II Mustafa

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
II Mustafa
مصطفى ثانى
II Mustafa
22. Osmanlı Sultanı
6 fevral 1695 — 22 avqust 1703
Sələfi: II Əhməd
Xələfi: III Əhməd
 
Təvəllüdü: 6 fevral 1664(1664-02-06)
İstanbul, Osmanlı imperiyası
Vəfatı: 29 dekabr 1703 (39 yaşında)
Ədirnə, Osmanlı imperiyası
Atası: IV Mehmed
Anası: Əmətullah Rabiyə Gülnuş Sultan
 
İmzası: İmzası

II. Mustafa (Osmanlı türkcəsi: مصطفى ثانى Muṣṭafā-yi sānī; d. 6 fevral 1664İstanbul – ö. 29 dekabr 1703, Ədirnə), ləqəbi Qazi, divan ədəbiyyatındakı adıyla İqbâlî; 22. Osmanlı padşahı və 101. İslam xəlifəsidir.

Atası Sultan IV Mehmed, anası Əmətullah Rabiyə Gülnuş Sultandır. 1664-cü ildə İstanbulda anadan olub. Şahzadəlik dönəmində güclü təhsil almışdır. Əmisi II Əhmədin 6 fevral 1695-ci ildə vəfatından sonra 31 yaşında taxta çıxdı. Səltənətinin üçüncü günündə planlaşdırdığı bəzi işlərlə bağlı xətti-hümayun nəşr etdirdi. Yazısında :

" Əyləncə, səfa və rahatlığı özümüzə haram eyləmişik. "

deyirdi. Bir Sultanın səfərə çıxmasının uyğun olmayacağını söyləyən vəzirinə aşağıdakı sözləri demişdir :

" Mənə xəzinə lazım deyil. Yerinə görə quru çörək yeyərəm. Bədənimi din uğruna öldürərəm. Çətinliyin hər növünə səbr edərəm. Millətimə xidmət tamam olmadıqca, səfərdən dönməm. Əlbəttə səfərə şəxsən özüm gedərəm. "

Hakimiyyət illəri[redaktə | əsas redaktə]

II. Mustafa dövründə Avstriya üzərinə Sultanın qatıldığı üç böyük səfər göstərilir. Taxta keçdiyi vaxt Osmanlı Dövləti, Avstriya ilə quruda və Venesiya ilə dəniz və quruda döyüşə davam etməkdə idi. Lehistan və Rusiya ilə anlaşılmazlıq çox ciddiləşmişdi. Sultan II. Mustafa, Balkanlarda müharibə üçün hərbi mərkəz olan Ədirnədə qalaraq döyüş işləri ilə məşğul olmaq məcburiyyətində qaldı.

II. Mustafa, birinci Avstriya Səfərinə taxta keçməsinin beşinci ayında 30 iyun 1695'də Ədirnədən hərəkətlə başladı. Ordu Belqrada gəldiyi vaxt o zamana qədər orada iqamət etməkdə olan Orta Macarıstan (Kurs) Kralı Tokel İmre bir Sayka ilə Dunay çayı üzərindən İstanbula göndərildi. Sonra Avstriya ordusuna qarşı Lugosi Müharibəsini qazandı.[1] Bu səbəblə II. Mustafa Qazi titulu aldı. Sonra II. Mustafa İstanbula döndü və 14 noyabr 1695'də Davutpaşa ordugahından endi və 4 gün sonra böyük bir alayla İstanbula gəlib Topqapı Sarayına yerləşdi.

II. Mustafa, ikinci Avstriya Səfəri üçün 8 aprel 1696'da Davutpaşa ordugahında qurulan Sultan Otağına çıxdı və oradan ordu ilə 22 aprel 1696'da Macarıstana doğru yola çıxdı. 27 avqust 1696'da Osmanlı ordusu Avstriya ordusu ilə Temeşvar yaxınlığında Ulaş müharibəsinə girişdi və II. Mustafa əmri altındakı Osmanlı ordusu qalib gəldi. AvstriyaMacarıstan qaynaqlarında bu müharibə Olaschin olaraq qeydə alınır. 26 oktyabr 1696'da II. Mustafa ordu ilə İstanbula döndü.

II. Mustafa, üçüncü Avstriya Səfəri üçün, 20 may 1697'də Ədirnədə otağa çıxdı. Ancaq 11 sentyabr 1697'də Savoylu Şahzadə Eugene əmrindəki Avstriya ordusuna qarşı edilən Zenta müharibəsinin nəticəsi Osmanlı Dövləti üçün böyük bir fitnə-fəsad və faciə oldu. Tisza çayını keçə bilməyən Sədrəzəm Almas Mehmed Paşa ilə dörd divan vəziri, bir çox əyalət bəyi, 30 yeniçəri ağası, ordunun 30.000 əsgər və zabiti düşmən çevrəsində qalıb məhv edildi və ya Tisza çayını keçərkən boğuldular. Bu məğlubiyyətdən sonra Osmanlı Dövləti bir anda müdafiəsiz qaldı.

Bu vaxt Venesiyalılar MoraDalmaçyaya, Lehistan isə Boğdana hücum etdi. Eyni dövrdə Rusiyanın başına Dəli Pyotr (I. Pyotr) keçmişdi. Dəli Pyotr ordusunu modernizasiya etmiş, boğazlardan Aralıq dənizinə enmə və Qara dənizə hakim olma səylərinə girişmişdi. Rusiya 1695 tarixindəki hücumda müvəffəqiyyətsiz olmuş, lakin bir il sonra Azov qalasını ələ keçirmişdi (6 avqust 1696). Davam edən döyüşlərin sonunda Osmanlı Dövləti yorğun düşmüşdü.

Karlovitsa Andlaşması[redaktə | əsas redaktə]

Son Avstriya səfərindəki Zenta məğlubiyyəti bir faciə olmuşdu. Yeni Sədrəzəm Hüseyn Paşanın təşəbbüsü, xüsusilə İngilis hökumətinin elçisi Lord Paget ilə Niderland elçisi Jacob Colyer araya girməsi nəticəsində Sultan II. Mustafa sülhə razı oldu. İmzalanan Karlovitsa Müqaviləsi Banat və Temeşvar xaric, bütün MacarıstanƏrdəl Şahzadəliyi Avstriyaya, Ukrayna və Podolya Lehistana, Mora, Dalmaçya sahilləri Venesiyalılara buraxıldı (26 yanvar 1699).

Karlovitsa Andlaşması Osmanlı dövlətinin böyük ölçüdə torpaq itirdiyi ilk andlaşmadır. Bu tarixdən sonra Osmanlı dövlətinin geriləmə dövrü başlayır. Ayrıca bir il sonra Rusiya ilə də bir sülh bağlandı. 14 İyul 1700 tarixində imzalanan İstanbul sazişi ilə Azov qalası Rusiyaya buraxıldı.[2]

Ədirnə hadisəsi və taxtdan endirilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Tarix 1703-ci ilə gəlmiş, Osmanlı Dövlətinin pis gedişinə dayan deyilməmişdir. Padşah taxta çıxdığında söylədiklərini unutmuş kimi idi. "Əyləncə və səfa mənə haram olsun" dediyi halda, ov mərasimləri təşkil edir, aylarla ov arxasınca gəzirdi. Dövlət işlərini səzdrəzəmlərinə və keçmiş müəllimi olan, sonradan Şeyxülislam etdiyi Feyzullah Əfəndiyə buraxmışdı. Bu vəziyyət ordu içində narazılığa yol açdı.

Sultan II. Mustafa, Azov Kırımlılarına hücum etməsinin ardından İstanbul yerinə Ədirnədə oturmağa başladı. Mart 1700 tarixindən sonra İstanbula dönmədi. İstanbuldakı əsgərlər bu vəziyyətə üsyan edib, Ədirnə üstünə getdilər. Sultan II. Mustafa, Ədirnədə olan əsgərləri döyüşməyə vadar etsə də, Ədirnə ordusunun rəhbərləri qardaş qanı tökməmək üçün geri çəkildilər. İstanbuldan gələn ordu Ədirnəyə girdi və Şeyxülislam Feyzullah Əfəndi onlar tərəfindən öldürüldü.

Sultan II. Mustafa taxtdan endirildi. Yerinə qardaşı Sultan III. Əhməd taxta çıxarıldı (22 avqust 1703). Sultan II. Mustafa taxtdan endirildikdən sonra çox yaşamadı və 29 dekabr 1703'də öldü. Cənazəsi İstanbula gətirilib, Turhan Sultan türbəsində atası Sultan IV. Mehmedin yanına basdırılmışdır.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Hərəmxanası[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ali-cənab Baş Hasəki
  2. Şahsüvar Validə Sultan: IV. Hasəki və III Osmanın anası
  1. Saliha Sebkati Validə Sultan: I Mahmudun anası
  2. Hüma Şah Hasəki (ö. 1 fevral 1700)
  3. Afifə Hasəki
  4. Mahfiruz Xədicə Hasəki
  5. Xədicə Hasəki
  6. Gülnur Hasəki
  7. Hafsa Sultan (ö. 12 iyun 1723).
  8. Hənifə Xatun
  9. Fatma Şahin Xatun

Oğlan uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

  1. I Mahmud
  2. Şahzadə Mehmed (d. 22 noyabr 1698 – ö. 5 iyun 1703) - Hafsa Sultandan doğulma.
  3. Şahzadə Səlim (d. 16 may 1700 – ö. 8 iyun 1701) - Hafsa Sultandan doğulma.
  4. Şahzadə Murad (d. 3 mart 1703 – ö. 29 dekabr 1703) - Hafsa Sultandan doğulma. Şahzadə Əhmədlə əkizdir.
  5. Şahzadə Əhməd (d. 3 mart 1703 – ö. 7 sentyabr 1703) - Hafsa Sultandan doğulma. Şahzadə Muradla əkizdir.
  6. III Osman
  7. Şahzadə Həsən (d. 27 mart 1699 – ö. may 1733)
  8. Şahzadə Hüseyn (d. 7 may 1699 – ö. 24 avqust 1700)
  9. Şahzadə Əhməd (d. 14 aprel 1699 – ö. 10 oktyabr 1699)
  10. Şahzadə Süleyman (d. 25 dekabr 1697 – ö. ?)
  11. Şahzadə Əli (d. 1698 - ö. ?)
  12. Şahzadə Süleyman (d. 1703 – ö. 1710).

Qız uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

  1. Böyük Ayşə Sultan (d. 30 mart 1696 - ö. 26 sentyabr 1752) - Ərləri sırayla Körpülü Numan Paşa (14 mart 1710 tarixində), İbrahim Paşa (15 sentyabr 1720 tarixində), Qoca Mustafa Paşa (1725 tarixində).
  2. Əminə Sultan (d. 1 sentyabr 1696 - ö. 1739) - Ərləri sırayla Hüseyn Paşa (1702 tarixində), Çorlulu Əli Paşa (9 aprel 1708 tarixində), Rəcəb Paşa (1713 tarixində), Müəssil Abdullah Paşa (iyul 1728 tarixində).
  3. Safiyə Sultan (d. 13 dekabr 1696 - ö. 15 may 1778) - Ərləri sırayla Gənc Əli Paşa (8 may 1710 tarixində), Mirzə Mehmed Paşa (1726 tarixində), Əbubəkir Paşa (30 aprel 1740 tarixində).
  4. Ruqiyə Sultan (d. 13 noyabr 1697 - ö. 28 mart 1698)
  5. Xədicə Sultan (d. 14 fevral 1698 - ö. ?)
  6. Fatma Sultan (d. 8 oktyabr 1699 - ö. 20 may 1700)
  7. İsmihan Sultan (d. 23 aprel 1700 - ö. 1 iyun 1700)
  8. Əsma Sultan
  9. Atikə Sultan (d. 23 oktyabr 1694 - ö. ?)
  10. Ruqiyə Sultan (d. 1698 - ö. 24 dekabr 1703)
  11. Ümmügülsüm Sultan (d. 10 iyun 1700 - ö. 1 may 1701) - Zeynəb Sutanla əkizdir.
  12. Zeynəb Sultan (d. 10 iyun 1700 - ö. 18 dekabr 1705) - Ümmügülsüm Sultanla əkizdir.
  13. Əmətullah Sultan (d. 22 iyun 1701 - ö. 12 aprel 1727) - 13 sentyabr 1720 tarixində Kürəkən Osman Paşa ilə evləndirilmişdir.
  14. Aişə Sultan (d. 1703 - ö. 1706)

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Muhabere meydanı şimdi Romanya'da bulunan Lugoj isimli şehir yakınlarındadır
  2. Muhabere meydanı şimdi Romanya'da bulunan Lugoj isimli şehir yakınlarındadır.