II Osman

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
II Osman
عثمان ثالث
II Osman
16. Osmanlı Sultanı
26 fevral 1618 — 10 may 1622
Sələfi: I Mustafa
Xələfi: I Mustafa
 
Təvəllüdü: 3 noyabr 1604(1604-11-03)
Topqapı sarayı, İstanbul, Osmanlı imperiyası
Vəfatı: 20 may 1622 (17 yaşında)
Yeddiqüllə zindanları, İstanbul, Osmanlı imperiyası
Atası: I Əhməd
Anası: Mahfiruz Xədicə Sultan
 
İmzası: İmzası

II. Osman ya da Gənc Osman (Osmanlı türkcəsi: عثمان ثالث ‎ Osman-i sani);(Divan ədəbiyyatındakı ləqəbi ilə Farisî) (3 noyabr 1604İstanbul - 20 may 1622, İstanbul) - 16. Osmanlı padşahı və 95. İslam xəlifəsidir.

Atası I. Əhməd, anası isə əslən Şimali Qafqazdan olan Mahfiruz Xədicə Sultandır. Sultan Gənc Osman 14 yaşında olarkən əmisi Sultan I. Mustafanın devrilməsi ilə Osmanlı taxtına oturdu. Ərəbcə, farsca, latınca, yunancaitalyanca kimi dövrün önəmli dillərini mükəmməl səviyyədə bilən Sultan Gənc Osman şahzadəlik dövründə mükəmməl tərbiyə və təhsil almışdır.

Sultan Gənc Osman Fateh Sultan II. Mehmed dövrünə qədər olan adət-ənənələrə uyğun olaraq Şeyxülislam Əsad Əfəndinin və Pərtəv Paşanın qızları ilə evləndi. Yavuz Sultan I. Səlim dövründən bəri heç bir sultan saray xaricindən olan qadını hərəmxanaya almamışdır. Bu önəmli dəyişiklik onun yenilikpərəst olduğunun ilk nümunələri idi. Lakin öz planlarını həyata keçirməkdə ona kömək edəcək bir sədrəzəm tapa bilmədi.

Tarixdə görülməmiş bir şəkildə taxtdan endirilərək, müxtəlif təhqirlərə məruz qalan Sultan Gənc Osman yeniçərilər tərəfindən Yedikule (Yeddi qüllə) zindanlarında boğularaq öldürüldü və atası I. Əhmədin tikdirdiyi Sultan Əhməd Məscidinin yaxınlığındakı türbəsinə dəfn edildi.[1]

Səfəvilərlə münasibət[redaktə | əsas redaktə]

Sultan Gənc Osman taxta çıxan dövrdə Sədrəzəm Xəlil Paşa Səfəvilər üzərinə göndərilmişdi. Osmanlı ordusunın Sərab yaxınlığında məğlub olmasına baxmayaraq, Səfəvilər müqəddəs saydıqları Ərdəbil şəhərini itirmə ehtimalından qorxaraq sülh danışıqlarına başladılar. 1612-ci ildə bağlanan Mərənd sülhünün şərtlərinə əsaslanaraq Sərab çölündə ikinci bir sülh müqaviləsi bağlandı (26 sentyabr 1618).

Otuz illik müharibə  [redaktə | əsas redaktə]

Qanuni Sultan Süleyman dövründə başlayan Katolik kilsəsinə qarşı protestantların dəstəklənməsi siyasəti Otuz illik Müharibə dövründə də davam etdi. Əsasən də Transilvaniya bölgəsində çıxan protestant üsyanlarında Osmanlıların təhriki önəmli rol oynamışdır.[2]

İtaliya və Aralıq dənizi səfəri[redaktə | əsas redaktə]

Xəlil Paşanın rəhbərliyi ilə Osmanlı donanması 1620-ci ilin yayında Aralıq dənizində yeni bir səfərə çıxdı. İstanbuldan ayrılaraq Navarin yaxınlığına gələn donanma buradan şimala doğru irəlilədi və Adriatik dənizini hədəf aldı. Burada iki italyan gəmisini ələ keçirdikdən sonra İtaliya torpaqlarına hücum edən Osmanlı ordusu İspaniyaya məxsus olan Manfredoniya şəhərini işğal etdi.

Polşa səfəri[redaktə | əsas redaktə]

Osmanlı dövləti ilə Lehistan (indiki Polşa) arasında uzun illərdir ki, dostluq əlaqələri mövcud idi və Dnestr çayı bu iki dövlət arasında sərhəd təşkil edirdi. Osmanlı-Avstriya müharibəsi dövründə əlaqələr gərginləşsə də, sülh pozulmamışdı. Lakin o dövrlərdə Osmanlı tabeliyində olan Krım xanlığı öz ordusunu maliyyələşdirmək üçün tez-tez bu torpaqlara qarətçi hücumlar edir və sülh şərtlərini pozmağa başlamışdı. Buna cavab olaraq polyaklar Boğdana aid olan Hotin qalasını işğal etmişdilər (1617). Bundan başqa onlar Əflak və Ərdəlin daxili işlərinə qarışırdılar. Bütün bu qarışıqlıqlardan sonra Sultan Gənc Osman dövlət adamlarının razılığını almadan, Lehistan üzərinə səfər qərarı aldı. Sultan bu əraziyə gələnə qədər Özi Bəylərbəyi İskəndər Paşa idarəsindəki qoşunlar Prut çayı sahilində polyakları darmadağın etdi (20 sentyabr 1620).

Sultan Gənc Osmanın qərara aldığı Lehistan səfəri 1621-ci ilin aprelinə qədər gecikdi. Bu gecikmədən istifadə edən polyaklar Avstriya ilə gizli bir saziş bağlayaraq ordularına dəstək aldılar. Osmanlı ordusu 2 sentyabr 1621-ci ildə Hotin yaxınlarına çatdı. Qala mühasirəyə alınsa da,  qalaönü döyüşlərində uğur əldə edilmədi. Səfər boyu yeniçərilərin özbaşınalığı və döyüşdə yetərincə iştirak etməmələri səfərinn qəti bir nəticəylə bitməməsinə gətirib çıxardı. Buna baxmayaraq gözləri qorxan polyaklar müharibə səbəbkarı olaraq özlərini göstərərək sülh danışıqlarını başlatdılar və 29 sentyabr 1621 tarixində bağlanan Hotin andlaşması ilə səfər başa çatdı. Sülh şərtlərinə görə Lehistan və Osmanlı dövlətləri bir-birinə hücum etməyəcək, əlavə olaraq polyaklar əvvəl olduğu kimi Krım xanlığına 40.000 düka qızıl vergi verməli idilər.

II. Osmanı at üstündə təsvir edən bir minyatür

İslahatlar[redaktə | əsas redaktə]

Sultan Gənc Osman Lehistan səfərinin uğursuz nəticələnməsini əsgərlərin özbaşınalığında və ordunun istədiyi kimi olmamasında görürdü. Orduda islahatların aparılması zərurəti də məhz bu səfərdən sonra yarandı. İlk islahat Qapıqulu ocaqlarında aparıldı. Bütün ocaq əsgərləri siyahıya alındı, əsgər sayının maaş dəftərindəki adam sayından az olduğu ortaya çıxdı və bundan sonra xəzinədən gələn əlavə pulun qarşısı alındı. Bu vəziyyət orduda bəzi zabitlərin və əsgərlərin narazılığına səbəb oldu.

Sultan Gənc Osman əslində hər şeyi çox yaxşı bilirdi, lakin uşaq yaşda taxta çıxması və dövlət işlərindəki təcrübəsizliyi onun istədiyi islahatları aparmağına mane olurdu. II. Osman düşünürdü ki, mövcud ordunu ləğv edərək Anadolu, Misir, Suriya ərazilərindən toplanan müsəlman əsgərlərindən yeni bir ordu qurulmalıdır. Eyni zamanda saray, hərəmxana və elmiyyə təşkilatlarını yenidən qurmaq və yeni qanunlar qəbul ediməli idi. Qapıqulu ocaqları isə bu vəziyyətdən narazı olduqlarını bildirsələr də, Şeyxülislam Əsəd Əfəndinin də daxil olduğu elmiyyə təşkilatı öz fikrini bildirmirdi.[3]

Sultan Gənc Osmanın əsgər toplanması ilə əlaqədar Hələb, Ərzurum, ŞamMisir bəylərbəylərinə gizli fərmanlar yollaması xəbəri sarayda qulaqdan qulağa qısa müddətdə yayıldı və bu xəbər orduya qədər gedib çatdı. Sultan Gənc Osman əsgər toplamaq üçün Anadoluya şəxsən özü getmək istəyirdi. Elə o anlarda Dürzilidər Maanoğlu Fəxrəddinin indiki Livan ərazisində üsyan başlatması xəbəri gəldi. Bunu bəhanə edərək Anadoluya getmək istəyən Sultan Gənc Osmana Sədrəzəm Dilavər PaşaŞeyxülislam Xocasəadətdinzadə Mehmed Əsad Əfəndi mane oldu. Anadoluda çıxan balaca bir üsyanı yatırmaq üçün bir sultanın getməsini məqbul görməyən dövlət adamları Sultan Gənc Osmanın bütün planlarını pozdu. Başqa çarəsi qalmayan sultan həccə gedəcəyini elan etdi. Ondan əvvəl heç bir Osmanlı padşahı həccə getməmişdi. Sədrəzəm Dilavər PaşaŞeyxülislam Əsad Əfəndi Sultanın Anadoluya keçməsinin qarşısını almaq istəsə də, bu mümkün olmadı. Padşahın həcc yolunun keçdiyi vilayətlərin bəylərbəylərinə fərmanlar yollandı. Sultan Gənc Osmanın yanında 500 yeniçəri və sipahi olacaq, geridə qalan əsgərlər isə İstanbulda qalıb paytaxtı qorumalı idi. Sədrəzəm, dəftərdar, nişançı, 40 mütəfərrik və 40 divan katibi də həcc dəstəsində yer almalı idi.

Öldürülməsi[redaktə | əsas redaktə]

II. Osman

Sultan çadırının Üsküdarda qurulacağı gündən bir gün öncə yeniçərilər Süleymaniyyədə toplandılar. Üsyan elan edən əsgərlər zorla saraya girib önəmli dövlət adamlarını öldürdülər. [4]Yeniçəri və sipahiləri razı salıb üsyanı yatırmaq istəyən Sultan Gənc Osman əsgərlər tərəfindən əsir götürüldü. Məhbus Sultan Mustafanın otağına girib zorla taxta oturdan üsyan rəhbərləri ilk anda Gənc Osmanı öldürmək niyyətində deyildilər. Buna görə də devrilən Sultan Gənc Osmanı Yedikule (Yeddi qüllə) zindanlarına apardılar. Lakin sağ qalması Sultan I. Mustafa üçün təhlükə sayılan II. Osman ertəsi gün – 20 may 1622 tarixində Sədrəzəm Qara Davud Paşa tərəfindən göndərilən 11 cəllad tərəfindən faciəvi şəkildə şəhid edildi. Qara Davud Paşanın II. Osmanın bir qulağını kəsdirib “sübut”  olaraq saraya yollaması da bəzi qaynaqlarda öz əksini tapmışdır.

Sultan Gənc Osman ertəsi gün Sultan Əhməd Məscidində qılınan cənazə namazı ilə atasının türbəsinə dəfn edildi. Gənc Osmanın təhqiramiz şəkildə öldürülməsi Anadoluda bəzi üsyanların çıxmasına səbəb oldu.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Hərəmxanası[redaktə | əsas redaktə]

  • Ayşə Xatun – Pərtəv Paşanın qızı
  • Meylişah Xatun – Şahzadə Ömərin anası
  • Aqilə (Ruqiyyə) Xanım – Şahzadə Mustafa ve Zeynəb Sultanın anası.

Övladları[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ahmet Refik Altınay, Kâtip Çelebi, Kanaat Kütüphanesi Yayınları, s. 41-42, 1932.
  2. An economic and social history of the Ottoman Empire Halil İnalcık, Suraiya Faroqhi, Donald Quataert, Bruce McGowan, Sevket Pamuk, Cambridge University Press, 1997 ISBN 0-521-57455-2 p. 424–425
  3. Efe, Ahmet (2014). Çocuklar Ve Gençeler İçin Osmanlı Tarihi Ansiklopedisi. Ankara: Akçağ Yayınevi. s. 249,250. ISBN 978-975-338-829-0.
  4. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, (1954) Osmanlı Tarihi III. Cilt, 2. Kısım , XVI. Yüzyıl Ortalarından XVII. Yüzyıl Sonuna kadar), Ankara: Türk Tarih Kurumu (Altıncı Baskı 2011 ISBN 978-975-16-0010)