişdir.

Muaviyə və Əli[redaktə]

656-cı ildə III Ərəb İslam xəlifəsi Osman ibn Əffan öldürüləndən sonra bir qrup səhabələrdən ibarət şura məclisi tərəfindən Əli IV Ərəb İslam xəlifəsi seçilmişdir. Və demək olar ki, əksəriyyət müsəlmanlar Əliyə beyət etmişlər. Sabiq xəlifə Osman ibn Əffanın qohumu, Şam valisi Muaviyyə ibn Əbu Süfyan Əliyə qarşı çıxmış və onun xilafətini tanımadığını açıqlamışdır. Sonradan bu münaqişə müharibəyə gətirmişdir. Nəticədə iki tərəf Siffeyn döyüşündə üz-üzə gəlmişdir. Əhli Sünnə bütün bu olanlara baxmayaraq Muaviyyənin səhabə və Quran katibi olduğunu deyir, adının əvvəlində Hz. (həzrət) və sonunda (r.ə.)(Radiyallahu ən) deyilməsini müstəhəb şərt hesab edirlər. Əhli Şiə isə bütün bu hadisələrin səbəbkarının Muaviyyə olduğunu söyləyir və onu lənətləyirlər. Bu hərəkətlərinə əsas olaraq isə bəzi səbəbləri açıqlayırlar.

Şiələr iddia edirlər ki, Məhəmmədin Əli haqqındakı bu hədisinə əsasən Muaviyyə Allaha qarşı çıxmışdır.

"Əli QuranladırQuran da Əli ilədir. Bunlar hovuzun başında mənə gəlincəyə qədər əsla bir-birilərindən ayrılmazlar. Əli məndəndir, mən də Əlidənəm. Kim ona pis söz desə, şübhəsiz mənə pis söz demişdir və kim mənə pis söz desə, şübhəsiz Allaha pis söz demişdir. [102][103][104][105][106][107][108][109][110][111]

İslama görə Allaha qarşı çıxan kafirdir. Bundan əlavə hədisə əsasən Əlini söymək də Allahı söyməkdir. Bir çox tarixi və dini mənbələrdə mövcuddur ki, Muaviyyə hakimiyyətə gəldikdən sonra bütün məscidlərdə, Əliyə lənət oxunurmuş.

Ədəbiyyat[redaktə]

  • Qurani Kərim
  • Əllamə Təbətəbai, "İslamda Şiəlik", Bakı, "Nur" Mədəniyyət Mərkəzi, 2002, 260 səh.
  • Yəqubi, "Tarixi Yəqubi".
  • Seyyid Məhəmməd Şirazi, "Şebha-i Peşavər".

İstinadlar[redaktə]

  1. şîî

    (a.s) şia mezhebinden olan, hilafetin Hz. Ali ve onun soyunun olması gerektiği görüşünü savunan, Hz. Ali (r.a.) taraflısı.

  2. "Bəyyinə" surəsi, 7-ci ayə
  3. Cəlaləddin Süyuti, «Dürrül-Mənsur fi kitabillahi bil-Mə᾽sur» (Əbül-Qasim Əli bin Həsəndən (İbni Əsakiri Dəməşki))
  4. Cəlaləddin Süyuti, «Əd-Durrul-Mənsur fi kitabillahi bil-Mə᾽sur» (İbni Ədidən, o da İbni Abbasdan)
  5. "Bəyyinə" surəsi 7-сi ayə : «İman gətirib saleh əməllər edənlər isə, yaradılmışların ən xeyirliləridirlər.
  6. Cəlaləddin Süyuti, “Əd-Durrul-Mənsur fi kitabillahi bil-Mə᾽sur” , 6-cı cild, 379-cu səh.
  7. “Ğayətul-məram”, 326-cı səh.
  8. Hafiz Əbu Nəimi İsfahani Əhməd bin Əbdullah, «Hilyətul-övliya».
  9. Bəyyinə" surəsi 7-сi ayə
  10. Əbul Müəyyid Müvəffəq bin Əhməd Xərəzmi, «Mənaqib», 17-ci bölüm.
  11. Hakim Əbül Qasım Ubeydullah bin Əbdullahil əl-Həskani, «Şəvahidut-tənzil fi qavaidil-təfsil».
  12. Məhəmməd bin Yusif Gənci əş-Şafei, «Kifayətut-Talib», səh. 119.
  13. Sibt ibn Covzi, «Təzkirətul-xuvasul-uməti fi mə᾽rifətil-əimməti», səh. 31
  14. Əbul Müəyyid Müvəffəq bin Əhməd Xərəzmi, «Mənaqib», 9-cu bölüm.
  15. Əhməd ibn Hacər Heytəmi, «Səvaiqül Mühriqə», 11-ci bab. (Cəmaləddin Məhəmməd ibn Yusif Zərəndi Mədənidən)
  16. İbn Səbbaq Nuriddin Əli ibn Məhəmməd ibn Əhməd Maliki Məkki, «Fusulul Muhimmə», səh. 122 (İbn Abbasdan)
  17. Əllamə Səmhudi, «Cəvarihul Əqdeyn», (Cəmaləddin Məhəmməd ibn Yusif Zərəndi Mədənidən)
  18. Mir Seyid Əli Həmədani əş-Şafei, «Məvəddətül Qurba» (Ümmü-Sələmədən)
  19. İbni Hacər Məkki, «Səvaiqül-Mühriqə» (Ümmü-Sələmədən)
  20. Əbul Müəyyid Muvəffəq ibn Əhməd Xarəzmi, «Mənaqib», 19-cu bölüm
  21. Hafiz Əbu Xatəmi Razi, "əz-Zinət"
  22. “Hazirul-Alimil-İslamiy”, c. 1, səh. 188
  23. Şii özel, isim (şii:) Arapça özel, isim Şiilik mezhebinden olan kimse Türk Dil Qurumu rəsmi saytı, şiə
  24. “Şuəra” surəsi, ayə-214
  25. İmam Əhməd bin Hənbəl «Müsnəd»
  26. Mir Seyid Əli Həmədani əş-Şafei «Məvəddətul-Qurba», 4-cü məvəddənin sonu
  27. Mir Seyid Əli Həmədani əş-Şafei «Məvəddətul-qurba», 6-cı məvəddənin əvvəli (Ənəs bin Malikdən)
  28. İbni Məğazili (Şafei) «Mənaqib»
  29. Əbül Qasım Hüseyn bin Məhəmməd Rağib İsfahani, «Mühazirətül-Üdəba və Mühavəratüş-Şüəra vəl-bğüləğa», ΙΙ cild, 213-cü səh. (Ənəs bin Malikdən)
  30. Məhəmməd ibn Yusif Gənci əş-Şafei, «Kifayəut-Talib» (Əbuzər Ğəffaridən)
  31. Beyhəqqi, «Mənaqib»
  32. Xətib Xarəzmi, «Mənaqib»
  33. İbni Məğazili əş-Şafei, «Mənaqib»
  34. İmam Əbu Əbdürrəhman Nəsai, «Həsaisul-Ələviyyə» 23-cü hədis (İbni Abbasdan)
  35. “Tarixi Təbəri”, 2-ci cild, səh-321
  36. “Tarixi Əbil Fida”, 1-ci cild, səh-116
  37. “Əl-bidayətu vən-nihayə”, 3-cü cild, səh-39
  38. “Həyatul-məram”, səh-320
  39. Ümmü Sələmə deyir ki, Peyğəmbər belə buyurdu: “Əli həmişə haqq və Quran ilədir, haqq və Quran da həmişə onunladır və qiyamətə qədər bir-birindən ayrılma-yacaqlar”, (Bu hədis sünnülərdən 15 yol ilə, şiələrdən isə 11 yolla nəql olunmuşdur.)
  40. Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: “Hikmət on yerə bölünmüşdür, onun doqquz hissəsi Əliyə, bir hissəsi isə bütün müsəlmanlara nəsib olmuşdur.” (“Əl-bidayətu vən-nihayə”, 7-ci cild, səh-359)
  41. Məkkə kafirləri Hz. Məhəmmədi (s) qətlə yetirmək məqsədi ilə onun evini mühasirəyə aldıqları zaman Peyğəmbər (s) Mədinəyə hicrət etməyi qərara aldı və Əli (ə)-a buyurdu: “Bu gecə mənim yatağımda yatmağa razısanmı? Qoy mənim yatdığımı güman etsinlər və onların tə᾿qibindən amanda qalım?” Əli (ə) bu təhlükəli vəziyyətdə bu təklifi cani-dildən qəbul etdi.
  42. Həskani Əbu Səid Xudri-dən c.1, s.157, h:211,212
  43. Həskani Əbu Hureyrədən c.1 s.158, h:213
  44. Əhməd ibn Hənbəl, "Müsnəd", c.4, s. 281
  45. "Tarixi İbni Kəsir", c.5, s.210
  46. "Süneni İbni Mace", "Fazlu Ali" babı
  47. "Riyadun Nadirə", c.2, s.169"
  48. “Ğayətul-məram”ın səh. 79
  49. “Əbəqat”, "Qədir" bölməsi
  50. Cəlaləddin Siyuti, “Durrul-mənsur”, cild-2 səh.-298
  51. Hafiz ibn Əbu Hatəm Razi, “Təfsiri-Qədir”
  52. Hafiz Əbu Cəfər, “Kitabul-Vilayət”
  53. Hafiz Əbu Abdullah, “Amili”
  54. Hafiz Əbu Bəkr Şirazi, “Ma nəzələ minəl-Quran fi Əmiril-muminin”
  55. Hafiz Əbul-Qasim Həskani, “Şəvahidut-tənzil”
  56. Bədruddin Hənəfi, “Usidətul-qari fi şərhi səhihi Buxari”, cild-8, səh.-548
  57. İmam Fəxri Razi, “Təfsiri-kəbir”, cild-3, səh.-636
  58. Nizaməddin Nişapuri, “Təfsir”, cild-6, səh.-170
  59. Seyyid Şəhabuddin Alusi Bağdadi, “Ruhul məani”, cild-2, səh-348
  60. Nurədin ibn Səbbağ Maliki, “Fusulul-muhimmə”, əh.-27
  61. Əli ibn Əhməd Vahidi, “Əsbabun-nuzul”, səh.-150
  62. Məhəmməd ibn Təlhə Şafei, “Mətalibus-iyul”, səh.-16
  63. Mirseyyid Əli Həmədani Şafei, “Məvəddətul-Qurba”, məvəddə-5
  64. Şeyx Süleyman Bəlxi Hənəfi, “Yənəbiul-məvəddəh”, bab-39
  65. “Tarixi Yə᾿qubi” (Nəcəf çapı), 2-ci cild, səh-137 və 140
  66. “Əbil Fidanın tarixi”, 1-ci cild, səh-156
  67. “Səhihi Buxari”, 4-cü cild, səh-107
  68. “Murucuz-zəhəb”, 2-ci cild, səh-437
  69. İbni Əbil Hədid, “Nəhcül-bəlağənin şərhi”, 1-ci cild, səh 127 və 161
  70. İbni Əbil Hədid, “Şərhi-Nəhcül-bəlağə”, Misir çapı, 1-ci cild, səh-53.
  71. “Tarixi Təbəri”, 2-ci cild, səh-436
  72. “Səhihi Buxari”, 3-ci cild
  73. “Səhihi Müslüm”, 5-ci cild
  74. “Əl-bidayətu vən-nihayə”, 5-ci cild, səh-227
  75. İbni Əbil Hədid, “Şərhi-Nəhcül-bəlağə”, 1-ci cild, səh-133
  76. Rövzətus-səfa, 2-ci cild, səh-260
  77. “Tarixi Təbəri”, 2-ci cild, səh-447
  78. Şeyx Razi. "Nəhcül Bəlağə" (tərcümə və şərh, 2 cilddə), 1-ci cild, 1-ci hissə, 1-ci fəsil, 37-ci xütbə, səh. 77-78.(Bakı)
  79. “Ğayətul-məram”, səh-211
  80. “Əl-bidayətu vən-nihayə”, 7-ci cild, səh-359
  81. “Fussilət” surəsi, ayə-41-42
  82. “Yusif” surəsi, ayə-67
  83. “Əhzab” surəsi, ayə-40
  84. “Maidə” surəsi, ayə-44
  85. “Tarixi Yə᾿qubi”, 2-ci cild, səh-110
  86. “Tarixi Əbil Fida”, 1-ci cild, səh-158
  87. “Ənfal” surəsi, ayə-41
  88. “Kənzül-ümmal”, 5-ci cild, səh-237
  89. “Kənzül-ümmal”, 5-ci cild, səh-237
  90. “Təbəqati ibni Səd”, 5-ci cild, səh-140
  91. Əllamə Təbətəbai, "İslamda Şiəlik", Bakı, "Nur" Mədəniyyət Mərkəzi, 2002, səh. 44-45
  92. “Tarixi Yəqubi”, 2-ci cild, səh-150
  93. “Tarixi Əbil Fida”, 1-ci cild, səh-168
  94. “Tarixi Təbəri”, 3-cü cild, səh-377
  95. “Tarixi Yəqubi”, 2-ci cild, səh-150-151
  96. “Tarixi Yəqubi”, 2-ci cild, səh-113
  97. “Tarixi Yəqubi”, 2-ci cild, səh-111
  98. “Tarixi Yə᾿qubi”, 2-ci cild, səh-113
  99. İbni Əbil Hədid, “Şərhi Nəhcül-Bəlağə”, 1-ci cild səh-9.
  100. Əllamə Təbətəbai, "İslamda Şiəlik", Bakı, "Nur" Mədəniyyət Mərkəzi, 2002, səh. 49
  101. Əllamə Təbətəbai, "İslamda Şiəlik", Bakı, "Nur" Mədəniyyət Mərkəzi, 2002, səh. 75-77
  102. Hakim, "Müstəsrək", c.3, s.124
  103. Əhməd ibn Hənbəl, "Müsnəd"
  104. Təbərani, "Əvsət"
  105. İbn-i Məğazili, "Mənaqib"
  106. Möttəki Hindi, "Kənzul Ummal", c.6, s.153
  107. Himvini, "Fəraid"
  108. İbn-i Hacər-i Məkki, "Səvaiq", s. 74,75
  109. Süleyman Bəlxi əl-Hənəfi, "Yənabiul Məvəddət"
  110. Cəlaləddin Süyuti, "Tarixul Xüləfa", s. 116
  111. Əbu Əbdürrəhman Nəsai, "Xəsaisul Ələviyyə"


Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]