I Əhməd

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Sultan I. Əhməd

İki Müqəddəs Məscidin Xidmətkarı
Sultan I. Əhməd
21 dekabr 1603 — 22 noyabr 1617
Sələfi: III Mehmed
Xələfi: I Mustafa
 
Təvəllüdü: 18 aprel 1590(1590-04-18)
Manisa, Osmanlı imperatorluğu
Vəfatı: 22 noyabr 1617 (27 yaşında)
İstanbul,Osmanlı imperatorluğu
Atası: III Mehmed
Anası: Handan Sultan
Həyat yoldaşı: Mahpeykər Kösəm Sultan

Mahfiruzə Xədicə Sultan

 
İmzası: İmzası

I. Əhməd — (Osmanlı Türkçəsi: احمد اول ‎ Əhməd-i əvvəl, Divan ədəbiyyatındakı adı ilə Bahtî) (18 aprel 1590, Manisa – 22 noyabr 1617, İstanbul) 14. Osmanlı padşahı, 93. İslam xəlifəsidir.

Atası Sultan III. Mehmed, anası isə Handan Sultandır. Atasının vəfatından sonra 21 dekabr 1603 tarixində Əyyub Sultan Məscidində qılınc qurşanıb taxta keçdi. Sultan I. Əhməd Qanuni Sultan Süleymandan sonra gələn hökmdarlar arasında dövlət işləri ilə yaxından məşğul olan ilk Osmanlı sultanıdır. Sultan I. Əhməd yoluxduğu tifus xəstəliyindən qurtula bilməyərək 21 noyabrdan 22 noyabra keçən gecə 1617 tarixində 27 yaşında vəfat etdi və Sultan Əhməd məscidi yaxınlığındakı türbəsində dəfn edildi.

Hökmranlığı dövründə xanədan vərasət sistemini dəyişdirib "Qardaş qətli" qanunun aradan qaldırmışdır. Onun əvəzinə "Ailənin ağlı başında olan ən böyük nümayəndəsi padşah olmalıdır" sistemini ("Əkbər və Ərşət" sistemini) qəbul etmişdir. Bu yeni qanunun şahzadələr arasındakı rəqabətin və taxt mübarizələrinin, taxt üçün aparılan qardaş qətliamlarının önlənməsi baxımından Osmanlı tarixində çox böyük önəmi var. Daha sonra film və romanlarda öz əksini tapacaq olan Kösəm Sultan isə I. Əhməd dövrü və sonrakı dövrlərdə dövlət məsələlərində söz sahibi olmuşdur.

Şahzadəlik dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Atası III. Mehmedin üç oğlundan ikincisi olaraq dünyaya gəlmişdir. Ordu və idarəetmə sistemində böyük rəğbət qazanan və padşahlıq üçün ən qüvvətli namizəd olan böyük qardaşı şahzadə Mahmud, çevriliş edəcəyi şübhəsi ilə 7 iyun 1603 tarixində sarayda boğularaq edam edildi. Beləliklə, şahzadə Əhməd üçün taxt yolu açıldı. Şahzadə Əhməd hələ 13 yaşındaykən atası Sultan III. Mehmed 37 yaşında vəfat etdi. Atası Sultan III. Mehmed bugünə qədərki sultanlar içində ən gənc yaşda vəfat edən sultan olduğundan, Osmanlı tarixində ən gənc yaşda taxta oturan hökmdar da məhz I. Əhməd oldu. Bu gözlənilməz vəfatdan sonra Sultan I. Əhmədin cülus (taxta oturma) mərasimi sürətli bir şəkildə ertəsi gün keçirildi. Bu cülus mərasimi Osmanlı tarixindəki digər cülüslardan fərqlənir. Belə ki,

  1. Yeni padşah dövlət təcrübəsi üçün mühüm olan sancağa hələ çıxmamışdı. Buna görə də saray əhli yox idi. Hətta, tarixi mənbələrə görə, nənəsi Safiyə Sultan köhnə saraya göndəriləndən sonra saray sanki bomboş qalmışdı.
  2. Hələ sünnət mərasimi belə olmamışdı. Osmanlı tarixində ilk dəfə bir padşah taxta keçəndən sonra sünnət edilmişdir.

Hökmdarlığı[redaktə | əsas redaktə]

Zitvatoroq Sülhü[redaktə | əsas redaktə]

Sultan I. Əhməd taxta keçəndə Avstriya ilə savaş hələ də davam edirdi. Osmanlı qüvvələri Belqraddan Budinə (indiki Budapeştə) doğru irəliləyirdi. Peşte (25 sentyabr 1604) və Hatvan qalaları döyüşsüz təslim oldu. Osmanlı ordusu irəliləyərək Budinin şimalında yerləşən Vaç qalasını ələ keçirdi(16 oktyabr 1604). Osmanlı ordusu Sultan I. Əhmədin əmri ilə Belqrad üzərindən Budinə hücuma keçdi. 29 avqust 1605 tarixində Esterqon qalası mühasirəyə alındı və qarşısında yerləşən Ciyərdələn qalası fəth olundu. 8 sentyabrda Vişeqrad, 19 sentyabrda Saint Tomas (Tepedelen) qalaları fəth edildi. 3 oktyabr 1605-ci ildə isə Esterqon qalası təslim edildi.

İstər Osmanlı, istərsə də Avstriya tərəfi ard-arda aparılan müharibələr səbəbi ilə sosial və iqtisadi cəhətdən çox zəifləmişdi. Əvvəlki sülh görüşmələrindən bir nəticə çixmasa da, 11 noyabr 1606 tarixində Esterqon-Komoron arasındakı Zitva suyunun Dunay çayına töküldüyü yerdə imzalanan Zitvatoroq Sülhü ilə illərdir davam edən Osmanlı-Avstriya Müharibəsi başa çatdı.Sülhün şərtlərinə görə Əyri, Esterqon, Kanije qalaları osmanlılarda, Raab (Yanıqqala) və Komoron qalaları avstriyalılarda qalmalı idi. Avstriya bir dəfəlik 200.000 qızıl döyüş təzminatı ödəməli idi. Avstriya arşidükü siyasi yazışmalarda Osmanlı sultanı ilə bərabər sayılacaq və Osmanlı padşahı Avstriya arşidükünə yazışmalarda Müqəddəs Roma İmperatoru (Sezar) kimi xitab etməli, hər üç ildə bir qarşılıqlı olaraq hədiyyələr göndərilməli idi. Avstriyanın Macarıstan üçün ödədiyi illik 30.000 qızıl vergi isə ləğv olunmalı idi. Zitvatoroq Sülhü Osmanlıların lehinə görünsə də, Osmanlı dövləti artıq əvvəlki gücündə deyildi və bu andlaşma ilə Osmanlı dövlətinin Avstriya qarşısındakı üstünlüyü sona çatmış, siyasi tarazlıq Osmanlının əleyhinə pozulmağa başlamışdır.

Önəmli hadisələr[redaktə | əsas redaktə]

Anadolu bəyliklərinin ən uzun ömürlülərindən olan Ramazanoğulları bəyliyi, Yavuz Sultan Səlim dövründə (1514-cü ildə) Osmanlılara tabe olmuşdu. I. Əhməd dövründə (1608-ci ildə) Adananın Hələbə, Sis və Tarsusun isə Kıbrıs (Kipr) Bəylərbəyliyinə qatılması ilə Ramazanoğulları bəyliyi ləğv olundu. Beləliklə, I. Əhməd Ramazanoğulları bəyliyini rəsmən süqut etdirmişdir.

Səfəvilərlə münasibət[redaktə | əsas redaktə]

Sultan I. Əhməd taxta keçən zaman Osmanlı imperiyası qərbdə Avstriya, şərqdə isə Səfəvi dövləti ilə müharibə vəziyyətində idi. Osmanlı ordusu Sinan paşa rəhbərliyində Naxçıvan üzərindən İrəvana hücum etdi. Bu zaman yeniçərilər ordunun Vana doğru getməsini istədi və beləliklə, o qış Osmanlı ordusu Vanda qışladı. Təbrizi geri almaq üçün aparılan müharibədə Osmanlı ordusu Şah Abbasın ordularını Səlmas istiqamətində məğlub etdi. Ancaq Ərzurum Bəylərbəyi Səfər paşanın geri çəkilən düşmən qüvvətlərini təqib edərək əsas ordudan ayrılmasından istifadə edən Şah Abbas ordu mərkəzinə ani olaraq hücum çəkdi. Məğlub edilən Sinan paşa əvvəlcə Vana, daha sonra isə Diyarbəkirə çəkildi. Beləliklə, Şah Abbas Şirvan, Şamaxı və Gəncəni asanlıqla ələ keçirdi. Osmanlı imperatorluğu Avropada davam edən Avstriya müharibəsi və daxili üsyanlarla məşğul olduğundan şərq cəbhəsində uğur əldə edə bilmirdi. Buna görə də Sədrəzəm Nasuh paşa Şah Abbasın sülh təklifini qəbul etdi.

1612-ci ildə bağlanan Nasuh paşa andlaşması ilə (Səfəvi qaynaqlarında bu müqavilə Mərənd sülh müqaviləsi adlanır) 9 il davam edən Osmanlı-Səfəvi müharibəsi başa çatdı. Aparılan döyüşlərdə Səfəvilər Osmanlı dövlətinə 200 dəvə yükü ipək verməyi qəbul etdi. 1615-ci ilə qədər davam edən sülh dövrü Şah Abbasın sülh şərtlərini pozması ilə başa çatdı. Gedən döyüşlərdə Osmanlı cəbhəsi çox itki verdi. Lakin Sultan II. Osman (Gənc Osman) dövründə, Nasuh paşa andlaşması əsasında bağlanan Sərab sülhü ilə sülh yenidən təmin edildi (26 sentyabr 1618).

Cəlali üsyanları[redaktə | əsas redaktə]

Yavuz Sultan Səlim dövründə minlərlə tərəfdarı ilə ayaqlanan Bozoxlu Cəlal bəy, Osmanlı dövləti üçün böyük problem olmuşdu. Bu üsyanların yatırılmasına baxmayaraq o dövrdən sonra Anadoluda baş verən daxili üsyan və qarışıqlıqlar yenə də Cəlali üsyanları adlandırıldı. Sultan I. Əhməd dönəmində Cəlali üsyanları yenidən baş qaldırdı. tavil Əhməd, Canboladoğlu, Qələndəroğlu və Dəli Həsən ayaqlanmaları bunlardan ən önəmliləridir. Bu dönəmlərdə sədrəzəm olan Quyucu Murad paşa son dərəcə sərt təbiətli biri idi. Öldürdüklərini qazdırdığı quyulara atdığı üçün "Quyucu" ləqəbi ilə məşhurlaşmışdır. Məhz Quyucu Murad paşanın sərt və israrlı siyasəti nəticəsində Cəlali üsyanları çətin də olsa yatırıldı.

İslahatlar[redaktə | əsas redaktə]

Yeni Vərasət Sistemi[redaktə | əsas redaktə]

I. Murad dövründə şahzadə İbrahim və Xəlilin boğdurulmasıyla başlayıb Fateh Sultan II. Mehmed dövründə qanuniləşən "Qardaş qətli" qanunu, Sultan I. Əhməd tərəfindən ləğv edilmişdir. Onun əvəzinə "Ailənin ağlı başında olan ən böyük nümayəndəsi padşah olmalıdır" sistemini ("Əkbər və Ərşət" sistemini) qəbul etmişdir. Beləliklə, oğullarından üçün sultan olmuşdur. Bunlar ardıcıllıqla II. Osman (Gənc Osman), IV. Murad, I. İbrahimdir. Hətta qardaşı şahzadə Mustafanı öncəki padşahlar kimi edam etdirməmiş və beləliklə, qardaşı da I. Mustafa adı ilə taxta çıxmışdır. Bu yeni qanunun şahzadələr arasındakı rəqabətin və taxt mübarizələrinin, taxt üçün aparılan qardaş qətliamlarının önlənməsi baxımından Osmanlı tarixində çox böyük önəmi var.

Memarlıq işləri[redaktə | əsas redaktə]

I. Əhməd tərəfindən tikdirilən Sultan Əhməd Məscidi, İstanbul (1609-1616)

Sultan Əhməd Məscidi

İstanbulda yerləşən tarixi yarımadada memar Sədəfkar Mehmet ağa tərəfindən tikilmişdir. 4 yanvar 1610 tarixində altı böyük minarəli və 16 şərəfəli Sultan Əhməd Məscidinin ilk təməli atıldı. Dininə bağlı bir insan olan Sultan I. Əhməd məscidin təməli atılarkən ətəyində torpaq daşımışdır. 9 iyun 1617-ci ildə inşaatı bitən Sultan Əhməd Məscidi ibadətə açıldı.

Bundan başqa şahzadəbaşı Quyucu Murad paşa külliyyəsi, istanbul Məsih Paşa Məscidi, Elmalı Ömər Paşa Məscidi də onun zamanında tikilən önəmli memarlıq abidələridir.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Hərəmxanası[redaktə | əsas redaktə]

  • I. Əhmədin ən sevimli sultanı Mahpeykər Kösəm Sultan
    Mahpeykər Kösəm Sultan - Şahzadə Mehmed, Ayşə Sultan, Fatma Sultan, Gövhərxan Sultan, Xanzadə Sultan, Şahzadə Orxan, Şahzadə Səlim, IV. Murad, Şahzadə Qasım, I. İbrahim və Atiyə Sultanın anasıdır. Bundan başqa I. Əhmədin nigahlı arvadıdır. I.Əhmədin ən sevdiyi, ən çox qiymət verdiyi hərəmi olmuşdur.
  • Mahfiruzə Xədicə Sultan - II. Osman, Xədicə Sultan, Şahzadə Süleyman, Şahzadə Bəyazid və Şahzadə Hüseynin anasıdır.
  • Fatma Xatun - Şahzadə Cahangir, Şahzadə Həsən və Abidə Sultanın anasıdır. Övladları uşaq yaşda öldüyü üçün qısa zamanda gözdən düşmüşdür.

Oğlan uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

Adı Doğum tarixi Ölüm tarixi Qeyd
II. Osman 3 noyabr 1604 20 may 1622 1612-1622-ci illərdə hökmranlıq etmişdir.
Şahzadə Mehmed 8 mart 1605 12 aprel 1621 II. Osman tərəfindən edam edilmişdir.
Şahzadə Cahangir 1609 1609
Şahzadə Orxan 1609 1612
Şahzadə Səlim 27 iyun 1611 27 iyul 1611
IV. Murad 27 iyul 1612 8 fevral 1640 1623-1640-cı illərdə hökmranlıq etmişdir.
Şahzadə Həsən 1612 1615
Şahzadə Süleyman yanvar 1613 27 iyul 1635 IV. Murad tərəfindən edam edilmişdir.
Şahzadə Bəyazid dekabr 1613 27 iyul 1635 IV. Murad tərəfindən edam edilmişdir.
Şahzadə Hüseyin 1614 1617
Şahzadə Qasım 1614 1638 IV. Murad tərəfindən edam edilmişdir.
I. İbrahim 5 noyabr 1615 18 avqust 1648 1640-1648-ci illərdə hökmranlıq etmişdir.

Qız uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

Adı Doğum tarixi Ölüm tarixi
Ayşə Sultan dekabr 1605 1657
Fatma Sultan 1606 1670
Xədicə Sultan 1608 1610
Gövhərxan Sultan 1608 1660
Xanzadə Sultan 1609 23 sentyabr 1650
Əsma Sultan 1612 1612
Zahidə Sultan 1613 1620
Atiyə Sultan 1614 1675
Abidə Sultan 1618 1675