II Mustafa

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Sultan II. Mustafa
مصطفى ثانى
Sultan II. Mustafa
22. Osmanlı Sultanı
6 fevral 1695 — 22 avqust 1703
Sələfi: II Əhməd
Xələfi: III Əhməd
 
Təvəllüdü: 6 fevral 1664(1664-02-06)
İstanbul, Osmanlı imperiyası
Vəfatı: 29 dekabr 1703 (39 yaşında)
Ədirnə, Osmanlı imperiyası
Atası: IV Mehmed
Anası: Əmətullah Rabiyə Gülnuş Sultan
 
İmzası: İmzası

II. Mustafa (Osmanlı türkcəsi: مصطفى ثانى Muṣṭafā-yi sānī; d. 6 fevral 1664, İstanbul – ö. 29 dekabr 1703, Ədirnə), ləqəbi Qazi, divan ədəbiyyatındakı adıyla İqbâlî; 22. Osmanlı padşahı və 101. İslam xəlifəsidir.

Atası Sultan IV Mehmed, anası Əmətullah Rabiyə Gülnuş Sultandır. 1664-cü ildə İstanbulda anadan olub. Şahzadəlik dönəmində güclü təhsil almışdır. Əmisi II Əhmədin 6 fevral 1695-ci ildə vəfatından sonra 31 yaşında taxta çıxdı. Səltənətinin üçüncü günündə planlaşdırdığı bəzi işlərlə bağlı xətti-hümayun nəşr etdirdi. Yazısında :

" Əyləncə, səfa və rahatlığı özümüzə haram eyləmişik. "

deyirdi. Bir Sultanın səfərə çıxmasının uyğun olmayacağını söyləyən vəzirinə aşağıdakı sözləri demişdir :

" Mənə xəzinə lazım deyil. Yerinə görə quru çörək yeyərəm. Bədənimi din uğruna öldürərəm. Çətinliyin hər növünə səbr edərəm. Millətimə xidmət tamam olmadıqca, səfərdən dönməm. Əlbəttə səfərə şəxsən özüm gedərəm. "

Hakimiyyət illəri[redaktə | əsas redaktə]

II. Mustafa dövründə Avstriya üzərinə Sultanın qatıldığı üç böyük səfər göstərilir. Taxta keçdiyi vaxt Osmanlı Dövləti, Avstriya ilə quruda və Venesiya ilə dəniz və quruda döyüşə davam etməkdə idi. Lehistan və Rusiya ilə anlaşılmazlıq çox ciddiləşmişdi. Sultan II. Mustafa, Balkanlarda müharibə üçün hərbi mərkəz olan Ədirnədə qalaraq döyüş işləri ilə məşğul olmaq məcburiyyətində qaldı.

II. Mustafa, birinci Avstriya Səfərinə taxta keçməsinin beşinci ayında 30 İyun 1695'de Ədirnədən hərəkətlə başladı. Ordu Belqrada gəldiyi vaxt o zamana qədər orada iqamət etməkdə olan Orta Macarıstan (Kurs) Kralı Tokel İmre bir Sayka ilə Tuna çayı üzərindən İstanbula göndərildi. Sonra Avstriya ordusuna qarşı Lugosi Müharibəsini qazandı.[1] Bu səbəblə II. Mustafa Qazi titulu aldı. Sonra II. Mustafa İstanbula döndü və 14 Noyabr 1695'de Davutpaşa ordugahından endi və 4 gün sonra böyük bir alayla İstanbula gəlib Topqapı Sarayına yerləşdi.

II. Mustafa, ikinci Avstriya Səfəri üçün 8 Aprel 1696'da Davutpaşa ordugahında qurulan Sultan Otağına çıxdı və oradan ordu ilə 22 Aprel 1696'da Macarıstana doğru yola çıxdı. 27 Avqust 1696'da Osmanlı ordusu Avstriya ordusu ilə Temeşvar yaxınlığında Ulaş müharibəsinə girişdi və II. Mustafa əmri altındakı Osmanlı ordusu qalib gəldi. Avstriya və Macarıstan qaynaqlarında bu müharibə Olaschin olaraq qeydə alınır. 26 Oktyabr 1696'da II. Mustafa ordu ilə İstanbula döndü.

II. Mustafa, üçüncü Avstriya Səfəri üçün, 20 May 1697'da Ədirnədə otağa çıxdı. Ancaq 11 Sentyabr 1697'de Savoylu Şahzadə Eugene əmrindəki Avstriya ordusuna qarşı edilən Zenta müharibəsinin nəticəsi Osmanlı Dövləti üçün böyük bir fitnə-fəsad və faciə oldu. Tisza çayını keçə bilməyən Sədrəzəm Almas Mehmed Paşa ilə dörd divan vəziri, bir çox əyalət bəyi, 30 yeniçəri ağası, ordunun 30.000 əsgər və zabiti düşmən çevrəsində qalıb məhv edildi və ya Tisza çayını keçərkən boğuldular. Bu məğlubiyyətdən sonra Osmanlı Dövləti bir anda müdafiəsiz qaldı.

Bu vaxt Venesiyalılar Mora və Dalmaçyaya, Lehistan isə Boğdana hücum etdi. Eyni dövrdə Rusiyanın başına Dəli Pyotr (I. Pyotr) keçmişdi. Dəli Pyotr ordusunu modernizasiya etmiş, boğazlardan Aralıq dənizinə enmə və Qara dənizə hakim olma səylərinə girişmişdi. Rusiya 1695 tarixindəki hücumda müvəffəqiyyətsiz olmuş, lakin bir il sonra Azov qalasını ələ keçirmişdi (6 avqust 1696). Davam edən döyüşlərin sonunda Osmanlı Dövləti yorğun düşmüşdü.

Karlovitsa Andlaşması[redaktə | əsas redaktə]

Son Avstriya seferindeki Zenta məğlubiyyəti bir faciə olmuşdu. Yeni Sədrəzəm Hüseyn Paşanın təşəbbüsü, xüsusilə İngilis hökumətinin elçisi Lord Paget ilə Niderland elçisi Jacob Colyer araya girməsi nəticəsində Sultan II. Mustafa sülhə razı oldu. İmzalanan Karlovitsa Müqaviləsi Banat və Temeşvar xaric, bütün Macarıstan və Ərdəl Şahzadəliyi Avstriyaya, Ukrayna və Podolya Lehistana, Mora, Dalmaçya sahilləri venesiyalılara buraxıldı (26 yanvar 1699).

Karlovitsa Andlaşması Osmanlı dövlətinin böyük ölçüdə torpaq itirdiyi ilk andlaşmadır. Bu tarixdən sonra Osmanlı dövlətinin geriləmə dövrü başlayır. Ayrıca bir il sonra Rusiya ilə də bir sülh bağlandı. 14 İyul 1700 tarixində imzalanan İstanbul sazişi ilə Azov qalası Rusiyaya buraxıldı.[2]

Ədirnə hadisəsi və taxtdan endirilməsi[redaktə | əsas redaktə]

Tarix 1703-ci ilə gəlmiş, Osmanlı Dövlətinin pis gedişinə dayan deyilməmişdir. Padşah taxta çıxdığında söylədiklərini unutmuş kimi idi. "Əyləncə və səfa mənə haram olsun" dediyi halda, ov mərasimləri təşkil edir, aylarla ov arxasınca gəzirdi. Dövlət işlərini səzdrəzəmlərinə və keçmiş müəllimi olan, sonradan Şeyxülislam etdiyi Feyzullah Əfəndiyə buraxmışdı. Bu vəziyyət ordu içində narazılığa yol açdı.

Sultan II. Mustafa, Azov Kırımlılarına hücum etməsinin ardından İstanbul yerinə Ədirnədə oturmağa başladı. Mart 1700 tarixindən sonra İstanbula dönmədi. İstanbuldakı əsgərlər bu vəziyyətə üsyan edib, Ədirnə üstünə getdilər. Sultan II. Mustafa, Ədirnədə olan əsgərləri döyüşməyə vadar etsə də, Ədirnə ordusunun rəhbərləri qardaş qanı tökməmək üçün geri çəkildilər. İstanbuldan gələn ordu Ədirnəyə girdi və Şeyxülislam Feyzullah Əfəndi onlar tərəfindən öldürüldü.

Sultan II. Mustafa taxtdan endirildi. Yerinə qardaşı Sultan III. Əhməd taxta çıxarıldı (22 avqust 1703). Sultan II. Mustafa taxtdan endirildikdən sonra çox yaşamadı və 29 dekabr 1703'te öldü. Cənazəsi İstanbula gətirilib, Turhan Sultan türbəsində atası Sultan IV. Mehmedin yanına basdırılmışdır.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Hərəmxanası[redaktə | əsas redaktə]

Qadın Əfəndilər[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ali-cənab; Baş Hasəki
  2. Şahsüvar Validə Sultan: IV. Hasəki və III Osmanın anası
  3. Saliha Sebkati Validə Sultan: I Mahmudun anası
  4. Hüma Şah Hasəki
  5. Afifə Hasəki
  6. Xədicə Hasəki
  7. Gülnur Hasəki

İqballar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Hafsa Sultan
  2. Hənifə Hatun: İkinci və ya Üçüncü İqbal
  3. Fatma Şahin Xatun

Oğlan uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

  1. I Mahmud
  2. Şahzadə Mehmed
  3. Şahzadə Səlim
  4. Şahzadə Murad
  5. Şahzadə Murad
  6. Şahzadə Əhməd
  7. III Osman
  8. Şahzadə Həsən
  9. Şahzadə Hüseyn
  10. Şahzadə Əhmd
  11. Şahzadə Süleyman

Qız uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ayşə Sultan: Ərləri sırayla Körpülü Numan Paşa, İbrahim Paşa, Qoca Mustafa Paşa.
  2. Əminə Sultan: Ərləri sırayla Çorlulu Əli Paşa, Rəcəb Paşa, İbrahim Paşa, Abdullah Paşa.
  3. Safiyə Sultan: Ərləri sırayla Əli Paşa, Mirzə Mehmed Paşa, Qara Mustafa Paşa, Əbubəkir Paşa.
  4. Əmmətullah Sultan: Əri Sirkə Osman Paşa
  5. Ruqiyyə, Fatma, Ümmügülsüm, Zeynəb ve Əsma kiçik yaşda ölmüşdür.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Muhabere meydanı şimdi Romanya'da bulunan Lugoj isimli şehir yakınlarındadır
  2. Muhabere meydanı şimdi Romanya'da bulunan Lugoj isimli şehir yakınlarındadır.