Hüseyn ibn Əli

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Stop bad orthography.svg
Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

Müdaxilə etməyə tələsməyin!
  • Əgər məqalə yarımçıq qalmışsa, məqaləni başlayan istifadəçi ilə əlaqə yaradıb məqalənin vəziyyətini onunla müzakirə edə bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin siyahısını görə bilərsiniz.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Ən son dəyişiklik Samral (töhfələr| qeydlər) tərəfindən edilmişdir.
W21-1a.svg Bu səhifədə iş davam etməkdədir.

İstəsəniz, siz də kömək edə bilərsiniz:

  • Əgər məqalə yarımçıq qalıbsa, məqaləni yaradan istifadəçi ilə əlaqə qura bilərsiniz.
  • Səhifənin tarixçəsində məqalə üzərində işləmiş istifadəçilərin adlarını görə bilərsiniz.
  • Redaktələrinizi mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.
Bu şablon 7 gündən çox redaktə edilməyən məqalələrdən silinə bilər.

Ən son dəyişiklik Samral (töhfələr| qeydlər) tərəfindən edilmişdir.
Hüseyn ibn Əli
حسين بن علي
Hüseyn ibn Əli
 
Dini: İslam
Təvəllüdü: M.11 yanvar 626(626-01-11) H. 3 şaban 4
Mədinə, İslam Dövləti
Vəfatı: M.10 oktyabr 680(680-10-10) H. 10 məhərrəm 61
Kərbəla, İraq, Əməvilər Xilafəti
Atası: Əli ibn Əbu Talib
Anası: Fatimə
Həyat yoldaşı: 1. Şəhr Banu
2. Leyla binti Əbu Murrəh
3. Ümm İshaq binti Təlhə
Uşaqları: oğulları: Əli əl-Əkbər, Əli, Əli əl-Əsğər, Cəfər
qızları:Səkinə, Fatimə, Rüqəyyə

Hüseyn ibn Əli (ərəb. حسين بن علي‎‎) (tam adı: Hüseyn ibn Əli ibn Əbu Talib əl-Haşimi əl-Qureyşi) — Şiələrin (Dörd, Yeddi, On iki imam şiəliyi) 3-ci imamı və xəlifəsi, 5-ci məsumu, İslamda Əhli-Beytin nümayəndəsi, səhabə.

Əbu Abdullah[1] ləqəbi və İmam Hüseyn adıyla məşhurdur. Şiələrin üçüncü imamı, Kərbəla şəhidi, Kisa Səhabələrindən, Əli və Fatimənin ikinci oğlu və Məhəmmədin nəvəsidir [2] Məhəmməd, onu və qardaşı Həsən b. Əlini cənnət gənclərinin əfəndisi olaraq elan etmişdir. Siffeyn, Cəməl və Nəhrəvan döyüşlərində atasının yanında iştirak edərək, döyüşmüşdür. Qardaşının imaməti dövründə qardaşına tabe olmuş və Müaviyə həyatda olduğu müddətcə Həsənin sülh müqaviləsinə sadiq qalmışdır. 680-ci ildə Müaviyənin ölümüylə birlikdə Yezidə beyət etməyi qanuni bilməmiş və Kufəlilərin dəvəti üzərinə onların idarəçiliyini boynuna götürmək üçün Məkkədən Kufəyə doğru yola çıxmışdır. Kərbəlada Kufəlilərin xəyanət və sədaqətsizliklərindən ötəri Aşura günü iki ordu arasında reallaşan döyüşdə, Hüseyn və aralarında qardaşı, oğlanları və qardaşı oğlunun da olduğu təxminən 72 tərəfdarı ilə birlikdə öldürülmüşdür. Sağ qalan yaxınları, Əhlibeyti və tərəfdarları əsir alınaraq Kufə və oradan da Şama göndərilmişdir. Hüseynin Kərbəladakı şəhidliyi İslam tarixi və Şiə baxımından xüsusilə İslamın ilk illərində təyinedici bir rol oynamışdır. Hüseynin həyatı və şəhidliyi həssas dövrlərdən və ilk əsrlərin çox gərgin hadisələrindən biri olaraq sayılmaqdadır. Əməvilərə qarşı üsyanı adının müqavimət, mübarizə və şəhidliklə xatırlanmasına səbəb olmuş və digər yandan zəmanə hakimlərinə qarşı genişmiqyaslı qiyamların başladıcısı (başlama səbəbi, ilham qaynağı) olmuşdur. Aşura hadisəsi Şiə cəmiyyətinin fərqli zümrə və təbəqələrindəki müxtəlif ədəbiyyat, yazı, şəkil və kitabələrində əsrlər boyu özünü göstərmişdir.[3]

Nəsəb, Künyə və ləqəbləri[redaktə | əsas redaktə]

Adının qoyulması[redaktə | əsas redaktə]

Şiə rəvayətlərinə görə, Məhəmməd, hələ Hüseyn üçün bir ad təyin olunmadan əvvəl onun üçün Hüseyn adını Allahın əmri ilə ona qoymuşdur.[4] Buna görə Məhəmməd, hər kəsə elan edərək belə buyurmuşdur: "Mən, bu iki övladımın adlarını Həsən və Hüseyn qoymaqla əmr olundum."[5], "Harun, iki oğulunun adını Şubbər və Şubeyr qoydu və mən də bu iki övladımın adlarını Harunun uşaqlarına qoyduğu adların eynisi olan Həsən və Hüseyn olaraq qoyuram."[6] Nəql edildiyinə görə Hüseynin Tövratdakı adı Şubeyr və İncildəki adı Tab olaraq keçməkdədir.[7]

Bəzi rəvayətlər Həsən və Hüseyn adlarının cənnət adlarından olduğu və İslamdan əvvəl istifadə olunmadığı istiqamətindədir.[8] İbn Sədin[9] yazdığına görə, Abbas b. Əbdülmüttəlibin həyat yoldaşı Ümmü Fəzl, Məhəmmədin əmri ilə Hüseynin baxıcılığını (həm də süd analığını) boynuna götürmüş və bu şəkildə Hüseyn, Kusam b. Abbasın süd qardaşı olmuşdur.[10]

Künyələri[redaktə | əsas redaktə]

Hüseyn dünyaya gəldiyi zaman Məhəmməd tərəfindən ləqəbi Əbu Abdullah olaraq qoyulmuşdur.[11] Ancaq Huseybi,[12] Hüseynin Şiələr yanında künyəsinin Əbu Əli olduğunu müdafiə etmişdir. Əbuş-Şühəda (şəhidlər atası), Əbul-Əhrar (azadlar atası) və Əbul-Mücahidin (Allah yolunda döyüşən mücahidlərin atası) Hüseynin digər künyələrindəndir.[13]

Ləqəbləri[redaktə | əsas redaktə]

Hüseynə çox sayda ləqəb nisbət verilmişdir. Bu ləqəblərin əksəriyyətində qardaşı Həsənə verilən ləqəblərlə müştərəkdirlər. Hüseynin məxsus ləqəbləri bunlardan ibarətdir: Zəki, Tayyib, Vafi, Seyid, Mübarək, [14] Nafi, əd-Dəlilu alə zatullah (Allahın varlığına dəlil), [15] Raşid, ət-Tabiu Li-Mərzatillah[16] (Allahın razılığına tabe olan). [17] İbn Təlhə Şafei, [18] Hüseynin "Zəki" ləqəbinin digər ləqəblərindən daha məşhur olduğunu, "Seyyidi Şəbabi Əhli-Cənnət" (Cənnət gənclərinin ağası) ləqəbinin isə onun ən əhəmiyyətli ləqəbi olduğunu ifadə etmişdir. Şiə İmamlarının bəzi hədislərində isə Hüseyn, "Şəhid" və "Seyyiduş-Şühəda" (Şəhidlərin ağası) ləqəbləri ilə xatırlanmışdır.[19]

Doğulması[redaktə | əsas redaktə]

Hüseyn Mədinədə dünyaya gəlmişdir. Dünyaya gəlmə tarixini bəziləri hicri üçüncü[20] il, bəziləri isə dördüncü[21] il olaraq yazmışlar. Lakin tarixçi və mühəddislər arasında məşhur olan nəzər Hicrətin dördüncü ilində dünyaya gəldiyi istiqamətindədir. Hüseynin hansı gün dünyaya gəldiyi mövzusunda ixtilaflar vardır. Məşhur nəzərə görə, Şaban ayının üçündə dünyaya gəlmişdir.[22]


İmamətindən əvvəlki dönəm[redaktə | əsas redaktə]

Məhəmmədin yanında[redaktə | əsas redaktə]

Hüseyn Məhəmməd vəfat etdiyi zaman uşaq idi, ancaq uşaq olmasına baxmayaraq, Məhəmmədin Əhli-beyti ilə birlikdə İslam tarixinin əhəmiyyətli hadisələrində iştirak etmişdir: Nəcran Xristianları ilə Mübahilə, Kisa Səhabələri hadisəsi, Məhəmmədə beyət və məktub yazılışına şahid olması və s. İbn Səd, [59] Hüseyni Məhəmmədin "vəfat etdiyində uşaq olan və Onun heç bir döyüşlərinə qatılmayan zümrə olan" beşinci təbəqə səhabələrindən saymışdır. Hüseyn təxminən 6 il 8 ay Məhəmmədin həyatı dövründə yaşamışdır. Özü hər vaxt Məhəmmədin söhbət və inayətini görmüşdür. Məhəmməddən nəql edildiyinə görə o belə buyurmuşdur: انّ الحسن و الحسین سیدا شباب اهل الجنه (Tərcümə: Şübhəsiz Həsən və Hüseyn cənnət gənclərinin əfəndisidir.)[60] Yəla əmiri, Məhəmməddən belə rəvayət etmişdir: حسین منّی و انا منه، احبّ الله من احبّه، الحسن و الحسین سبطان من الاسباط (Tərcümə: Hüseyn məndəndir və mən də Hüseyndənəm; Allah onu sevəni sevsin. Həsən və Hüseyn peyğəmbər övladlarındandır.)[61] Salman Farsidən nəql edildiyinə görə Məhəmməd Hüseyni dizləri üzərinə oturdar, onu öpər və belə buyurardı: Sən seyid oğlu seyid və seyidlərin atasısan; Sən imam, imam oğlu və imamların atasısan; Sən Allahın höccətinin oğlu və sonuncuları qaim olan doqquz höccetin atası olan hüccətsən."[62] Yenə Salman Farsinin Məhəmməddən nəql etdiyi rəvayətdə Məhəmməd belə buyurmuşdur: "Ey Salman! Hər kim bunları sevsə, məni sevmişdir və hər kim məni sevsə, Allahı sevmişdir." Sonra əllərini Hüseynin çiyinləri üzərinə qoyaraq belə buyurdu: "Bu, imam oğlu imamdır. Onun nəsilindən olan 9 imam, əmin və məsumdurlar. Onlardan doqquzuncusu onların qaim (qiyam edən) olanlarıdır. [63] Məhəmməd dəfələrlə belə buyurmuşdur: "Həsən və Hüseyn mənim uşaqlarımdır; onları sevən məni sevər, məni sevən Allahı sevər; Allahı sevəni də Allah cənnətə qoyar. Onlara nifrət edən mənə nifrət edər, mənə nifrət edən Allaha nifrət edər, Allah da özünə nifrət edəni cəhənnəmə daxil edər."[64] Əbu Hüreyrə isə Məhəmməddən belə nəql etmişdir: "Hər kim bu iki uşağımı -Həsən və Hüseyni- sevsə, məni sevmişdir və hər kim onlara düşmənlik etsə, mənə düşmənlik etmişdir."[65] Mənbələrə görə Məhəmmədin Həsən və Hüseynə olan əlaqəsi o qədər çox olmuşdur ki, onların məscidə gəlişi ilə xütbəsini yarıda kəsər, minbərdən aşağı enər və onlara doğru gedərək onları qucağına götürərmiş. [66] Ənəs ibn Malik belə rəvayət etmişdir: "Allah Rəsuluna (s), Əhli-beytinden ən çox kimi sevirsən? deyə soruşduqlarında belə buyurdu: "Həsən və Hüseyni."[67]

Raşidi xəifələr dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Hüseyn, ömürünün təxminən 25 ilini üç xəlifə (Əbu Bəkir, Ömər və Osman) dövründə keçirmişdir. Əbu Bəkirin xilafətində 7 yaşında, ikinci xəlifənin xilafətində 9 yaşında və üçüncü xəlifənin xilafətində 19 yaşında olmuşdur.

Əbu Bəkrin xilafət dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Əbu Bəkirin xilafət günləri Əhli-beyt üçün fərqli dövrlərin başlanğıcı hesab olunur. Bu dövrdə Əhli-beyt bir tərəfdən Məhəmmədi yeni itirdiyindən kədər içində yaşamaqda, bir yandan da xilafət mövzusunda yaşanan ixtilaflar Məhəmmədin Əhli-beytini təhqir etməkdə olmuşdur. Mənbələrə görə Əbu Bəkirin xilafətinin ilk günlərində Hüseyn böyük qardaşı Həsən və anaları Fatimə Zəhra ilə birlikdə atası Əlinin onlara görə qasb edilən xilafət haqqını geri almaq üçün cəhd göstərmiş və onlarla birlikdə Bədr döyüşünə qatılanların evlərinə tək-tək gedərək onlardan kömək istəmişdirlər.[68]

Ömərin xilafət dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Hüseynin Ömərin xilafəti dövründə necə və nə şəkildə yaşadığına dair mənbələrdə kifayət qədər məlumat yoxdur. Böyük ehtimalla bunun səbəbi atası Əli və övladlarının bu dövrdə hökumətdən geri planda dayanaraq bir guşəyə çəkilmələrindən irəli gəlir. Bəzi mənbələrdə rəvayət edildiyinə görə Ömərin xilafətinin ilk dövrlərində Hüseyn bir gün məscidə girir və Öməri Məhəmmədin minbərində çıxış edərkən görür. Çıxış sonunda yanına gedərək belə deyir: "Atamın minbərindən aşağı düş və öz atanın minbərində otur!" Bu sözdən sarsılaraq çaşqınlıq keçirən Ömər ona belə deyir: "Atamın minbəri yox idi." Daha sonra onu yanında oturdur [69] və sonra evinə apararaq ona belə deyir: "Əziz oğlum! Bunu sənə kim öyrədib?" Hüseyn ona cavab olaraq belə demişdir: "Bunu mənə heç kim öyrətməyib." [70]

Osmanın xilafət dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Hüseyn Osman xilafətə çatanda təxminən 19 yaşında olmuşdur. Bəzi Sünni mənbələrində Hüseyn Osmanın xilafət dövründə bəzi istilalara qardaşı -Həsən- Abdullah ibn Abbas, İbn Ömər və İbn Zübeyr birlikdə Səid b. Asın komandanlığında təşkil olunan Təbəristan müharibəsinə qatıldığı qeyd olunmuşdur. [71] Əbu Zərin yola salınması zamanı - Osman Əbu Zəri Rəbəzə çölünə sürgün etmiş və kiminsə onu yola salmasını qadağan etmişdi- Hüseyn atası (Əli), qardaşı (Həsən), əmisi (Əql b. Əbu Talib, əmim oğlu (Ubeydullah b. Cəfər və İshaq İbn b. Yasirlə birlikdə xəlifənin əmrinə zidd olaraq Əbu Zəri yola salmışdır.[72] İslam Xilafəti xalqı xilafət mexanizmi zülmünə qarşı üsyana qalxaraq xəlifə Osmanı öldürmək üçün evinə doğru hərəkətə keçəndə Hüseyn, qardaşı ilə birlikdə ataları Əlinin əmri ilə Osmanı qorumaq üçün hərəkətə keçmişdir.[73] Baxmayaraq ki, hökumətin zülmü ən üst həddə gəlmiş xalqın qarşısını almaq o qədər də asan olmayıb. Və sonda xalq üsyanı Osmanın ölümü ilə nəticələnmişdir. Atasının əmri ilə cəmiyyətin bəzi dəyərlərini qorumaq üçün müxaliflərin canını qorumaq naminə mübarizə aparmışdır.[74]

Əlinin xilafət dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Hüseyn Əlinin dövründəki döyüşlərin -Cəməl, Siffeyn və Nəhrəvan- hamısında iştirak etmişdir. [75] Siffeyn döyüşündə isə insanları cihada təşviq etmək üçün bir xütbə oxumuşdur.[76] Əli Hüseyni Həsənlə yanaşı vəqf və xeyir işlərində özünə vəkil etmişdir.[77] Bir nəqlə görə Hüseyn, atası öldürüldüyü zaman atasının özünə verdiyi bir vəzifə ilə əlaqədar olaraq Mədaində olmuşdur. Həsənin yazdığı məktubla hadisədən xəbərdar olmuş[78] və atasının dəfn proseslərinə yetişmişdir.[79]

Həsənin dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Həsənin 10 il müddətinə imamət və alt aya qədər müddətə xilafəti dönemində, [80] Hüseyn hər zaman Həsənin yanında yer almış və onunla birlikdə hərəkət etmişdir. Əlinin öldürülməsindən sonra Həsən xəlifə seçilmişdir. Bu səbəbdən də Hüseyn qardaşı Həsənə beyət etmişdir. Ordunu Nüxeylə və Məskin qərargahına hazırlayıb göndərmək mövzusunda qardaşı Həsənlə birlikdə rol oynamış və Həsənlə birlikdə əsgər toplamaq üçün Mədain və Səbata getmişdir.[81] Mənbələrə görə Həsən ilə Müaviyə arasında bağlanan sülh müqaviləsində bir qrup şiə Hüseyndən bu siyasi sazişə qarşı çıxmasını və Müaviyənin qarşısında dayanmasını istəmiş; Ancaq Hüseyn qəti bir şəkildə qardaşının Müaviyə ilə bağladığı müqaviləni himayə etmiş və bu istəyə qarşı çıxmışdır. Qeys b. Səd, Hüseynin bu mövzudakı fikirini soruşduqda Hüseyn açıq bir şəkildə fikrini bildirmişdir.[82] Hüseyn sülh sazişindən sonra qardaşı ilə birlikdə Kufədən Mədinəyə gedərək orada sakit həyat keçirmişdir.[83]

İmamətinin dəlilləri[redaktə | əsas redaktə]

İslami mənbələrdə Məhəmməddən nəql olunmuş "bu iki oğlum (Həsən və Hüseyn), istər qiyam etsinlər və istərsə etməsinlər, imamdır" hədisi şiələrə görə Həsən və Hüseynin imamətinə dəlalət edir. Bundan başqa Məhəmməddən nəql olunan hədislərdə imamların sayı, Əli, Həsən, Hüseyn və Hüseynin nəslindən olan doqquz imamın imaməti bildirilmişdir. [84] Həmçinin Həsənin Hüseynə özündən sonra xilafət və imamət barəsində vəsiyyəti və Məhəmməd b. Hənəfiyyəyə Hüseynin davamçısı olması lazım olduğuna dair əmri də şiələrin nəzərində onun imamətinin dəlillərindəndir. [85] Şeyx Mufid, [86], bütün bu iddialara görə Hüseynin imamət məqamının sabit və qəti olduğunu, ancaq imam təqiyə, sülh və atəşkəs müqaviləsinə bağlılığından dolayı açıqca öz imamət məqamına dəvət etmədiyini, buna baxmayaraq Müaviyənin ölümündən və çəkişmələrin ardından, imamlığını açıqlayaraq elan etdiyi bildirilməkdədir. [87] Əli, Hüseyndən də Həsəndən istədiyi kimi insanlara çıxış etməsini istəmiş və Qüreyşlilərin onu gələcəkdə savadsızlıqda ittiham etmələrinin qarşısını almışdır.[88] İslami mənbələrdə Hüseynin elmi məqamı, bəzi səhabələrin sözləri və ondan fətva tələb etmələri haqqında rəvayətlər mövcuddur.[89] Bundan başqa İslami mənbələrdəki rəvayətlərdə Hüseynin də öz imamlığı haqqındakı bəzi sözləri [90] və bir qism möcüzə və kəramətləri də onun imamətinin dəlili olduğu iddia edilmişdir.[91]

Muaviyə və Yezidin xilafət dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Muaviyəyə qarşı siyasəti[redaktə | əsas redaktə]

Hüseyn, Həsənin öldürülməsindən sonra qardaşı Həsənin Müaviyə ilə sülh müqaviləsinə sadiq qalmış və müqavilənin şərtlərini pozmamışdır.[92] Həmçinin Kufə xalqı Müaviyəyə qarşı qiyam etməsi üçün ona yazdığı məktublara, Müaviyənin müsəlmanlara hökumət etməsinə qarşı çıxmasına və Müaviyənin nümayəndələrinə qarşı cihad edilməsi lazım olduğunu bildirməsinə baxmayaraq qiyam etməmiş və qiyamı Müaviyənin ölümündən sonraya ertələmişdir.[93] Müaviyə Həsənin öldürülməsindən sonra Hüseyndən qiyam etməməsini istəmiş, Hüseyn də bağlanan sülh müqaviləsinə sadiq olduğunu açıqlamışdır. [94] Müaviyənin hökumətin başında olması, cəmiyyətin siyasi və ictimai atmosferinin münasib olmamasına görə Hüseynin ümumiyyətlə yalnız öz inanclarını açıqlayaraq təbliğ etməsinə və Müaviyənin bəzi fəaliyyətlərinə etiraz etməklə kifayətlənməsinə səbəb olmuşdur. Buna görə də Hüseyni qiyam etməyə dəvət edənlərə belə demişdir: "Mən bu gün belə bir fikirdə deyiləm, özünüzə şəfqətli olun, yerinizdən yapışın və evlərinizdə oturun. Müaviyə həyatda olduğu müddət ərzində şəkk-şübhə və sui-istifadələrə səbəb olacaq şeylərdən çəkinin. Əgər Allah onun üçün bir şeyi qərar qılar və mən həyatda olarsam, öz fikirlərimi sizə yazaram." [95] Dəfələrlə Müaviyə ətrafındakılar, Hüseyni dağıdıcı hərəkət etməklə, yaxud planlaşdırmaqla günahlandırmış və Müaviyəni bu barədə xəbərdar etmişdirlər. Müaviyə də bunun üzərinə dəfələrlə Hüseynə sülh müqaviləsinə sadiq qalması barədə xəbərdarlıqlar olan məktublar yazmışdır. Hüseyn isə sülh müqaviləsinə sadiq qaldığını elan etmişdir. [96] Bu dövrdə Hüseyn başda Mərvan ibn Həkəm olmaqla Müaviyə məmurlarına mövqelərindən dolayı etiraz edirdi. [97] Hüseyn, bu dövrdə açıq-aşkar və ya gizli olaraq imamət, xilafət hökmlərini və haqq xəlifənin daşıması lazım olan xüsusiyyətləri açıqlayırdı. O dövrdəki ictimaiyyətin fikirlərinə təsir göstərmək və ilahi hökmləri bəyan etmək üçün Hüseynin təbliğat işləri daha çox Minada [98] həcc mövsümündə və eyni şəkildə Məkkədə gizli toplantılar şəklində olurdu. Hüseynin [99] 10 illik imamət dövründə Müaviyə ilə qarşılıqlı yazdığı məktublar, Hüseynin Müaviyə qarşısındakı mövqeyini ortaya qoyur. Belə ki, Müaviyə tərəfindən həyata keçirilən və Hüseyn tərəfindən cinayət və qeyri-İslamı mövqe kimi qiymətləndirilən hərəkətlər Hüseyn tərəfindən şiddətlə tənqid edilmiş və Müaviyə hər dəfə Hüseyn tərəfindən qınanaraq ki, azarlanmışdır. Hücr b. Ədiyy, Əmr b. Xumq Xəzai və Hadermi və köməkçilərinin Müaviyə tərəfindən öldürülməsinə Hüseynin reaksiyası son dərəcə sərt və şiddətli olmuşdur.[100] Müaviyə, oğlu Yezidin vəliəhdliyini möhkəmlətmək üçün gördüyü irihəcmli işlər əsasında Mədinəyə bir səfər təşkil etmişdir. Bu səfərdə Hüseyn başda olmaqla Mədinənin böyüklərindən oğlu Yüzid üçün beyət almağa çalışmışdır. Müaviyə Mədinəyə daxil olduqdan sonra Hüseynlə görüşmək üçün yanına getmiş və söhbətlərinin ardınca Yezidin vəliəhdliyini irəli sürmüş və Hüseynin himayəsini almağa çalışmışdır; Ancaq Hüseyn, şiddətlə bunu inkar etmiş, Yezidin ləyaqətsizliyini, hava-həvəs pərəstliyindən danışmış və Müaviyəni Yezidi vəliəhdi olaraq təyin etməkdən çəkindirmişdir. [101] Özü Yezidə beyət etməyən nadir insanlardan biri kimi xütbələrində Müaviyəni qəti şəkildə pisləyərək tənqid etmişdir. [102]

Muaviyənin Hüseynə qarşı siyasəti[redaktə | əsas redaktə]

Yezid[redaktə | əsas redaktə]

Yezidin dövründə siyasi vəziyyət[redaktə | əsas redaktə]

Hüseynin Yezidə etirazı[redaktə | əsas redaktə]

Mədinədən çıxması[redaktə | əsas redaktə]

Küfəlilərin məktubları[redaktə | əsas redaktə]

İraqa hərəkət[redaktə | əsas redaktə]

Kərbəla faciəsi[redaktə | əsas redaktə]

Ölməsi[redaktə | əsas redaktə]

Hüseyn Məhərrəm ayının onunda (Aşura günü), Hicrətin 61-ci ilində İraqın Neynəva (Kərbəla) torpaqlarında öldürülmüşdür. [23] Ölüm gününün Cümə, [24] Şənbə, [25] Bazar[26] və Bazar ertəsi[27] olduğu nəql edilmişsə də [28] bu nəzərlər arasında məşhur olan nəzər Cümə günü olduğu istiqamətindədir.[29] Əbülfərəc İsfahani,[30] xalq arasında məşhur olan nəzərin Bazar ertəsi günü olduğunu ifadə etmiş, ancaq təqvim hesablamalarına görə bu nəzəri rədd etmişdir.[31] Hüseyn öldürüldüyü zaman yaşının 56 il beş ay, [32] 57 il beş ay[33] və 57 və ya 58[34] yaşlarında olduğu qeyd edilmişdir.[35]

Başı[redaktə | əsas redaktə]

Hüseynin başının harada dəfn olunması haqqında müxtəlif fikirlər var. Kərbəla, Nəcəf, Kufə, Mədinə, Şam, Rəqqə, Misir həzrətin başının dəfn olunmasının ehtimal edildiyi yerlərdir.

Onun Kərbəlada dəfn olunması şiə alimlərinin nəzərincə ən geniş yayılmış fikirdir. Əllamə Məclisi bu baxışı təsdiq edən rəvayətlər nəql edir[1]. Şeyx Səduq Hüseynin bacısı Fatimənin dilindən nəql edir ki, Hüseynin başı Kərbəlada bədəni olan qəbirdə dəfn olundu. Seyid ibn Tavus və bəzi başqa alimlər belə hesab edirlər ki, Hüseynin başının bədəni ilə dəfni ilahi möcüzə şəklində baş verdi[2]. O, bu işin necə baş verməsi haqqında sorğuya icazə vermir.

Bəzi alimlərin fikrincə, Hüseynin qırxı günü (Ərbəin) geri qayıdan Zeynülabidin Hüseynin başını Kərbəlada onun bədəninin yanında dəfn etdi. Başın bədən olan qəbirdə və ya onun kənarında dəfn olunması məlum deyil.

Bəzi mənbələrdə bildirilir ki, kəsilmiş baş üç gün Dəməşq darvazasında asıldıqdan sonra onu endirib, Süleyman ibn Əbdülməlikin zamanınadək xüsusi bir yerdə saxladılar. Süleyman Hüseynin başını Dəməşq qəbiristanında dəfn etmişdir. Onun canişini Ömər ibn Əbdüləziz yenidən dəfn olunmuş başı qəbirdən çıxartdı. Şəriətə zahirən ehtiram göstərən Ömər ibn Əbdüləziz, güman ki, başı Kərbəlaya göndərmişdir. Sünni alimləri arasında da Hüseynin başının Kərbəlada dəfn olunduğunu söyləyənlər var[3]

Şəxsi həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Həyat yoldaşları və övladları[redaktə | əsas redaktə]

Əmrul-Qeysin qızı Rübab, Sasani şahı Yezdəgerdin qızı Şəhribanu, Əbu Murrət b. Urvə b. Məsud Səqəfinin qızı Leyla, Təlhənin qızı Ümmü İshaq və bəzi mənbələrdə Kudaə qəbiləsindən bir qadının da Hüseynin həyat yoldaşlarından biri olduğu yazılmışdır. [36] Sibt b. Cövzi[37] onun adının Sülafə, Beyhəqi[38] isə adının Məlumə olduğunu yazmışdır. Həyatı haqqında əldə hər hansı bir məlumat yoxdur. Şeyx Abbas Qumi, Hüseynin adı müəyyən olmayan bir həyat yoldaşını daha qeyd etmişdir. Hamilə olduğu və Kərbəla hadisəsində əsir Əhli-beyt karvanı ilə birlikdə hərəkət edərkən Xələb yaxınlığında bir yerdə uşağını saldığını yazmışdır. [39] Şeyx Mufid, Hüseynin 4 oğlan və 2 qız olmaqla 6 uşağının olduğunu iddia etmiş, [40] Əllamə Seyid Muhsin Əminin bəzi sözlərindən[41] və İbn Həşşab,[42] Hüseynin 6 oğlan və 3 qız olmaqla 9 uşağının olduğunu; İbn Şəhriaşub "Mənaqib"[43] kitabında, Ərbili isə "Kəşful-Ğummə" kitabında Hüseynin 6 oğlan və 4 qız olmaqla 10 uşağının olduğunu[44] və hətta bəziləri 10-dan çox uşağının olduğunu qeyd etmişlər. Qədim mənbələr, [45] Hüseynin 4 oğlan, 2 qız; sonrakı mənbələr isə 6 oğlan və 3 qızının olduğunu yazmışdır. [46] Sonrakı mənbələrdə 2 oğlan və 1 qız uşağının adları bu şəkildə keçməkdədir: Əli Əsgər, Məhəmməd, Zeynəb. [47] İbn Təlhə Şafei[48] isə Hüseynin uşaqlarının sayını 10 olaraq ifadə etmiş, ancaq 9 dənəsinin adını zikr etmişdir. Sonrakı bəzi təzkirə və mərsiyə kitablarında Hüseynin 4 yaşındakı Rükəyya adında bir qızından da bəhs edilmişdir. [49] Ümumən mənbələrdə Hüseynin həyat yoldaşlarının və uşaqlarının adları bu şəkildədir:

  1. Əli b. əl-Hüseyn (əl-Əkbər) yaxud Əli Övsət, Şiələrin dördüncü imamıdır. Zeynul Abidin (İbadət edənlərin ziynəti) olaraq tanınmış, ləqəbi Səccad və künyəsi Əbu Məhəmməddir. Anası Sasani şahı Yezdəgerdin qızı Şəhribanudur.
  2. Əli b. əl-Hüseyn (əl-Əsgər), Hüseynin böyük oğludur. Əli Əkbər deyə məşhurdur. Kərbəlada öldürülmüş və anası Əbu Murrət b. Urvə b. Məsud Səqəfinin qızı Leyladır.
  3. Cəfər b. əl-Hüseyn, anası Kudaə qəbiləsindəndir. Özü Hüseyn həyatda ikən dünyadan köçmüş və ondan geriyə bir nəsil qalmamışdır. [50]
  4. Abdullah b. Hüseyn, Abdullah Razi (süd əmən) deyə bilinən Əli Əsgərdir. Anasının adı Rübabdır.[51]
  5. Sukeynə binti əl-Hüseyn, İmam Hüseynin (ə.s), kiçik qızıdır. Onun anası da Rübabdır.
  6. Fatimə, [52] Hüseynin böyük qızıdır. Anası Təlhə b. Ubeydullah Təmiminin qızı Ümmü İshaqdır.[53]
  7. Məhəmməd, Kərbəlada öldürülmüşdür. Onun anası da Rübabdır.[54]
  8. Zeynəb, anasının adı müəyyən deyil. [55]
  9. Rüqəyya Mərhum Hairi, anasının üçüncü Yezdəgerdin qızı Şəhribanu olduğunu yazmışdır. [56] Bəzi nəqllərlə üst-üstə düşən nəzər isə anasının Ümmü İshaq olduğu istiqamətindədir. [57]
  10. Muhsin b. Hüseyn, anası Hüseynin digər həyat yoldaşlarından biridir. Adı məlum deyil. Hamilə olduğu və Kərbəla hadisəsində əsir Əhli-beyt karvanı ilə birlikdə hərəkət edərkən Xələb yaxınlığında bir yerdə uşağının tələf olduğu yazılmışdır. [58] Bu yer, hal-hazırda Suriyada ziyarət edilən türbələrdən biridir.

Fəzilət və üstünlükləri[redaktə | əsas redaktə]

Haqqında nəql olunan kəlamlar[redaktə | əsas redaktə]

Fatimə əleyhəs-səlam:«Hüseyni (ə) dünyaya gətirdikdən sonra Allahın Peyğəmbəri(s) yanıma gəldi. Uşağı sarı parçaya bükülmüş halda o Həzrətə verdim. Peyğəmbər sarı parçanı açıb kənara atdı və ağ parça götürüb Hüseyni ona bükdü. Sonra buyurdu:«Tut ey Fatimə, o, imam və imam oğludur! O onun nəslindən dünyaya gələcək doqquz imamın atasıdır ki, onların doqquzuncusu «Qaimdir.»[4]

İmam Səccad (ə):«Hüseyn (ə) dünyaya gələndə Allah-taala Cəbrailə vəhy etdi ki, Məhəmmədin oğlu olub, onun yanına get, onu təbrik et və ona de ki, Əli sənin üçün Harun Musaya olan kimidir. Odur ki, uşağa Harunun oğlunun adını qoy. Cəbrail (ə) yerə endi və Allah tərəfindən Peyğəmbəri təbrik etdi və sonra dedi:«Allah-taala sənə uşağa Harunun oğlunun adını qoymağı əmr edir.» Peyğəmbər soruşdu:«Harunun oğlunun adı nə olub?» Cəbrail (ə) dedi:«Şubəyr.» Peyğəmbər buyurdu:«Mənim dilim ərəb dilidir.» Cəbrail (ə) dedi:«Uşağın adını Hüseyn qoy.»[5]

İmam Həsən (ə):«Mənim vəfatımdan və ruhum bədənimdən çıxandan sonra Hüseyn ibn Əli (ə) imamdır. Onun Peyğəmbərin varisi olması Allahın yanında kitabda (Lövhi-məhfuzda və ya Quranda, yaxud da vəsiyyətnamədə) yazılıb və Allah-taala bu varisliyi onun ata.anasından olan varisliyə artırıb. Çünki Allah bilir ki, siz onun yaratdıqlarının ən yaxşısısınız. Buna görə də sizin aranızdan Məhəmmədi (s) seçdi və Məhəmməd (s) Əlini (ə) və Əli məni imamətə seçdi və mən Hüseyni seçdim.»[6]

Allahın Peyğəmbəri(s):«Hüseynə gəldikdə, o məndəndir. O mənim oğlum və balamdır. O qardaşından sonra insanların ən yaxşısıdır. O müsəlmanların imamı, möminlərin başçısı, aləmlərin Rəbbinin xəlifəsi, kömək istəyənlərin köməyi, pənah axtaranların pənahı və Allahın bütün yaratdıqları üçün höccətidir. O, Cənnət cavanlarının başçısı və ümmətin nicat qapısıdır. Onun əmri mənim əmrim və ona tabe olmaq mənə tabe olmaqdır. Kim ona itaət etsə məndəndir və kim ona qarşı itaətsizlik etsə məndən deyil.»[7]

Bəra ibn Azib:«Allahın Peyğəmbərini (s) gördüm ki, Hüseyni dalına mindirib və belə deyir:«İlahi! Mən onu sevirəm, onu Sən də sev.»[8]

Səid ibn əbi Raşid Yə’la Amiridən nəql edir ki: O, Allahın Peyğəmbərinin (s) də‘vət olunduğu qonaqlığa gedərkən o Həzrətlə yoldaş olub. Peyğəmbər (s) qabaqda gedirmiş və Hüseyn uşaqlarla oynamaqla məşğul imiş. Peyğəmbər (s) onu tutmaq istəyir. Amma uşaq o tərəf bu tərəfə qaçır. Peyğəmbər (s) onunla zarafat etməyə və onu güldürməyə başlayır və nəhayət Hüseyni tutur, əlinin birini onun boynunun arxasına, digərini isə çənəsinin altına qoyur, onun ağzından öpə-öpə :«Hüseyn məndəndir və mən Hüseyndənəm. Allah Hüseyni sevəni sevsin. Hüseyn nəvələrimdən biridir.»[9]

İbn Abbas:«Allahın Peyğəmbəri(s) Hüseyn ibn Əlini (ə) öz çiyninə mindirmişdi. Bir nəfər dedi:«Oğulcan, nə yaxşı miniyə minmisən? Peyğəmbər (s) buyurdu:«O özü necə gözəl süvaridir!»[10]

Allahın Peyğəmbəri(s):«Kim yer üzünün göy əhli yanında ən sevimli şəxsinə baxmaq istəyirsə, Hüseynə baxsın.»[11]

İmam Hüseyn (ə):«Allahın Peyğəmbərinin (s) yanına getdim. İbn Ubey Kə’b onun yanında idi. Allahın Peyğəmbəri (s) mənə dedi:«Xoş gəlmisən, ey əba Abdullah! Ey göylərin və yerlərin zinəti və bəzəyi! Ubey Peyğəmbərə dedi:«Ey Allahın Peyğəmbəri! Necə ola bilər ki, sizdən başqası göylər və yerlərin zinəti olsun?!» Peyğəmbər (ə) buyurdu:«Ey Ubey, məni haqq olaraq peyğəmbər göndərənə and olsun ki, Hüseyn ibn Əlinin göylərdəki məqam və dərəcəsi yerdəki məqamından daha üstündür. Allah-taalanın ərşinin sağ tərəfində yazılıb ki: (Hüseyn) hidayət çırağı və nicat gəmisi, yorulmaz, izzətli, fəxr olunmalı, yol göstərən imam və (qiymətli) azuqədir.»[12]

İmam Hüseyn (ə) Aşura günündəki kəlamlarının birində buyurmuşdur:«Bilin! Bu haramzadə oğlu haramzadə məni iki yol arasında qoyub: qılınc və zillət! Zillətə qatlaşmaq bizdən çox-çox uzaqdır. Allah, Onun Peyğəmbəri, möminlər, (bizim tərbiyə olunduğumuz) pak ətəklər, qeyrətli qəlblər, alicənab ruhlar qəbul etməzlər ki, biz alçaq bir başçıya təslim olmağı şərəfli ölümdən üstün tutaq!»[13]

İmam Hüseyn (ə) Aşura günündəki kəlamlarının digər birində buyurmuşdur:«And olsun Allaha ki, nə sizə zillət əli uzadacağam və nə də əsirlər, kölələr kimi qaçacağam.»[14]

İmam Səccad (ə):«İmam Hüseynin (ə) əli ilə sağ qulağına işarə edib belə buyurduğunu eşitdim ki:«Əgər bir nəfər mənim bu qulağıma söysə və digər qulağıma üzr istədiyini bildirsə mən onun üzrünü qəbul edərəm. Çünki Əmirəl-möminin Əli ibn əbu Talib (ə) mənə babam Peyğəmbərdən (s) belə eştdiyini nəql edib ki:«Üzrü – istər yetərli olsun istərsə də yetərsiz – qəbul etməyən kəs Kövsər hovuzunun yanına daxil olmayacaq.»[15]

Hüzeyfə ibn Yəman:«Peyğəmbərin Hüseynin Əlindən tutub belə buyurduğunu eşitdim ki: Ay camaat! Bu Hüseyn ibn Əlidir. Onu tanıyın. Canım (qüdrət) əlində olana and olsun ki, həm o, həm onu sevənlər və həm də onu sevənləri sevənlər Cənnətdədirlər.»[16]

Şueyb ibn Əbdurrəhman Xuzai:«Təff (Kərbəla) günü Hüseyn ibn Əlinin kürəyində nəyinsə izi qalmışdı. Zeynəlabidindən (ə) bu barədə soruşduqda O Həzrət buyurdu:«O, Hüseynin (ə) başsız qadınlar, yetimlər və fəqirlərə kürəyində daşıdığı kisələrin yeridir.»[17]

Həmin vaxt Hüseyn (ə) düşməni təkbətək mübarizəyə çağırır, meydana çıxan hər bir kəsi öldürürdü. Belə ki, onlardan çoxlu sayda adam məhv etdi. O Həzrət mübarizə zamanı belə buyururdu: Ölüm xarlığı qəbul etməkdən daha yaxşıdır Xarlıq Cəhənnəm oduna daxil olmaqdan daha yaxşıdır.» [18]

Ravilərdən biri deyir:«And olsun Allaha övladları, ailə üzvləri və yoldaşlarının hamısı öldürülüb məğlub olmuş elə bir şəxs görməmişəm ki, Hüseyn kimi sakit və soyuqqanlı olsun. Düşmənin qoşunu mühasirə dairəsini sıxırdı, amma o, öz qılıncı ilə onlara hücum edirdi. Onlar da o Həzrətin qarşısından keçi sürüsü hücuma keçən canavarın qarşısından qaçan kimi qaçırdılar. O, düşmənin otuz min nəfərlik qoşununa hücum edir və onları milçək kimi dağıdırdı. Sonra: لا حول و لا قوة إلاّ بالله العليّ العظيم deyib öz yerinə qayıdırdı.»[19]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Biharul-ənvar, c. 45, səh. 145.
  2. “İqbalul-Əmal”, səh. 588.
  3. İmam Hüseyn (ə) şəhadətə yetdikdən sonra onun kəsilmiş başı harada dəfn olundu ?
  4. Kifayətul-əsər, səh.194
  5. İləluş-Şəraye, səh.137, hədis 5
  6. əl-Kafi, c.1, səh.301, hədis 2
  7. Əmali-Səduq, səh.101
  8. Biharul-Ənvar, c.43, səh.264, hədis 16
  9. əl-Müstədrək əla əs-səhiheyn, c.2, səh.177
  10. Sünən Tirmizi, c. 5, səh. 661, hədis 3784
  11. ibn Şəhr Aşub, Mənaqib, c.4, səh.73
  12. Səduq, Uyun əxbar ər-Rza (ə) , c.1, səh. 59, hədis 29
  13. Seyid ibn Tavus, əl-Luhuf, səh.97
  14. Müfid, əl-İrşad, səh.235
  15. Ehqaqul-həqq, 11, k: 431
  16. Səduq, Əmali, səh. 478, hədis 4
  17. Şəhr ibn Aşub, Mənaqib, c. 4, səh. 66
  18. Şəhr ibn Aşub, Mənaqib, c.4, səh.66
  19. Seyid ibn Tavus, əl-Luhuf, səh.170

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]