Kufə
| Kufə | |
|---|---|
| الكوفة | |
 | |
| 32°01′48″ şm. e. 44°24′00″ ş. u.HGYO | |
| Ölkə | |
| Tarixi və coğrafiyası | |
| Mərkəzin hündürlüyü | 30 m |
| Əhalisi | |
| Əhalisi |
|
  Kufə | |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Etimologiyası
[redaktə | vikimətni redaktə et]"Kufə"nin mənşəyi haqqında müxtəlif fikirlər vardır: Belə ki, bu sözün farsca, süryanicə[1] və ya ərəbcə olduğu haqqında ziddiyyətli fikirlər mövcuddur. Yaqut əl-Həməviyə görə isə, şəhərin adı ərəb dilindəki "kufə" sözündən və ya yaxınlıqdakı "Kufən" adlı bir təpədən götürülmüşdür.[2]
Coğrafiyası
[redaktə | vikimətni redaktə et]Kufə şəhəri Fərat çayının qərbində, Nəcəf ilə Kərbəla arasında salınmışdır. Şəhərdən Hirəyə məsafə 5 km, Bağdada isə 170 km-dir.[3]
Əhalisi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Şəhərin əhalisi Əməvilər dövründə təxmini 300–350 min,[4] 1965-ci ildə 30 min nəfər,[5] 2024-cü ildə isə 149217 nəfər olmuşdur.[6]
Tarixi
[redaktə | vikimətni redaktə et]İnşası
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qadiyyə döyüşündən sonra Sasanilərin paytaxtı Mədain (Ktesifon) müsəlmanların (Raşidi xilafəti) əlinə keçmiş və buraya ərəb qəbilələri köçürülmüşdür, lakin iqlimin olduqca rütubətli olması səbəbi ilə istər insanlar, istərsə də mal-qara arasında xəstəlik və təlafatlar baş verməyə başlamışdır. Yaranmış vəziyyəti xəlifə Ömərə bildirən Səd ibn Əbu Vəqqas, xəlifə Ömərdən yeni ordugah-şəhər salmaq haqqında tapşırıq almışdır. Müxtəlif araştırmalardan sonra əlverişli ərazi müəyyən edilərək, Həddül-əzrə adlı yerdə[7][2] Kufə şəhəri salınmışdır. Mənbələrdə şəhərin hicri 14–19-cu (635–640) illər arasında salındığı haqqında müxtəlif məlumatlara yer verilmişdir. Bu məlumatlarla yanaşı, Kufənin ümumiyyətlə hicri 17-ci (638) ildə salındığı bildirilir.[7][2][8]
Kufə dairəvi formada salınmış, şəhərdə məscid (Kufə məscidi), darül-imarə, bazar, "səhn" və ya "rəhbə" adlanan şəhər meydanı inşa edilmişdir. Şəhərin küçələri və yolları xəlifə Ömərin əmrinə uyğun olaraq 40, 30, 20 və 7 arşın ölçüsündə qurulmuşdur.[5]
Kufə salınarkən ilk növbədə məscidin yeri müəyyənləşdirilmiş, digər binaların inşasına isə bir ox atımlığı məsafəsində icazə verilmişdir. Bu məscid sonradan Muğirə ibn Şöbə tərəfindən böyüdülərək 40 min nəfər ibadət edəcəyi bir binaya çevrilmişdir. Məscid Ziyad ibn Əbih tərəfindən külli miqdarda vəsait xərclənərək təmir edilmişdir.[5]
Şəhər qazılığı və beytül-malın idarə olunması xəlifə Ömər tərəfindən Abdullah ibn Məsuda həvalə olunmuşdur. Sonradan şəhərin qazılığı Şüreyh ibn Harisə həvalə olunsa da, Abdullah ibn Məsud beytül-malın idarə olunmasındakı vəzifəsini davam etdirmiş və Kufə təfsir, hədis, fiqh, qiraət və dilçilik məktəblərinin əsasını qoymuşdur.
Təbəriyə görə, Kufə salınarkən buraya 12 min nəfər yəmənli qəbilələr, 8 min nəfər şimal ərəbləri, 4 min nəfər də deyləmilər köçülürmüş, Əməvilər dövründə isə şəhər əhali artım müşahidə edilmişdir. Bunun da səbəbi cihad etmək və şəhərin sosial-iqtisadi imkanlarından istifadə etmək istəyənlərin şəhərə axın etməsi olmuşdur. Belə ki, Ziyad ibn Əbih dövründə təkcə cihad etmək məqsədilə gələnlərin (ailə üzvləri ilə birlikdə) sayının 140 min nəfər olduğu qeyd edilmişdir.[5]
Kufədə hər qəbilənin öz məhəlləsi və öz məscidi olmuşdur. Çoxu Əməvilər dövründə inşa edilən bu məscidlərin sayının 50-ə yaxın olduğu müəyyənləşdirilmişdir.[9]
Siyasi və dini mərkəz
[redaktə | vikimətni redaktə et]İslamın ilk dövrlərində mühüm hadisələrə mərkəz olan Kufə şəhəri, Əlinin xəlifəlik illərində və Abbasilərin ilk illərində xilafətə paytaxtlıq etmişdir.
İslam fətihləri vaxtı İraqda salınan iki şəhər — Kufə və Bəsrə üçün "İraqeyn" və "misreyn" ifadələri işlədilmiş, hər iki şəhərdə vilayət mərkəzi olmuşdur. İraqın mərkəzi və şimalından məsul olan Kufə valisi, həm də Həmədan, Rey, Qəzvin, İsfahan və Azərbaycanı da idarə etmişdir.
Əməvilər dövründə Kufə şəhəri, Bəsrə, Oman, Bəhreyn, Kirman, Sicistan, Xorasan və Mavəraünnəhiri əhatə edən İraq vilayətinin mərkəzi olmuşdur.
Ömər dövrü
[redaktə | vikimətni redaktə et]Kufədə erkən İslam tarixində bir çox siyasi hadisələr baş vermişdir. Hər şeydən əvvəl, şəhərin aralarında rəqabət olan müxtəlif etnik və dini qruplardan ibarət kosmopolit strukturu bəzi daxili çaxnaşmalarda böyük rol oynamışdır. Sasanilərə qarşı mühüm uğurlar əldə etmiş şəhərin banisi Səd ibn Əbu Vəqqas bir müddət sonra özü haqqındakı bəzi şikayətlərə görə Ömər tərəfindən (haqsız hesab edilməsə də) valilik vəzifəsindən azad edilmiş, yerinə Əmmar ibn Yasir, daha sonra isə Muğirə ibn Şöbə təyin edilmişdir.
Osman dövrü
[redaktə | vikimətni redaktə et]Osmanın dövründə Səd ibn Əbu Vəqqas Ömərin vəsiyyəti ilə yenidən Kufə valisi təyin edilmiş, lakin Səd ibn Əbu Vəqqas ilə beytül-mal (dövlət xəzinəsi) məmuru Abdullah ibn Məsud arasında yaranan mübahisə səbəbindən Kufə əhalisi iki yerə bölünmüşdür. Bu da Osmanın Səd ibn Əbu Vəqqası yenidən valilikdən azad etməsi və onun yerinə Vəlid ibn Uqbəni təyin etməsi ilə nəticələnmişdir. Lakin Vəlid ibn Uqbənin bəzi hərəkətləri kufəlilər arasında narazılıq yaratdığından, Osman onu da azad edib, yerinə Səid ibn Əsi təyin etmişdir.
Səid ibn Əs isə şəhərdə ilk məskunlaşan və əvvəldən İraqın ələ keçirilməsində iştirak edən şəxslərin şəhərdə söz sahibi olması üçün çalışmış və bu qərara qarşı çıxanları Şama göndərmişdir.
Bir müddət sonra Kufə əhalisi bəsrəlilər və misirlilərlə birlikdə bəzi qərarlarına görə Osmanı etiraz edən şəxslərə qoşulmuşlar. Onlar Yezid ibn Qeys və ardınca Əştər ən-Nəxainin rəhbərliyi ilə üsyan qaldıraraq, Mədinədən qayıtmaqda olan Səid ibn Əsin şəhərə daxil olmasına icazə verməyərək, Əbu Musa əl-Əşarinin onun yerinə vali təyin edilməsinə nail olmuşlar. Ardınca bəsrəlilər və misirlilərlə birlikdə Əştər ən-Nəxainin rəhbərliyində Mədinəni mühasirəyə almışlardı. Hicri 35-ci (656) ildə isə Osmanı qətlə yetirilmişdir. Onu qətlə yetirənlər arasında kufəlilər də var idi.
Əli dövrü
[redaktə | vikimətni redaktə et]Əli, Kufə valisi Əbu Musa əl-Əşarinin yerinə Umarə ibn Şihabı təyin etsə də, yeni vali xalq tərəfindən şəhərə buraxılmamış və buna görə də, geri qayıtmaq məcburiyyətində qalmışdır.
Cəməl döyüşündən əvvəl Əli, Əbu Musa əl-Əşarini azad edərək yerinə Qarazə ibn Kəbi vali təyin edir. Kufəlilər Cəməl və Siffeyn döyüşlərində Əlini dəstəkləyirlər. Əli, Cəməl hadisəsindən sonra Kufəni özünə paytaxt seçir, lakin Siffeyndə Əlinin hakim təyin edilməsini qəbul etməsinə görə, başda Təmim qəbiləsi olmaqla minlərlə kufəli ondan ayrılmış və beləliklə, Xaricilik yaranmışdır.
Sonradan İbn Mülcəm tərəfindən Kufə məscidində qətlə yetrilən Əli, bir rəvayətə görə, məhz Kufədə dəfn edilmişdir.
Müaviyə dövrü
[redaktə | vikimətni redaktə et]Əlinin qətlə yetirilməsindən sonra Kufədə məskunlaşan Hucr ibn Adi, həm Müaviyənin, həm də onun vali kimi təyin etdiyi valilər — Muğirə ibn Şöbə ilə Ziyad ibn Əbihin Əli və tərəfdarlarına olan münasibətlərinə kəskin şəkildə qarşı çıxaraq müxalif rəy yaratmış, lakin sürgün və həbs cəzalarından sonra bir neçə yoldaşı ilə birlikdə öldürülmüşdür (51/671).
Əlinin və ardınca Müaviyənin üsyan edən Xaricilərlə mübarizələri zamanı Kufə hərəkətli günlər yaşamışdır: Müaviyə dövründə Kufə valisi İbn Ümmül-Həkəmin hicri 59-cu (678) ilin əvvəlində Xarici üsyanını yatırması və şəhərin yaxınlığında üsyançıların demək olar ki, hamısını məhv etməsi bir baxıma Kufə Xariciliyinin sonu olmuşdur.
Yezid dövrü
[redaktə | vikimətni redaktə et]Kufəlilər, Müaviyənin ölümündən sonra onun yerinə keçən oğlu Yezidə beyət etməyən Hüseyn ibn Əlini göndərdikləri elçi və məktublarla Kufəyə dəvət edib xəlifə etmək istəmişdilər. Xalqdan minlərlə insan, Hüseyn ibn Əli tərəfindən vəziyyəti yerində araşdırması üçün Kufəyə göndərilən əmisi oğlu Müslim ibn Aqilə beyət etmiş, lakin vali Übeydullah ibn Ziyadın sərt tədbirləri nəticəsində kufəlilər Müslimin ətrafından dağılmışdılar. Müslim isə yaxalanaraq öldürülmüşdü (60/680). Yaranmış vəziyyətdən xəbərsiz olan Hüseyn, Müslim ibn Aqilin öldürülməzdən əvvəl göndərdiyi müsbət xəbərlərə görə Kufəyə üz tutmuş, lakin Kufə yaxınlığındakı Kərbəlada Ömər ibn Səd komandanlığındakı ordu tərəfindən ailəsi və yaxınları ilə birlikdə qətlə yetirilmişdir (10 Məhərrəm 61/ 10 oktyabr 680).[10]
Bir müddət sonra Kufədə, başlanğıcda Hüseyni dəstəkləyib sonra sözlərindən dönən şəxslər, etdikləri hərəkətlərdən peşman olaraq "Təvvabin" hərəkatına start vermişdilər. Süleyman ibn Sürədin rəhbərliyi ilə üsyan edən Təvvabin, vali Übeydullah ibn Ziyadın göndərdiyi Əməvi komandanı Hüsayn ibn Nümeyr tərəfindən yatırılmışdır (65/685).[11]
Əməvilər dövrü
[redaktə | vikimətni redaktə et]Kufə bir müddət Əməvilərə qarşı xəlifəlik uğrunda mübarizə aparan Abdullah ibn Zübeyrin hakimiyyətini qəbul etsə də, Əlinin oğlu Məhəmməd ibn Hənəfiyyənin adından Kufəyə gələn Muxtar əs-Səqafi, burada üsyan qaldıraraq şəhəri ələ keçirdi (66/685).
Muxtar əs-Səqafinin komandanlarından İbrahim ibn Əştər, Übeydullah ibn Ziyad komandanlığındakı Əməvi ordularını Mosul yaxınlığında Xəzir çayı sahilində ağır məğlubiyyətə uğratdı. Übeydullah, Hüsayn ibn Nümeyr və Ömər ibn Səd bu döyüşdə öldürüldü (9 Məhərrəm 67/ 5 avqust 686).
Abdullah ibn Zübeyr, Bəsrəyə vali təyin etdiyi qardaşı Musab ibn Zübeyri Muxtar əs-Səqafidən Kufəni almaq üçün göndərdi. Kufə yaxınlığındakı Hərurədə baş verən döyüşdə Muxtar öldürüldü və Kufə yenidən Abdullah ibn Zübeyrin hakimiyyəti altına keçdi (67/687).
Bir neçə il sonra Musab ibn Zübeyrin Deyrül-Casəliq yaxınlığında baş verən döyüşdə məğlub oldu. Bundan sonra Əbdülməlik ibn Mərvan Kufəyə daxil olaraq xalqdan beyət topladı və bununla da şəhərdə Əməvi hakimiyyəti yenidən bərpa edildi (72/691). Kufə valisi Bişr ibn Mərvan, Əzariqilər ilə mübarizə aparması üçün kufəlilərdən ibarət 5000 nəfərlik bir ordunu İbnül-Əşasın komandanlığında Bəsrə valisinin əmrinə verdi.
Bişr ibn Mərvanın ölümündən (75/694) sonra strateji önəmi ilə yanaşı üsyan mərkəzinə çevrilən İraqa təyin edilən Əməvi valisi Həccac ibn Yusif əs-Səqafi bölgəni və eləcə də Kufəni iyirmi il ərzində sərt tədbirlərlə idarə etdi. Onun vali təyin edildikdə Kufə məscidinin minbərindən bismillahsız oxuduğu hədələrlə dolu xütbəsi ərəb ədəbiyyatında məşhurdur.[12]
Hicri 76-cı (695) ildə Kufə, Şəbib ibn Yezid əş-Şeybaninin rəhbərliyindəki Xaricilərin basqınına məruz qalsa da, Həccac onları dəf etməyi bacardı. Həccaca qarşı üsyan edərək ona çox çətin anlar yaşadan Əbdürrəhman ibn Məhəmməd ibn Əşas üsyanın əsas mərkəzi sayılan Kufəyə daxil olduqda xalq onu hərarətlə qarşıladı. Həccacla döyüşmək üçün Kufədən çıxıb gedən İbnül-Əşas Deyrül-cəmacimdə məğlub oldu (82/701).
Həccac hicri 83-cü (702) ildə Kufə ilə Bəsrə arasında Vasit şəhərini salandan sonra bölgənin inzibati mərkəzi Kufədən Vasitə keçdi.
Hicri 102-ci (721) ildə İraqın baş valiliyinə təyin edilən Ömər ibn Hübeyrə, açıq şəkildə yənilərə (Yəmənlilərə) qarşı cəbhə alıb Qeysliləri dəstəkləyərək şəhəri idarə etməyə çalışdı.
Kufə hicri 105-ci (723–24) ildən etibarən on beş il İraq valiliyi edən Xalid ibn Abdullah əl-Qəsri rəhbərliyində sakit dövrlərindən birini yaşadı.
Hicri 120-ci (738) ildə onun yerinə təyin edilən Yusif ibn Ömər əs-Səqəfi, Şimal ərəblərinə arxalanaraq İraqı idarə etməyə çalışdı.
Hicri 122-ci (740) ildə Hüseynin nəvəsi Zeyd ibn Əli, Kufədə xalqdan gizlicə beyət alaraq üsyan qaldırsa da, müvəffəq ola bilmədi və öldürüldü.
Hicri 127 (744–45) ilində Dəhhak ibn Qeys əş-Şeybani və tərəfdarları Kufədə fəallaşdılar. Eyni il Kufə, Cəfəri-Təyyarın oğlunun nəvəsi və Cənahiyyə hərəkatının lideri hesab edilən Ələvi lideri Abdullah ibn Müaviyənin üsyanına səhnə oldu. Hər iki hərəkat Əməvilər tərəfindən yatırıldı.
Abbasilər dövrü
[redaktə | vikimətni redaktə et]Əməvi hakimiyyətinin sonlarına doğru Kufə, eyni zamanda gizlilik içində aparılan Abbasi dəvətinin mərkəzi idi. Məhəmməd ibn Əli, Abbasi təbliğatını əvvəl Kufədə başlatmış, ardınca Xorasana getmişdi. Yerinə keçən oğlu İbrahim əl-İmam, xəlifə II Mərvan tərəfindən Humeymədə həbs ediləndə, o qardaşı Əbül-Abbas əs-Səffahı imam təyin edərək Kufəyə göndərdi. Humeyd ibn Qahtabə və qardaşı Həsənin komandanlığındakı Abbasi ordusu 14 Məhərrəm 132-ci ildə (2 sentyabr 749) Kufəni ələ keçirdi. Əməvi xilafətinə son verən Abbasi ordusunun önəmli simalarından olub, daha əvvəl İbrahim əl-İmam tərəfindən Kufəyə "baş naqib" (təşkilat rəhbəri) təyin edilən, ancaq fəaliyyətlərini gizlilik içində davam etdirən Əbu Sələmə əl-Xəllal ortaya çıxıb "vəziri-Ali-Məhəmməd" titulu ilə hələ müəyyənləşməmiş olan Abbasi xəlifəsinin vəziri sifətilə inqilabın idarəsini ələ aldı. Bu arada Əbül-Abbas əs-Səffah, inqilab ordusunun Kufəyə girməsindən bir ay sonra 132-ci ilin Səfər ayında (oktyabr 749) ailəsi ilə birlikdə Kufəyə gəldi. 12 Rəbiül-axir 132-ci (28 noyabr 749) ilinin cümə günündə Kufə məscidində ilk Abbasi xəlifəsi olaraq ona beyət edildi.
Bağdad salınana qədər bir müddət Abbasilərin paytaxtı olan Kufənin əhəmiyyəti daha sonra hərbi və elmi baxımdan uzun müddət davam etdi. Bu arada Abbasilər dövründə şəhər bəzi siyasi çalxantılara şahid oldu. Məmun dövründə Əli nəslindən gələn Zeydi lideri Əbu Abdullah ibn Təbatəba Kufədə qiyam qaldırdı (199/815). O, "əmir əl-möminin" titulu ilə xəlifəliyini elan etdi və Kufə valisini şəhərdən uzaqlaşdıraraq beytül-malın əmlakını müsadirə etdi. İraq və Ərəbistan valisi Həsən ibn Səhl tərəfindən üzərinə göndərilən 10 min nəfərlik Abbasi ordusu, İbn Təbataba ilə birlikdə hərəkət edən Əbüs-Sərayə əş-Şeybani qarşısında ağır məğlubiyyətə uğradı. İbn Təbatabanın ölümündən sonra Əbüs-Sərayə, Hüseyn nəslindən Məhəmməd ibn Məhəmməd ibn Zeydi xəlifə elan etdi. Həsən ibn Səhlin göndərdiyi ikinci bir ordunu da məğlub edən Əbüs-Sərayə mövqeyini daha da möhkəmləndirdi. Kufədə öz adına pul kəsdirdi; bəzi şəhərlərə naiblər təyin etdi; Bəsrəni ələ keçirdi. Həsən ibn Səhl, Əbüs-Sərayədən üzərinə göndərdiyi Hərsəmə ibn. Əyən sayəsində qurtula bildi (200/815). Kufədə Əli nəslindən gələnlərin liderliyindəki üsyanlar daha sonra da davam etdi.[3]
Hicri 250 (864) ilində Yəhya ibn Ömər və 256-cı (870) ildə Əli ibn Zeydin üsyanları zamanı Abbasi valiləri şəhərdən qaçmaq məcburiyyətində qaldılar. Üsyanlar güclə yatırıla bildi.
Kufə hicri 293 (906), 312 (924), 315 (927) və 325 (937) illərində Qərmətilərin hücumlarına məruz qaldı. Şəhəri işğal edən Qərmətilərin etdiyi qarət və dağıntıların mənfi təsirləri oldu.
Hicri 334-cü (945) ildə Bağdada girərək siyasi hakimiyyəti əlinə alan şiə Büveyhilər dövründə Kufəyə, xüsusilə türbələr nöqtəyi-nəzərindən maraq böyük idi. Lakin daha sonra həm xilafətin, həm də Büveyhilərin nüfuzu azaldıqca Kufə də bundan təsirləndi.
Kufənin idarə olunması hicri 374-cü (984–85) ildə Abbasi Xəlifəsi Tai-Lillah tərəfindən Xəfacə qəbiləsindən əmir Əbu Tarif Ulyan ibn Süməl əl-Xəfaciyə həvalə edildi.
Hicri 373-ci (983) ildə Bəsrəni ələ keçirən Qərmətilər, iki ildən sonra yenidən Kufəni ələ keçirdilər.[13]
Hicri 386-cı (996) ildə Büveyhi hökmdarı Bəhaüd-Dövlə şəhəri Uqeylilərin liderinə iqta kimi verdi. Ardınca Məzyədilərin əlinə keçən Kufə, hicri 495-ci (1101–1102) ildə Hillənin yeni bir mərkəz kimi qurulmasından sonra öz önəmini itirdi.
Hicri 580-ci (1184) ildə Kufəyə gələn İbn Cübeyr, köhnə divarlar başda olmaqla şəhərin böyük ölçüdə xaraba halına gəldiyini və xüsusilə ətrafdakı bədəvi Xəfacə qəbiləsinin qarətlərindən zərər gördüyünü qeyd etmişdir.[14]
Təxminən bir əsri yarım sonra Kufəyə gələn və şəhərin Xəfacə qəbiləsinin qarətləri səbəbilə dağıldığını bildirən İbn Bətutə buradakı məscidin yaxşı vəziyyətdə olduğunu, lakin Səd ibn Əbu Vəqqasın tikdirdiyi Qəsrül-imarənin sadəcə təməllərinin qaldığını söyləmişdir.[15]
Bir müddətdən sonra Kufənin yerini Şiələr üçün önəmli olan Nəcəf tutmuşdur.
Osmanlı dövləti dövründə
[redaktə | vikimətni redaktə et]Osmanlı imperiyasının tərkibində Kufə, Kərbəla sancağının Nəcəf qəzasının tabeliyində olan bir nahiyə mərkəzi olmuşdur.
Elmi mərkəz
[redaktə | vikimətni redaktə et]Kufədə xüsusi ilə təfsir, hədis, dilçilik, tarix, fiqh və qiraət kimi sahələrdə bir çox alim yetişmişdir.
Təfsir məktəbi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Abdullah ibn Məsud və tələbələri tərəfindən əsası qoyulan Kufə təfsir məktəbi daha çox rəyə önəm vermişdir.
Əlqamə ibn Qeys, Məsruq ibn Əcdə, Əsvəd ibn Yezid, Səid ibn Cübeyr, İbrahim ən-Nəxai, Amir əş-Şəbi və başqaları Kufə təfsir məktəbinin yetirmələridir.
Hədis məktəbi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Abdullah ibn Məsud ilə Abdullah ibn Əbu Əvfədən sonra Amir əş-Şəbi, Süfyan əs-Səvri, Vəki ibn Cərrah, İbn Əbu Şeybə, Əbül-Həsən ibn Əbu Şeybə, Əbu Cəfər ibn Əbu Şeybə və digərləri bu məktəbə mənsublar.
Fiqh məktəbi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Hicri II (VIII) əsrdə Kufədə yaranmış fiqh məktəbinə "əhli-rəy" deyilmişdir.[16] Bu məktəbin təşəkkülündə Quran və sünnə ilə yanaşı, rəy və ictihaddan da istifadə edən Ömər, Əli və Abdullah ibn Məsudun rolu böyük olmuşdur. Kufə fiqh məktəbi tarixən Mədinə xaricində yaranmış ikinci fiqhi mərkəz olmuşdur.
Əlqamə ibn Qeys, Məsruq ibn Əcdə, Şüreyh ibn Haris, İbrahim ən-Nəxai, Səid ibn Cübeyr, Amir əş-Şəbi, Süfyan əs-Səvri, Həmmad ibn Əbu Süleyman, Əbu Hənifə, Əbu Yusif, Məhəmməd ibn Həsən əş-Şeybani və başqaları Kufə fiqh məktəbinin nümayəndələridir.
Dilçilik məktəbi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Kufədə bir çox elmi məktəblər yaranmışdır. Bu məktəblərdən biri də "Kufiyyun" adlanan Kufə qrammatika məktəbidir. Bu məktəb Bəsrədə fəaliyyət göstərən Bəsrə dilçilik məktəbi ilə elmi zəmində rəqabət aparmışdır.
Müfəddəl əd-Dəbbi, Əbu Cəfər ər-Ruəsi, əl-Kisai, Əbu Əmr əş-Şeybani, Yəhya ibn Ziyad əl-Fərra, Əbu Abdullah ibnül-Ərəbi və şair Mütənəbbi bu məktəbin nümayəndələrindəndir.[17]
Tarix məktəbi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Əl-Kəlbi, Əbu Mixnəf, Əvanə ibn Həkəm, Seyf ibn Ömər, Hişam ibn əl-Kəlbi və Nəsr ibn Müzahim İraq tarix məktəbinin nümayəndələridir. Bu məktəb İslam peyğəmbəri Məhəmmədin bioqrafiyası və hədisləri ilə yanaşı, dil, şeir, ənsab və əxbər sahələrinə də fokuslanmışdır.
Qiraət məktəbi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Abdullah ibn Məsud Kufədə qiraət dərsləri vermiş, Osman tərəfindən çoxaldılmış müshəflərdən (Quran kitabları) biri də məhz Kufəyə göndərilmişdir. Bu müshəfdən istifadə edən Əbu Əbdürrəhman əs-Süləmi 40 il Kufə məscidində qiraət dərsləri demişdir.
Asim ibn Bəhdələ, Əməş, Həmzə ibn Həbib, Həfs ibn Süleyman, əl-Kisai, Əbu Bəkr ibn Əyyaş, Xəllad ibn Xalid, Xələf ibn Hişam və başqaları Kufə qiraət məktəbinin nümayəndələridir.
Hərbi mərkəz
[redaktə | vikimətni redaktə et]Kufə salındıqdan sonra əl-Cəzirə, Tüstər, Ramhörmüz, Nəhavənd, Həmədan, Cövzcan, Azərbaycan və İsfahan kimi yerlərin ələ keçirilməsində hərbi baza olaraq istifadə edilmiş, həmçinin İslamın yayılmasında da mühüm rol oynamışdır.[3]
Müasir dövr
[redaktə | vikimətni redaktə et]Hal-hazırda Kufə, Nəcəf mühafizəsinin tabeliyində olan rayondur. Keçmişdə Nəcəflə Kufə arasındakı məsafə 10 km idi. Bu gün isə bu iki şəhər bir-biri ilə birləşmişdir.[3]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ The Encyclopaedia of Islam (new edition) (ingilis). V. Leyden. 1954–2002. 345–351.
- 1 2 3 Əl-Həməvi, Yaqut. Mucəmül-buldan (ərəb). IV. Beyrut. 1990. 557–558.
- 1 2 3 4 Avcı, C. "Kufe". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2002. Archived from the original on 14 noyabr 2025. İstifadə tarixi: 2 may 2026.
- ↑ Cəit, Hişam. Əl-Kufə: Nəşətül-mədinətil-Ərəbiyyətil-İslamiyyə (ərəb). Beyrut. 1993. 282, 313–315.
- 1 2 3 4 Avcı, C. "Kufe". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2002. Archived from the original on 14 noyabr 2025. İstifadə tarixi: 2 may 2026.
- ↑ "Republic of Iraq". www.citypopulation.de. Archived from the original on 19 aprel 2026. İstifadə tarixi: 2 may 2026.
- 1 2 Bəlazuri. Fütuhul-buldan (ərəb). Qahirə. 1932. 274, 275, 276.
- ↑ Təbəri. Tarixi-Təbəri (ərəb). III. Beyrut: Daru Süveydan. tarixsiz. 598.
- ↑ Cəit, Hişam. Əl-Kufə: Nəşətül-mədinətil-Ərəbiyyətil-İslamiyyə (ərəb). Beyrut. 1993. 282, 313–315.
- ↑ Fığlalı, E. R. "Hüseyin b. Ali". TDV İslâm Ansiklopedisi. 1998. Archived from the original on 24 yanvar 2026. İstifadə tarixi: 2 may 2026.
- ↑ Yiğit, İ. "Tevvâbîn". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2012. Archived from the original on 7 oktyabr 2025. İstifadə tarixi: 2 may 2026.
- ↑ Təbəri. Tarixi-Təbəri (ərəb). VI. Beyrut: Daru Süveydan. tarixsiz. 202–204.
- ↑ Hizmetli, S. "Karmatiler". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2001. Archived from the original on 20 iyun 2026. İstifadə tarixi: 3 may 2026.
- ↑ İbn Cübeyr. Ər-Rihlə (ərəb). Beyrut. 1980. 187.
- ↑ İbn Bətutə. Ər-Rihlə (ərəb). II. Rabat. 1997. 54–55.
- ↑ Kılıçer, M. Esat. "Ehl-i Re'y". TDV İslâm Ansiklopedisi. 1994. Archived from the original on 16 noyabr 2025. İstifadə tarixi: 2 may 2026.
- ↑ Kılıç, H. "Kufiyyun". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2002. Archived from the original on 14 dekabr 2025. İstifadə tarixi: 2 may 2026.