I Mahmud

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
I Mahmud
محمود اول
I Mahmud
24. Osmanlı Sultanı
30 sentyabr 1730 — 13 dekabr 1754
Sələfi: III Əhməd
Xələfi: III Osman
 
Dini: İslam
Təvəllüdü: 2 dekabr 1696(1696-12-02)
Ədirnə, Osmanlı dövləti
Vəfatı: 13 dekabr 1754 (58 yaşında)
İstanbul, Osmanlı imperiyası
Atası: II Mustafa
Anası: Saliha Sebkati Validə Sultan
 
Tuğra: Tuğra

I. Mahmud (d. 2 avqust 1696, Ədirnə - ö. 13 dekabr 1754, İstanbul), 24. Osmanlı padşahı və 103. İslam xəlifəsidir. 1696'da Ədirnə Sarayında dünyaya gəldi. II. Mustafanın oğlu və III. Əhmədin qardaşı oğludur.

Şahzadəlik illəri[redaktə | əsas redaktə]

Məktəb yaşına gəldiyi zaman atasının müəllimi Şeyxülislam Feyzullah əfəndidən dərslər aldı. Şahzadəliyində yüksək fən və din elmlərini öyrənərək yetişdi. Atasının taxtdan endirilməsindən sonra padşah olan əmisi III. Əhməd də, şahzadə Mahmudun yetişdirilməsinə etina göstərdi. Nəhayət III. Əhmədin Patrona Xəlil Üsyanıyla səltənətdən endirilməsi üzərinə, 30 Sentyabr 1730da taxta çıxdı. III. Əhməd səltənətdən çəkilərkən qardaşı oğluna nəsihət etdi və tövsiyələr verdi.

Patrona Xəlil üsyanının yatırılması[redaktə | əsas redaktə]

Sultan I Mahmud, padşahlığının ilk günlərində, onu taxta çıxaran üsyançıların istəklərini yerinə yetirmək məcburiyyətində qaldı. Sultan III. Əhməd dövründə tikilmiş olan köşk və evlərin çoxu üsyançıların istəkləri nəticəsində yandırılıb yıxıldı. Dövlət adamları və məmurlar üsyançıların fikirləri əsasında təyin edildi.

Üsyançıların lideri olan Patrona Xəlil də Sultan I. Mahmuda olan bağlılığını bildirmiş olmaqla birlikdə, dövlət işlərinə müdaxilə etməkdən də çəkinmirdi. Bu müdaxilə elə bir mərhələyə gəldi ki, Patrona Xəlil I. Mahmud'dan onu yeniçəri ağalığına gətirməsini və Rusiyaya qarşı müharibə elan edilməsini istədi. 15 Noyabr 1730 günü mərasim keçiriləcəyi bəhanəsiylə saraya çağırılan Patrona Xəlil və tərəfdarları tutularaq öldürüldü.

Patrona Xəlil tərəfdarları öldürülmə qorxusu ilə təkrar qiyam qaldırdılar. I. Mahmud, Sancağ-ı Şərif çıxartdı və xalqdan qiyamın yatırılması üçün kömək istədi. Üsyanlardan bezmiş olan xalq, padşaha yardımcı olaraq qiyamın 28 Yanvar 1731 tarixində qısa müddətdə bastırılmasını təmin etdi.

Səfəvilərlə münasibətlər[redaktə | əsas redaktə]

Osmanlı qüvvələri İran sərdarı Əhməd Paşa ilə Ərzurum hakimi və İrəvan sərdarı Həkimoğlu Əli Paşa əmri altında iki qoldan hərəkətə keçdi. 30 İyul 1731`də Kirmanşah alındı. 15 Sentyabrda Kürican səhrasında Səfəvi qüvvələri məğlubiyyətə uğradıldı. Urmiya və Təbriz ələ keçirildi. Səfəvi şahının sülh istəməsi üzərinə Yanvar 1732'də Əhməd Paşa (Kirmanşah) müqaviləsi imzalandı. Buna görə Araz çayı iki dövlət arasında hüdud qəbul edilərkən; İrəvan, Gəncə, Naxçıvan, Bitlis, Şirvan və Dağıstan Osmanlılara, Təbriz, Kirmanşah, Həmədan, Luristan və Ərdəlan əyalətləri isə Səfəvilərə buraxıldı. Bu andlaşma Osmanlı Dövlətini məmnun etmədi və sədrəzəm sədarətdən qovuldu Bu səbəbdən, kövrək bir sülh mühiti meydana gəldi. Səfəvilər də itirdiyi Qafqaz torpaqlarını geri almaq üçün fürsət axtarmağa başladı. 1732'də İranda iqtidarı ələ keçirən Nadir Şah, Osmanlıların əlinə keçən bölgələri almaq üçün təkrar döyüş açdı. 1735'də Arpaçay'da aparılan döyüşü Osmanlılar itirdi. Gəncə, Tiflis və İrəvan Səfəvilərin əlinə keçdi.

Rusiya və Avstriya ilə münasibətlər[redaktə | əsas redaktə]

Osmanlı Dövlətinin şərqdə Səfəvilərlə mübarizəsini fürsət bilən Avstriya və Rusiya da iki cəbhədən hərəkətə keçmişdi. Azov qalasını ələ keçirən ruslar, Osmanlı qüvvələrinin özünə gəlməsinə aman vermədən Gözləvə, Kılburun və Urkapı'yı da işğal etdilər. 12 İyul 1737'də hərəkətə keçən Avstriya ordusu isə, Bosniya, Serbiya və Əflaqa girdi. Bu məğlubiyyətlər üzərinə I. Mahmud sədarətə gətirdiyi Muhsinzadə Abdullah Paşanı Rusiya üzərinə, Həkimoğlu Əli Paşanı da Avstriya üzərinə səfərə məmur etdi. Muhsinzadə sürətli bir hərəkətlə Özi və Kılburun qalalarını ələ keçirərkən, Həkimoğlu Əli Paşa isə Banya Lukanı əhatə edən Avstriya qüvvələrinə böyük bir zərbə endirdi. Aparılan döyüşdə Avstriya qüvvələrinin əsgər itkisi 60 min idi. Həkimoğlu Əli Paşanın bu zəfəri İstanbulda böyük bir sevincə yol açdı. Avstriya və Rusiya sülh istəmək məcburiyyətində qaldı. Nəhayət 18 Sentyabr 1739'da bağlanan Belqrad Müqaviləsi ilə Avstriya ilə sərhəd olaraq Dunay və Sava çayları təyin olundu və 1718-ci ildə imzalanan Pojarevatsk Andlaşması ilə itirilən Şimali Bosniya, Qərb Əflaq və Belqrad daxil olmaqla Şimali Serbiya geri alındı. Rusiya isə Azov qalasını ələ keçirməklə bərabər Azov dənizində donanma saxlamayacaqdı.

Kapitulyasiyalar[redaktə | əsas redaktə]

Osmanlı Dövləti Atlantik okeanı ticarəti qarşısında geriləyən Aralıq dənizi ticarətini canlı tutmaq məqsədiylə Qanuni Sultan Süleyman dövründə 1536-ci ildə müttəfiqi Fransaya ticarət və gömrük imtiyazları təmin etmişdi. Tək tərəfli olaraq verilən bu imtiyazlar müddəti bitdiyində uzadılmaq surətiylə davam etdirilirdi. Rusiya və Avstriya ilə imzalanan Belqrad müqavilələrində vasitəçilik rolunu boynuna götürən Fransaya bu Kapitulyasiyalar 1740-ci ildə imzalanan bir razılaşma ilə davamlı olaraq verildi.

XIX. Əsrdən etibarən bir çox ölkəyə şamil edilən və Osmanlı dövlətinin iqtisadiyyatına zərər verməyə başlayan Kapitulyasiyalar 24 İyul 1923 tarixində Lozanna müqaviləsi ilə qaldırıldı.

İslahatlar[redaktə | əsas redaktə]

John Young tərəfindən çəkilən portreti

I. Mahmud, Lalə Dövründə (1718-1730) böyük bir sürət qazanan Osmanlı islahat hərəkətinin Patrona Xəlil Üsyanı ilə kəsintiyə uğradığı bir siyasi mühitdə taxta keçdi. Əmisi III. Əhmədin başlatdığı islahat siyasətini daha yavaş bir üslubla da olsa davam etdirməyə cəhd etdi. Üsyandan sonra dayanan mətbəəçiliyin yenidən canlandırılmasına icazə verdi. Başda Ayasofya kitabxanası olmaqla kitabxanalar qurdu. Daha sonra Nuruosmaniyə Məscidi adını alan məscidin Avropa memarlıq üslubunda inşa edilməsi üçün Simon Kalfa adlı Erməni memarı vəzifələndirdi isə də, daha sonra gələn reaksiyalar üzərinə bu layihədən imtina etdi.

1729-ci ildə Osmanlı dövlətinin xidmətinə girən Humbaracı Əhməd Paşanın rəhbərliyi ilə Humbaracı Ocağı böyük bir irəliləyiş təmin etdi və gərək Avstriyaya gərəksə Rusiyaya qarşı qazanılan müvəffəqiyyətlərdə əhəmiyyətli pay sahibi oldu.

Memarlıq işləri[redaktə | əsas redaktə]

I. Mahmud dövrünün ən böyük əsəri Həkimoğlu Əli Paşa Məscidi və Külliyyəsi oldu. Topxanada inşa edilən Birinci Mahmud Bulağı, Hələbdə tikilən Osman Paşa Külliyyəsi, Qahirədəki Habbaniyə Sultan Birinci Mahmud Təkkəsi və səbili, Ərzurumdakı Vəzir İbrahim Paşa Məscidi, Cağaloğlu'ndakı Hacı Bəşir Ağa Külliyyəsi, Saliha Sultan Çeşmə və səbili və Şumnu'da inşa edilən Şərif Xəlil Paşa Məscidi dövrün digər əhəmiyyətli memarlıq əsərləridir.

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Çətin bir dövrdə padşah olmasına baxmayaraq ölkə içində və xaricində dincliyi təmin edən, Osmanlı Dövlətinin geriləmə prosesini bir müddətə də olsa ləngitməyi bacaran I. Mahmud, 13 Dekabr 1754'də xəstəliyinə baxmayaraq çıxdığı Cümə namazından dönərkən, Dəmirqapı'da at belində vəfat etdi. Yeni Cami Turhan Validə Sultan türbəsində atası Sultan II. Mustafanın yanına basdırıldı.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Hərəmxanası[redaktə | əsas redaktə]

  • Xacə Ayşə Sultan
  • Xacə Verd-i Naz Sultan
  • Xədicə Rami Sultan
  • Hatəm Sultan
  • Raziyə Sultan
  • Halim Sultan
  • Məyasə Xanım

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

  • Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (2003). Osmanlı Tarihi III. Cilt 1. Kısım: II. Selim'in Tahta Çıkışından 1699 Karlofça Andlaşmasına Kadar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. ISBN 975-16-0013-8.
  • Sakaoğlu, Necdet (1999). Bu Mülkün Sultanları. İstanbul: Oğlak Yayınları. ISBN 875-329-299-6. say.329-347
  • Kinross, Lord (1977). The Ottoman Centuries. İstanbul: Sander Kitabevi. ISBN 0-224-01379-8.(İngilizce)
  • Shaw, Stanford (1976). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Vol.1 Empire of the Gazis: the Rise and Decline of the Ottoman Empire 1280-1808. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-29163-1. say.246-248 (İngilizce)