Əli bin Əbu Talib

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Əli
علي بن أبي طالب
Əli
Sünnilikdə Ərəb xilafətinin, Raşidi xəlifələrin 4-cüsü
656 — 661
(ləqəbi Əmirəlmöminin, Mürtəza, Əbu Turab)
Sələfi: Osman ibn Əffan
Xələfi: Həsən ibn Əli
Şiələrin 1-ci imamı
632 — 661
Sələfi: Sələfi yoxdur
Xələfi: Həsən ibn Əli
Şiələrin 2-ci məsumu
600 — 661
Sələfi: Məhəmməd
Xələfi: Həsən ibn Əli
 
Dini: İslam
Təvəllüdü: 23 oktyabr 598/HQ 13 Rəcəb, 17 mart 599 və ya 17 mart 600
Kəbə, Məkkə
Vəfatı: 30 yanvar 661(661-01-30)/ HQ 21 Ramazan 40
Kufə, İraq
Atası: Əbu Talib ibn Əbdülmütəllib
Anası: Fətimə binti Əsəd
Həyat yoldaşı: 1. Fatimə
2. Ümamə binti Zeynəb
3. Ümmül Banu
4. Leyla binti Məsud
5. Əsma binti Ümeys
6. Havilə binti Cəfər əl-Hənəfiyyə
7. Əs-Səhba binti Rabiyə
Uşaqları: 1-ci nigahdan:
oğlanları: Həsən, Hüseyn, Muhsin
qızları:Zeynəb, Ümmü Gülsüm
2-ci nigahdan:
oğlanları: Hilal
3-ci nigahdan:
oğlanları: Abbas, Cəfər, Abudulla, Osman
4-cü nigahdan:
oğlanları: Abdulla, Əbu Bəkr
5-ci nigahdan:
oğlanları: Yəhya, Məhəmmədül Əsgər
6-cı nigahdan:
oğlanları: Məhəmməd ibn Hənəfiyyə

Əli ibn Əbu Talib (ərəb. علي بن أﺑﻲ طالب‎‎; d.  13 rəcəb H.Q.t.-dən 22 və ya 16 il əvvəl — 21 ramazan 40; M. 17 iyul 600[1][2], 20 sentyabr 601 və ya 17 iyul 60727 yanvar 661) - İslam dinində, Sünnilikdə sonuncu peyğəmbər Məhəmməd ibn Abdullahın səhabəsi, Ərəb Xilafətinin IV xəlifəsi (656-661). Əbu Talibin oğlu. İslamı qəbul edən ilk kişi. Sünnilikdə Raşidi xəlifələrdən biri. Şiəlikdə Məhəmmədin Əhli-beytinin üzvü, səhabəsicanişini, I imam və xəlifə, II məsum.[3]

Xüsusən Şiə mənbələri başda olmaqla İslami mənbələrə görə Əli Kəbədə dünyaya gələn yeganə şəxsdir. Atası Əbu Talib, anası isə Fatimə binti Əsəddir. Lakin əmisioğlu Məhəmməd tərəfindən himayə olunub və onun evində böyüyüb. Məhəmməd ilahi vəhy aldığını bildirdiyi zaman, Əli İslamı qəbul edən ilk kişi olmuş və həyatını bu dinə həsr etmişdir.

Əli Məhəmməddən sonra Mədinəyə köçmüşdür. Orada Əli Məhəmmədin qızı Fatimə ilə ailə həyatı qurmuşdur. Bundan sonra Əli Mədinədə Məhəmmədlə keçirdiyi 10 il ərzində, savaşlarda rəhbər kimi iştirak etmiş, bildiriş və əmrləri çatdırmış, demək olar ki, bütün müharibələrdə iştirak edərək fəal rol oynamışdır.

Əli Osman ibn Əffanın öldürülməsindən sonra səhabələr şurası tərəfindən xəlifə seçilmişdir. 661-ci ildə Kufə məscidində sui-qəsd nəticəsində öldürülmüşdür.

Müsəlman mədəniyyətində Əlinin özünəməxsus yeri vardır. Belə ki, o İslamda müdriklik, dürüstlük, igidlik, hörmət və s. rəmzidir. Xüsusən Sufizmdə Əli təfsir, fiqh və dini fikir sahələrində ən yüksək şəxs hesab olunur və o Məhəmmədin nəslinin davamçısı kimi qəbul edilir.

Həyatı[redaktə]

Məkkədə[redaktə]

Təvəllüdü və uşaqlığı[redaktə]

Əli Fil ilinin 30-cu ilində (H.Q. təqvimindən 23 il əvvəl) Rəcəb ayının 13-ü[4] Məkkə şəhərində, Kəbədə[5][6][7] dünyaya gəlmişdir. Uşaqlığı Məkkədə əmisioğlu Məhəmmədin himayəsi altında keçmişdir. Bu haqda mənbələrdə belə qeyd olunur:

Bir il Məkkədə аclıq üz vermişdi. Bu zаmаn Məhəmmədin əmisi Əbu Tаlib böyük bir аiləyə bаşçılıq edirdi. Оnlаrı çох çətinliklə dоlаndırırdı. Məhəmməd Bəni–Hаşim tаyfаsının vаrlılаrındаn оlаn digər əmisi Аbbаsа təklif etdi ki, Əbu Tаlibin dоlаnışığınа kömək etmək məqsədilə gedib hərəsi оnun bir uşаğını götürüb öz evində sахlаsın. Аbbаs Məhəmmədin bu təklifi ilə rаzılаşdı. Beləliklə də Аbbаs Cəfəri Məhəmməd isə Əlini öz öhdəsinə götürüb öz evlərinə аpаrdılаr. Əli Məhəmməd peyğəmbər seçilənədək оnun evində qаldı. Məhəmməd peyğəmbərliyə seçildikdən dərhаl sоnrа Əli оnu qəbul edib оnа itаət etməyə bаşlаdı[8][9][10][11].

İslamı qəbul etməsi[redaktə]

Məhəmməd 610-cu ildəm İslamı təbliğ etməyə başlayanda Əlinin 10 yaşı var idi. Əli hələ 10 yaşında olarkən İslamı qəbul etmişdir. İbn İshaq və digər bəzi tarixçilərə görə İslamı ilk qəbul edə kişi Əlidir. Lakin Təbəri və digər bəzi tarixçilərin fikrincə İslamı qəbul edən ilk kişi Zeyd və ya Əbu Bəkrdir[12]. İddialara görə Əlinin İslamı qəbul edərkən 10 yaşının olması onun uşaq olması mənasına gəlir.[13]

Mədinəyə hicrət[redaktə]

Mədinədə[redaktə]

Məhəmməd dövrü[redaktə]

Ailə həyatı[redaktə]
Müharibələrdə[redaktə]
İslam missiyası[redaktə]
Mübahilə[redaktə]
Qədir Xum[redaktə]

Məhəmmədin mirası[redaktə]

Məhəmməddən sonrakı həyatı[redaktə]

Əli və Raşidi xəlifələr[redaktə]

Osmanın mühasirəsi[redaktə]

Xilafəti[redaktə]

Xəlifə seçilməsi[redaktə]

Xəlifəliyi[redaktə]

İlk fitnə[redaktə]

Siyasəti[redaktə]

Ölüm[redaktə]

HQ 18 Ramazan 40-cı ildə Kufə məscidində namaz qılarkən Xarici olan Əbdürrəhman ibn Mülcəm Muradi tərəfindən başından aldığı qılınc zərbəsindən 3 gün sonra vəfat etmişdir.

Məzar[redaktə]

İndiki İraq dövlətinin Nəcəf şəhərində dəfn olunmuşdur.

Sonrasında[redaktə]

Məlumat[redaktə]

Əsərləri[redaktə]

Nəvələri[redaktə]

Baxış[redaktə]

İslami baxış[redaktə]

Şiə[redaktə]

Sünni[redaktə]

Təsəvvüf[redaktə]

Tanrı olaraq[redaktə]

Qeyri-İslami baxış[redaktə]

Tarixçilik[redaktə]

Haqqında nəql olunan kəlamlar[redaktə]

Qalereya[redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə]

  • Mehdi Pişvаyi, Məsum imаmlаrın həyаtı, Bakı, Qələm, 2004, 484 səh.
  • Mehdi Pişvаyi, Əmirəl-möminin Əli ibn Əbutalib əleyhissəlamın həyatı, Moce-elm, 2005, 32 səh. bax
  • Mehdi Pişvayi, Məsum İmamların Tarixi, Bakı, Mirasnəşr, 2011, 480 s. ISBN 978-9952-450-48-4
  • İbn Əbilhədid, Şərhi-Nəhcül-bəlağə, təhqiq: Məhəmməd Əbülfəzl İbrahim, birinci çap, Qahirə, Daru İhyail-kutubil-ərəbiyyə, H.Q. 1378
  • Ahmed, M. Mukarram (2005). Encyclopaedia of Islam. Anmol Publications PVT. LTD.. ISBN 978-81-261-2339-1.


İstinadlar[redaktə]

  1. Ahmed, M. Mukarram. Encyclopaedia of Islam. səh. 234
  2. Encyclopædia Iranica ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB 16.12.2010
  3. Britannika Ensiklopediyası Ali (ing.)
  4. "Hz. Əmirəlmöminin Əli (ə.s.) Rəcəb ayının on üçündə Ammulfil ilinin otuzunda Məkkədə Beytullahın içində dünyaya gəldi. Nə Əlidən əvvəl, nə də ondan sonra kimsə o mübarək məkanda dünyaya gəlmə səadətinə nail olmamışdır. Hz. Əlinin (ə.s.) Kəbədə dünyaya gəlişi bir fəzilət və şərəfdir ki, uca Allah bunu sadəcə o həzrətə məxsus qılmışdır.
  5. "Onun (Radiyallahu anh) mənqıbələrindən biri də doğumunun Kəbənin içində baş verməsidir."
    • Mühəddis Hind Şah Vəliyullah Dəhləvi, "İzalətul Xifa An Xilafətil Xüləfa", c. 4, Bab: Əmma Mə’suru Əmirilmöminin və İmamu Əşcaiin Əsedullahil Qalib Əli ibn Əbu Talib (Radiyallahun Ənh) Tashih ve Müracaat: Seyyid Cəmaluddin Hərəvi
  6. "Rəvayət edilmişdir ki, Fatimə binti Əsəd (s.ə.) hamilə halı ilə Beytullahı təvaf edirdi. Doğum sancısı vücudunu sardı, bu zaman Kəbənin divarı yarıldı və Fatimə binti Əsəd içəri daxil olub Hz. Əlini (ə.s.) orada dünyaya gətirdi."
  7. "Fatimə binti Əsədin Əmirəlmöminin Əlini (Kərəmullahu vəchəh) Kəbənin içində dünyaya gətirdiyi mövzusunda təvatür həddində hədislər rəvayət edilmişdir."
    • Məhəmməd ibn Əbu Abdullah əl-Hakim ən-Nişapuri, "əl-Müstədrəku aləs-Səhiheyn", c. 3, səh. 550, Təhqiq: Mustafa Abdülqadir Əta, Darul Kutubil Elmiyyə, Beyrut, Birinci nəşr, H.Q. 1411/M. 1990
  8. İbn Əsir, Əl-Kаmilu fit-tаriх, c. 2, s. 58.
  9. İbn Hişаm, Əs-siyrətün-nəbəviyyə, Təhqiqi: Mustəfа Siqа.
  10. Təbəri, Tаriхul-uməm vəl-muluk, Dаrul-qаmusul-hədis, c. 2, s. 213.
  11. İbn Əbilhədid, Şərhi Nəhcül-bəlаğə, c. 13, s. 119
  12. Watt, William Montgomery. Muhammad at Mecca. səh. xii. Oxford University Press. 1953
  13. Watt, William Montgomery. Muhammad at Mecca. səh. 86. Oxford University Press. 1953

Həmçinin bax[redaktə]

Məqalə ilə əlaqəli digər Vikimedia səhifələri:

Wikimedia Commonsda Əli bin Əbu Talib ilə əlaqəli mediafayllar var.

Vikisitatda Əli bin Əbu Talib ilə əlaqəli məlumatlar var.

Xarici keçidlər[redaktə]