II Mehmed

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
II Mehmed
السلطان الغازي محمد الثاني الفاتح
II Mehmed
7. Osmanlı Sultanı
avqust 1444 — sentyabr 1446
Sələfi: II Murad
Xələfi: II Murad
İkinci səltənət dövrü
3 fevral 1451 — 3 may 1481
Sələfi: II Murad
Xələfi: II Bəyazid
 
Təvəllüdü: 30 mart 1432(1432-03-30)
Ədirnə, Osmanlı imperiyası
Vəfatı: 3 may 1481 (49 yaşında)
Kocaeli, Osmanlı imperiyası
Atası: II Murad
Anası: Hüma Xatun
Uşaqları: II Bəyazid, Şahzadə Mustafa, Şahzadə Cem
 
İmzası: İmzası

II. Mehmed ya da Fateh Sultan Mehmed (Osmanlı türkcəsi: السلطان الغازي محمد الثاني الفاتح, Mehmed-i Sani) (30 mart 1432 - 3 may 1481) - Osmanlı imperiyasının 7. padşahı. İlk olaraq 1444-1446 illəri arasında qısa bir dövr, daha sonra 1451'dən 1481-ci ildə ölümünə qədər 32 il boyunca hökm sürdü.

II. Mehmed, 21 yaşında İstanbulu fəth edərək 1000 illik Bizans imperiyasına son verdi və bu hadisə bir çox tarixçi tərəfindən Orta Çağın sonu Yeni Çağın başlanğıcı olaraq qəbul edildi. Fəthdən sonra Fəthin Atası mənasını verən "Əbül-Fəth" (Osmanlı türkcəsi ilə ابو الفتح), daha sonrakı dövrlərdə isə "Çağ Açan Hökmdar" və "Kayser-i Rum" (Roma imperatoru, Osmanlı türkcəsi: قیصر روم) ünvanları ilə anıldı.[1][2][3]

Fateh, İslam Peyğəmbəri Məhəmmədin bir hədisinə nail olduğu üçün indiki vaxtda Türkiyəİslam dünyasının geniş bir hissəsində "qəhrəman" olaraq qəbul edilməkdədir.

Şahzadəlik dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

27 Rəcəb 835 (30 Mart 1432) bazar günü şəfəq vaxtında, dövlətin paytaxtı olan Ədirnədə, II. Muradın dördüncü oğlu olaraq dünyaya gəldi.[4] Anası Hüma Xatun, tarixçi Babinger və yazar Lord Kinross'a görə müsəlman olmayan bir kölədir. Yenə Babinger'e görə, ölümündən sonra İran əfsanələrindəki cənnət quşu hümadan ilhamlanaraq Hüma Xatun olaraq adlandırılmışdır.[5]

Mehmed iki yaşına qədər Ədirnədə qaldıqdan sonra 1434'də süd anası və böyük qardaşı Ələddin ilə birlikdə 14 yaşındakı böyük qardaşı Əhmədin Rum sancaqbəyi olduğu Amasyaya göndərildi. Burada böyük qardaşı Əhmədin erkən yaşda ölməsi üzərinə Mehmed altı yaşında Rum sancaqbəyi oldu. Digər böyük qardaşı Ələddin isə Manisada Saruhan sancaqbəyi oldu. İki il sonra ataları II. Muradın təlimatıyla iki qardaş yer dəyişdirdilər və Mehmed Saruhan sancaqbəyi oldu.

Mehmedin təhsili üçün atası müxtəlif müəllimlər vəzifələndirdi. Ancaq ağıllı olduğu qədər dəlisov bir uşaq olan Mehmedin öyrədilməsi asan olmadı. Sonunda atası heybətli və avtoritar bir alim olan Molla Güranini vəzifələndirdi. Rəvayətə görə Murad, Gürani'yə bir dəyənək vermiş və Mehmed itaətsizlik etsə istifadə etməsini söyləmişdi. Molla Gürani Mehmed'ə, dərsini nəzərə almayan bir şagirdin müəllimi tərəfindən döyülməsi ilə əlaqədar ədəbi bir cümləni izah etdirmiş, Mehmed vəziyyətin ciddiliyini qavrayaraq təhsilinə əhəmiyyət verməyə başlamışdır.

Şahzadə Mehmedin mədrəsə mənşəli müəllimləri ilə yanaşı dərslər aldığı qərbli şəxsiyyətlər də var idi. Manisa sarayında italyan humanist Anconalı Ciriaco və saraydakı başqa italyanlar onun Avropa tarixiAntik Yunan filosoflarının həyatlarıyla əlaqədar kitablar oxumasına təşəbbüskar olmuşdu. Topqapı Sarayı arxivində olan II. Mehmedin şahzadəlik illərinə aid olan qaralama dəftərində latın hərfləri, ərəb hərfləri, Roma büstlərini xatırladan insan rəsmləri və Osmanlı fiqurları mövcuddur.

İlk səltənət illəri[redaktə | əsas redaktə]

II. Murad 1443-cü ildə Karaman bəyi İbrahimi Anadoluda məğlubiyyətə uğratdıqdan sonra oktyabr ayında Ədirnəyə qayıdanda János Hunyadi, Macarıstan Kralı Ladislas və Serb despotu Yorgo Brankoviç öndərliyində bir xristian ordusunun Dunayın cənubundakı Osmanlı torpaqlarını zəbt etməyə başladığı xəbərini aldı. Eyni dövrdə Amasyada Şahzadə Ələddinin öldüyü xəbəri gəldi. İki böyük qardaşının erkən yaşdakı ölümləri nəticəsində Mehmed taxtın varisi oldu. II. Murad xristian ordusunun 25 dekabrda İzladi'də dayandırılmasının ardından başlayan müzakirələr əsnasında Mehmedi Manisadan Ədirnəyə gətirtdi. 12 İyun 1444'də ƏdirnəMacarlarla andlaşma bağladıqdan bir ay sonra oğlu Mehmedi ƏdirnəSədrəzəm Çandarlı Xəlil Paşa nəzarətində "mühafiz" olaraq buraxaraq Həmideli torpaqlarını işğal edən Qaramanlılar üzərinə getmək üzrə Anadoluya keçdi və Qaramanlılarla Yenişehir'də bir müqavilə bağladı. Yenişehir'dən ayrıldıqdan sonra avqust ayında Mihaliç'də yeniçəri ağası Xıdır Ağa və digər bəylərə taxtdan oğlundan yana rəsmi olaraq çəkildiyini bildirdi və ordusu Ədirnəyə dönərkən özü Bursada qaldı.

II. Muradın 1444-cü ilin yayında şərqdə və qərbdə sülhü təmin etdiyini düşünərək taxtdan çəkilməsi Ədirnədə bir nüfuz boşluğu yaradaraq dövləti böhrana sürüklədi. Xarici siyasətdə ehtiyatlı davranmağı üstün tutan Sədrəzəm Çandarlı Xəlil Paşa ilə Mehmedin ətrafında toplanmış olan Şəhabəddin, Zağanos, Turahan paşalar arasında rəqabət başladı. Bu rəqabət 1444-1453 illəri arasında Osmanlı Dövlətində yaşanan başlıca siyasi hadisələrin təyinedici faktorlarından biri olmuşdur. Avqustun əvvəlində Kral Ladislas'ın Osmanlılarla bağlanan sülhü etibarsız sayaraq yeni bir Səlib Səfərinə çıxacağını elan etməsi paytaxt Ədirnədə çaxnaşmaya gətirib çıxardı və xalq şəhəri tərk etməyə başladı. Konstantinopol'da yunanların himayəsində olan və Osmanlı taxtında haqq iddia edən Orxan Çələbi də bu dövrdə Çatalca yaxınlarında İncəyizə və Dobrucaya keçərək bir üsyan başlatdı. Bu cəhd Şəhabəddin Paşa tərəfindən önləndi və Orxan Çələbi Konstantinopola qaçdı. Eyni dövrdə paytaxtda özünü hürufilik tərəfdarlarının elçisi olaraq tanıdan bir İranlı xalqdan çox yandaş yığmışdı. Mehmed də İranlının təliminə maraq duymuş və qoruması altına almışdı. Ancaq Müfti Fəxrəddin və Sədrəzəm Xəlil Paşanın bu vəziyyətə reaksiya göstərməsi üzərinə Mehmed çox keçmədən dəstəyini çəkmək məcburiyyətində qalmış və sonunda paytaxtda bir hürufi qırğını yaşanmışdı. Fəxrəddin-i Əcəmi tərəfindən "kafir olduqları" səbəbiylə hürufilərin qətli haqqında bir fətva çıxardılması üzərinə hürufilər diri-diri yandırılaraq öldürüldü. Bu sırada şəhərdə çıxan yanğında bedesten (şəhər bazarı) ilə birlikdə 7.000 ev kül olmuşdu.

Sentyabr ayının sonlarında Kral Ladislas liderliyindəki xristian ordusu Dunayı keçərək Ədirnəyə doğru gedərkən bir Venesiya donanması da Çanaqqala boğazını bağladı.

Sədrəzəm Xəlil Paşanın çağırışıyla II. Murad Anadolu Hisarının olduğu nöqtədən Rumeli'yə keçərək Ədirnəyə gəldi və 10 noyabr 1444'də xristian ordusunu Varnada ağır bir məğlubiyyətə uğratdı. Varna Döyüşü əsnasında və sonrasında Mehmed taxtdan çəkilməsə də faktiki padşah II. Murad idi. Zağanos və Şəhabəddin paşalar gənc padşahın nüfuzunu gücləndirmək üçün Mehmedi Varna Döyüşünə aparmaq istəmişlər amma Sədrəzəm Xəlil Paşa buna mane olmuş və onlara qarşı II. Murada gerçək padşah rəftarı etmişdi. Ancaq II. Murad döyüşdən sonra oğlunun mövqeyini Konstantinopoldakı Orxan Çələbiyə qarşı zəiflətməmək üçün vəziyyəti həqiqi bir cülus halına gətirmədən Manisaya çəkildi.

II. Murad 1446-cı ilin may ayında Sədrəzəm Xəlil Paşanın çağırışıyla bir daha Ədirnəyə taxtına döndü. Bunun səbəbi Mehmedin Konstantinopola hücum planları edir olması idi. Xəlil Paşa öz gücünü zəiflədəcəyi düşüncəsiylə bu hücuma qarşı gələrkən Mehmedin yandaşı olan Zağanos və Şəhabəddin bu planı dəstəkləyirdi. Sonunda Xəlil Paşa bir yeniçəri üsyanı təşkil edərək Mehmed və yandaşlarını iqtidardan uzaqlaşdırdı. II. Muradın yenidən taxta keçməsi üzərinə Mehmed Manisaya çəkildi, Zağanos Paşa da Balıkəsirdə sürgünə göndərildi.

Manisa dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Mehmedin Manisa'dakı ilk illərində nələr etdiyinə dair çox məlumat yoxdur. Atasının 1446'da Mora'ya təşkil etdiyi səfərə qatılmamışdı. 1448-ci ildə Macarlar ilə aparılan II. Kosovo Döyüşündə atasına Anadolu birliklərinin öndərliyində müşayiət edərək ilk dəfə bir döyüşdə iştirak etdi. 17 yaşına gəldikdə atası tərəfindən Zülqədər xanədanından Süleyman bəyin qızı Sitti-Mükrimə Xatun ilə evləndirildi.

Mehmed Manisada olduğu sıralarda olduqca özbaşına hərəkət etmişdi. Onun razılığı ilə türk quldurları Egeydəki Venesiyalılara hücum edirdi. Hicri təqvimlə 852 (1448/1449) ildə Səlcuqda öz adına pullar kəsdirdi. 1450-ci ildə atasının İsgəndər bəy üzərinə getdiyi Albaniya səfərinə və məğlubiyyətlə nəticələnən Ağcahisar Mühasirəsinə qatıldı.

İkinci səltənət illəri[redaktə | əsas redaktə]

II. Murad 3 fevral 1451 günü öldü. Mehmed atasının ölüm xəbərini Sədrəzəm Xəlil Paşanın xüsusi ulaqla Manisaya göndərdiyi məktubla aldı. Rəvayətə görə "Məni sevən ardımca gəlsin!" deyərək atına atlayıb, şimala doğru yola çıxmışdı. Mehmed 19 fevral 1451'də Ədirnədə ikinci dəfə taxta çıxdı. Çandarlı Xəlil Paşasədrəzəm vəzifəsində saxladı, İshaq Paşanı da Anadolu Bəylərbəyi olaraq təyin etdi və atasının cənazəsinə müşayiət etmək üzrə Bursaya göndərdi. Daha sonra atasının İsfəndiyaroğulları bəyinin qızından olan səkkiz aylıq oğlu Kiçik Əhmədi boğdurtdu. Bu şəkildə qardaş qətli qanunu da tətbiqə qoyulmuş oldu. Əhməd Çələbinin cənazəsi də atasının cənazəsiylə birlikdə Bursaya göndərildi.

Mehmed hər nə qədər Çandarlı Xəlil Paşanı vəzifəsində saxladısa da artıq faktiki hakimiyyət özüylə birlikdə lələləri Şəhabəddin Paşa və Zağanos Paşanın əlinə keçmişdi. Mehmedin məqsədi Dunayın cənubundakı Balkan torpaqları ilə Fərat çayının qərbindəki Anadolu torpaqlarını alaraq ulu babası İldırım Bəyazidin yaratmağa çalışdığı mərkəzləşmiş imperiyanı qurmaq idi. Ancaq Bəyazidin əksinə bunu etmək üçün öncə Konstantinopol'un işğalı vacib idi. Digər tərəfdən gərək qərbdə və gərəksə də Şərqi Romada yeni padşah gənc yaşı və təcrübəsizliyi səbəbindən ilk başda əhəmiyyətli bir təhlükə olaraq qəbul edilmirdi. Bu fikir Mehmedin 1451'də Venesiya, Genuya Respublikası, MacarıstanSerbiya Çarlığı ilə atasının bağlamış olduğu razılaşmaları yeniləməsiylə davam etdi. Mehmed Şərqi Romaya da atası dövründəki dostluq əlaqələri davam etdirəcəyinə və Süleyman Çələbinin Konstantinopoldakı oğlu Orxan üçün illik 300 min axca ayırdığını bildirmişdi.

Mehmedin yetərsiz bir hökmdar olduğunu düşünən yalnız xristianlar deyildi. Taxta keçməsinin ardından Qaramanlılar yerli bəylikləri yenidən canlandırmaq üzrə qiyam qaldırdılar və Seydişehir ilə Akşehiri ələ keçirdilər. Bunun üzərinə 1451'in yayında Mehmed Anadoluya keçdi və qısa müddətdə bu üsyanı yatırdı. Bu əsnada Mehmedin Anadoluda olmasını fürsət bilən Şərqi Roma İmperatoru Konstantin qasidlər vasitəsilə Süleyman Çələbinin nəvəsi Şahzadə Orxanın ödənəyinin edilmədiyini, bu halında Orxanın Osmanlı taxtında haqq iddia etməsinə icazə verəcəyi thaqda sultanı qorxutdu. Mehmed problemi həll edəcəyini söyləyərək elçiləri göndərdi ancaq Ədirnəyə döndükdən sonra Orxan üçün ayrılmış olan gəlirlərə əl qoydu və Konstantinopol'un mühasirəyə alınmasını əmr etdi.

Kostantinopolun/İstanbulun fəthi[redaktə | əsas redaktə]

Ana maddə: Konstantinopolun fəthi

Mehmed mühasirə hazırlıqlarına 1451 sonlarında başladı. Boğazın Anadolu sahilində ulu babası Bəyazidin inşa etdirmiş olduğu Anadolu Hasarı'nın qarşısına o dövrdə Boğazkəsən adı verilən Rumeli Hasarı'nın inşa əmrini verdi. İmperator Konstantin Mehmed'ə hasarın tikintisi üçün ondan icazə almalı olduğunu bildirmək üçün elçilər göndərdi ancaq Mehmed elçiləri qəbul etmədi. İmperator ən son 1452'nin iyun ayında sülh danışıqları üçün bir dəfə daha elçilərini göndərdi ancaq Mehmed elçiləri yenə rədd etdi. Bunun mənası döyüş idi. Hasar 1452-ci ilin avqust ayında tamamlandı. Beləcə boğazın idarəsi Osmanlıların əlinə keçmiş oldu. Boğazdan keçəcək gəmilər bundan sonra keçid pulu ödəmək məcburiyyətində idi. Əks təqdirdə gəmilər top atəşi ilə batırılacaqdı. 1452-ci ilin sonlarında ödəmə etməyi rədd edən bir Venesiya gəmisi batırılmış, kapitanı və tayfası həbs olunmuşdu. Söz mövzusu toplar Ərdəlli Urban adında bir top ustası tərəfindən düzəldilmişdi.

Digər tərəfdən bu hadisələr qarşısında İmperator Konstantin Papa və İtalyan şəhərlərindən ümidsizcə yardım istədi amma bunlar nəticəsiz qaldı. Yalnız Genuya 1452-ci ilin noyabr ayında kömək göndərməyə qərar verdi və Giovanni Giustiniani əmrində 700 əsgər daşıyan Genuya gəmiləri 26 yanvar 1453-cü ildə Konstantinopola çatdı. İmperator Konstantin, Giovanni Giustiniani'ni quru qüvvələrinin baş sərdarı təyin etdi. Konstantinopoldakı əsgər sayı 8.000 nəfərə yaxın idi, limanda 26 döyüş gəmisi var idi. Daha əvvəl 700 İtalyanı daşıyan yeddi KritVenesiya gəmisi fevral ayında şəhərdən qaçmışdı. Osmanlı ordusundakı əsgər sayı isə ən az 50.000 idi. Bundan başqa Mehmed yalnız qurudan mühasirənin kafi olmayacağını düşünərək bir donanma hazırlatmışdı. Bu donanma bahar aylarında boğazın Mərmərə girişinə çatdı.

Osmanlı ordusu 23 martda Ədirnədən hərəkət etdi və 2 aprelKonstantinopola çatdı. Eyni gün Haliç'in girişi zəncirlə bağlanıldı. Qərargahını Romanus qapısının qarşısına Maltəpədə quran Mehmed son dəfə təslim çağırışını bildirdi amma imperator rədd etdi.

6 aprel səhəri ilk hücum başladı. Mühasirə, fasiləli qarşıdurmalarla 53 gün davam etdi. İmperator Konstantin, Giustinani ilə birlikdə Romanus qapısını müdafiə edirdi. Şahzadə Orxan da Mərmərə sahilindəki ərazilərdən birini idarə edirdi. 20 aprel günü Papanın göndərdiyi üç Genuya gəmisi və Sicilya'dan gələn bir yunan yük gəmisi şəhərin sahillərində meydana çıxdı. Mərmərə dənizində gedən döyüşün sonunda axşam saatlarında dörd gəmi Haliç'ə girməyi bacardı. Donanmanı bir yol tapıb Haliç boğazına gətirməyi planlaşdıran II. Mehmed gəmiləri qurudan Haliçə gətiməyi qərara aldı. Bu günki Dolmabağça Sarayından Qasımpaşa səmtinə qədər olan əraziyə donuz piyi ilə yağlanmış odunlar düzülmüş və 70-ə yaxın gəmi 22 aprel səhəri Haliçə endirildi. Beləliklə, Haliçin idarəsi Osmanlıların əlinə keçdi. Digər tərəfdən mühasirənin 7-ci həftəsində Osmanlılar hələ də qəti zəfər əldə edə bilməmişdi. Bu vəziyyətdə Xəlil Paşa sonuncu dəfə təslim çağırışı etsə də, imperator təklifi rədd etdi. Bunun ardından II. Mehmed 29 mayda sonuncu dəfə qurudan və dənizdən böyük hücuma keçdi.

Son hücum hazırlıqlarını Zağanos Paşa təşkil etdi. Osmanlı ordusu 29 mayın ilk saatlarında hücuma başladı. Osmanlılar son hücumu üç dalğa halında reallaşdırdılar. İlk iki saat boyunca dəlilər divara hücum etdilər, ardından Anadolu birlikləri onların yerini aldı. Son olaraq öldürücü zərbəni vurmaq üzrə yeniçərilər işə daxil oldu. Bu əsnada yaralanan Giustiniani'nin döyüş sahəsindən ayrılması şəhəri müdafiə edənlərin arasında böyük mənəvi boşluğa səbəb oldu. Nəhayət səhər saatlarında Osmanlı əsgərləri "Kerkoporta" adlı qapıdan içəri girməyi bacardılar və qapının üzərindəki bürcə Osmanlı bayrağını qaldırdılar. Mehmed fəthin ilk günü günortadan sonra şəhərə daxil oldu. Ayasofyaya gedərək namaz qıldı və "Min-baʿd (bundan sonra) tahtım İstanbul'dur" deyə buyurdu.

Şəhər zorla alınmışdı, bu səbəbdən dini hüquqa görə qarət edilə bilərdi. Qarət üç gün davam etdi. İmperator Konstantinin aqibəti məchuldur. Bəzi qaynaqlar cəsədinin tapılmadığını söyləyir, Babinger kimi bəzi tarixçilər imperatorun cəsədinin bənövşəyi ayaqqabılarından təyin edildiyini yazır. Alphonse Lamartine əsərində imperatorun cəsədinin tapıldığını və Fatehin Konstantin üçün xristian üsulu cənazə mərasimi təşkil etdiyini bildirir. Şahzadə Orxan isə keşiş geyimində şəhəri tərk etməyə çalışarkən tutulub edam edildi.

Fatehin İstanbul Pravoslav Kilsəsinin lideri II. Gennadios ilə görüşməsi, 1453

Fateh şəhərin ticarət mərkəzi olan Qalata'dan qaçmış olan yunanların və genuyalıların dönməsini təmin etdi. Yunan Ortodoks Kilsəsinin yenidən açılmasına icazə verdi; bundan başqa bir Yəhudi Hahamlığı ilə bir Erməni Kilsəsini qurdurdu. II. Mehmed İstanbulu, fərqli dinlərdən insanların bir yerdə yaşadığı, ticarətmədəniyyət mərkəzi olan bir paytaxt etməyi qərara almışdı.

Yeni paytaxtın qurulması[redaktə | əsas redaktə]

Fəthdən dərhal sonra şəhərin bərpasına başlayan II Mehmedin əsas məqsədi yaratdığı bu imperiyanı kosmopolit bir formada təşkil etmək idi. Buna görə də şəhərdə Yunan-Pravoslav Kilsəsinin, Erməni Qriqoryan Kilsəsinin və Yəhudi Hahamlığının fəaliyyət göstərməsinə icazə verdi. 6 yanvar 1454 tarixində Yorqo Skolarisi yeni Pravoslav yepiskopu təyin etdi. Aya Sofya Kilsəsi məscidə çevrildiyindən kilsənin rəsmi mərkəzi Havariyun Kilsəsi seçildi. Yəhudi Hahamlığına Moşe Kapsali, Erməni Kilsəsinə isə 1461-ci ildə Yepiskop Hovakim təyin edildi. II Mehmed Theodosius Meydanında yeni bir sarayın inşasına da başladı. Daha sonrakı illərdə isə Topqapı Sarayının inşası ilə əlaqədar əmr verdi.

Çandarlı Xəlil Paşanın edamı[redaktə | əsas redaktə]

Fateh ilk səltənət illərində və İstanbulun fəthi əsnasında tutduğu mövqeyə görə, Çandarlı Xəlil Paşa10 iyul 1453 tarixində Ədirnədə edam edildi. Edamına qədər Yedikule (Yeddiqüllə) Zindanlarında 40 gün həbs yaşadı. 10 iyulda gözlərinə mil çəkildi və daha sonra edam edildi. Daha sonra oğlu İbrahim Paşa tərəfindən İznikə aparıldı və burada dəfn edildi. Çandarlı Xəlil Paşa edam edilən ilk Osmanlı sədrəzəmidir.

Belqrad döyüşü - 1456 (Hünərnamə 1584)

Yeni fəthlər[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulun fəthindən Osmanlılara bağlılığnı bildirən və işğal etdiyi bəzi qalaları geri qaytaran serblər macarlarla birləşərək yenidən Osmanlı əleyhinə planlar hazırlamağa başladılar. Bunun ardından 1454-1457 tarixlərində 3 dəfə Serbiyaya səfər tərtibləndi. Belqrad xaric bütün serb torpaqları işğal edildi.

Serb kralı Bronkoviçin ölümünün ardından başlayan taxt mübarizəsindən faydalanan Osmanlılar serbləri vergiyə bağladı. Taxt mübarizəsinin yenidən qızışdığı bir dövrdə Mora səfərində olan Fateh serb problemini kökündən həll etməyi əmr etdi. Mahmud Paşa 1459-cu ildə Səməndirəni işğal edərək Səməndirə sancaqbəyliyini yaratdı. Beləliklə, Serbiyada 350 il davam edəcək Osmanlı hakimiyyəti başladı.

İstanbulun fəthindən sonra Bizans imperatoru XII Konstantinin övladları, rəqibləri Kantakuzen ailəsinə qarşı Osmanlılardan yardım istədi. Turahanoğlu Ömər bəy axıncı birliklərilə bütün müxalif qüvvələri aradan qaldırdı. 1458-ci ildə Mora yarımadasının bir qismini mərkəzə tabe edən II Mehmed burada yeni bir sancaqbəyliyi yaratdı. Afina və digər ərazilər isə Osmanlı idarəsini qəbul etdi.

Fateh Sultan Mehmed 1477-ci ildə Krım XanlığıOsmanlılara tabe etdi. Candaroğulları bəyliyinin əlindən Sinop bölgəsini geri aldı. 1479-cu ildə Venesiya ilə sülh bağlayaraq 16 illik müharibəyə son qoydu. 1480-ci ildə İtaliyanın cənubundakı Otranto qalasını ələ keçirən II Mehmed bu hərəkəti ilə bütün Avropanı lərzəyə gətirdi.

Bosniya-Herseqovina səfərləri və Bosniyalıların müsəlman olması[redaktə | əsas redaktə]

Osmanlılara vergiylə bağlı olan Boşnaq kralı razılaşmanı pozmuş, bunun ardından II Mehmed Üsküpdən hərəkətə keçərək Sədrəzəm Mahmud Paşa və Turahanoğlu Ömər bəyə Bosniyanın tamamilə işğalı əmrini vermişdir. 1463-cü ildə tərtib olunan səfərlə Bosniya kralı Osmanlı hakimiyyətini yenidən qəbul etdi. Ancaq şeyxülislamın da fətvasıyla öldürüldü və bu torpaqlarda Bosniya bəylərbəyliyi yaradıldı. Ancaq ordunun İstanbula geri dönməsinin ardından eyni il macar kralı Bosniyaya daxil oldu.

İkinci dəfə tərtib olunan səfərlə Osmanlılar Yayçe xaric bütün qala və şəhərləri yenidən ələ keçirdi. Bosniya səfərləri əsnasında Herseq kralı Stefan ölkənin bir qismini Osmanlılara təhvil verməklə taxtını qoruya bildi. Ancaq 1483-cü ildə bütün Herseqovina Osmanlılara birləşdirildi. Burada yaşayan katolikprovaslov məzhəbli əhali zaman keçdikcə müsəlmanlaşdı və müsəlmanlığı qəbul edən bosniyalılar Boşnaq adını aldı.

Fatehin Bosniya fransiskalarının müstəqilliyi ilə bağlı verdiyi fərmanı:

"Ben, Sultan II. Mehmed Han,  

bundan böyle bütün Dünya'ya ilân ediyorum ki,  

Bosna Fransiskanları bu ferman ile benim korumam altındadır. Ve emrediyorum ki:  

Kimse bu insanlara veya kiliselerine zarar vermeyecek!  

Devletimde barış içinde yaşayacaklar. Göçmen haline gelmiş bu insanlar, güvende ve özgür olacaklar.  

Devletim sınırları içerisinde olan manastırlarına geri dönebilirler.

Devletimden hiçbir önemli kimse, vezirler, kâtipler veya hizmetkârlar onların izzetlerini kıracak ya da onlara zarar verecek bir şey yapmayacaklar!  

Kimse onlara hakaret etmeyecek, tehlikeye atmayacak ya da kendilerine veya mallarına veya kiliselerine saldırmayacak!  

Ayrıca, bu insanların kendi memleketlerinden getirdikleri şeyler ve kimseler de aynı haklara sahiptir...  

Bu fermanı buyurarak, gökleri ve yeri yaratan Allah’ın ve onun Resûlünün ve ondan önceki 124,000 peygamberlerin adına kılıcım üzerine yemin ederim ki; hiçbir vatandaşım bu fermanın aksine hareket etmeyecek!"

Əflaq (Valaxiya) və Boğdan (Moldova) səfərləri[redaktə | əsas redaktə]

Nəqqaş Sinan bəy tərəfindən çəkilən miniatür

İldırım Bəyazid dönəmində vergiyə bağlanan Valaxiya knyazlığının başına 1456-cı ildə II Mehmed tərəfindən III Vlad gətirilmişdir. Ancaq III Vlad Osmanlılara gizlidən düşmənçilik bəsləmiş, II Mehmedin göndərdiyi elçiləri payaya taxdırmışdır. Bunun ardından 1462-ci ildə Fateh Valaxiyaya səfər tərtib etdi. Boğdandan da yardım dəstək alan Osmanlı qüvvələri bir müddət III Vladı təqib etdi. Nəticədə sığındığı macarlar tərəfindən Osmanlılara satılan III Vladın yalnız kəsik başı Osmanlılara təslim edildi. II Mehmed knyazlığın başına Radulu gətirdi və Valaxiya bir Osmanlı əyalətinə çevrildi.

1455-ci ildən etibarən Osmanlı hakimiyyətini qəbul edən Boğdan çarlığı Kəfə bölgəsinin fəthindən sonra öz xarici siyasətini dəyişdi. 1476-cı ildə şəxsən II Mehmedin rəhbərlik etdiyi Osmanlı qüvvələri Boğdana daxil oldu. Beləliklə, Boğdan torpaqları yenidən Osmanlı hakimiyyətinə daxil oldular.

Albaniya səfərləri[redaktə | əsas redaktə]

Fateh Sultan Mehmedlə eyni sarayda böyüdülən və daha sonra PapalıqNapoli Krallığının dəstəyilə hərəkətə keçən Albaniya hakimi İsgəndər bəy tez-tez Osmanlılara hücumlar tərtibləyirdi. Bunun ardından II Mehmed şəxsən özü səfərə çıxdı. 1465-ci ildə çıxılan I səfərdə İlbasan qalası inşa edilərək təhkim olundu və Balaban Paşa bu qalanın hakimi təyin olundu. Ancaq Papalıq və digər dövlətlərin dəstəyilə İlbasan qalasını ələ keçirdən İsgəndər bəy Balaban Paşanı şəhid elədi. Bunun ardından Fateh II Alban səfərinə çıxdı (1467). Ələ keçirilən torpaqlarda yeni qarnizonlar yaradıldı. Bir neçə il sonra İsgəndər bəy ölmüş və oğlu Gjon Kastrioti atasının yeritdiyi siyasəti davam etdirmişdi. Bunun ardından Fateh III Alban səfərinə çıxdı və geridə qalan iki qalanı da ələ keçirdi. 1479-cu ildə Albaniya torpaqları da Osmanlı əyalətinə çevrildi.

Qaramanoğulları və Ağqoyunlu ittifaqı[redaktə | əsas redaktə]

1461-ci ildə II Mehmed Trabzon imperiyasının varlığına son qoydu. Bu hadisədən sonra Osmanlılarla münasibətləri pisləşən Ağqoyunlular Şərqi Anadoluda özlərinə müttəfiq axtarmağa başladılar. Bu müttəfiq Qaramanoğulları bəyliyi oldu. Bu ittifaqın böyüməsindən çəkinən II Mehmed 1466-cı ildə yeni bir Anadolu səfəri tərtib etdi. Qaramanoğulları bəyliyinin paytaxtı olan Konya şəhəri Osmanlılar tərəfindən ələ keçirildi. Ancaq Osmanlı qüvvələrinin İstanbula dönməsinin ardından işğal edilən ərazilər yenidən geri alındı. Gələcəkdə sədrəzəm olan Gədik Əhməd Paşa 1471-ci ildə Qaramanoğullarını yenidən məğlub etdisə də, bu ittifaqı dağıda bilmədi. Nəhayət, 11 avqust 1473 tarixində Otluqbeli adlanan yerdə Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsən məğlub edildi. Bir il sonra isə Qaramanoğulları bəyliyi tamailə ortadan qaldırıldı.

II Mehmedin Bertoldo di Giovanni tərəfindən hazırlanmış bürünc medalyon, 1480

Qanunnamələri və gətirdiyi yeniliklər[redaktə | əsas redaktə]

II Mehmed hərbidə qazandığı uğurlarla Osmanlını imperiyaya çevirmişdi. Elmə, tarixə və fəlsəfəyə xüsusi diqqət ayırırdı. Türkcə, ərəbcə, farsca, latıncayunanca əlyazmalardan ibarət böyük bir kitabxanası var idi. Avni təxəllüsü ilə şeirlər yazmışdır. Elm adamlarını və ədəbiyyatçıları daim dəstəkləyən Fateh nəsr ustadı Sinan Paşa və şair Əhməd Paşanı vəzirliyə qədər yüksəltmişdir. Məşhur riyaziyyatçıastronom olan Əli Quşçunun İstanbulda qalmasını təmin etdi. Məşhur italyan rəssamı Gentile Bellinini 1479-cu ildə İstanbula gətirtmiş və öz portretlərini çəkdirmişdir. Fateh Osmanlı dövlətində daimi nizam yaratmaq məqsədilə bəzi islahatlar apardı. İdarəçilik, maliyəhüquq sahələrini özündə birləşdirən Fateh Qanunnaməsini yazdırdı. Bu qanunnamə taxta çıxan padşaha dövlətin gələcəyi naminə qadaşlarını öldürməyə icazə verirdi. Onun səltənəti illərində ölkə ərazisində 500-dən artıq abidə tikilmişdir. Öz adına İstanbulda bir külliyə inşa etdirmişdir.

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Fateh 1481’də, Anadoluya doğru yeni bir səfərə çıxdı. Amma hələ yolun başında ikən xəstələndi və 3 may 1481’də Qəbzə yaxınlarındakı Hünkar çəmənindəki ordugahında öldü. Ölüm səbəbi olaraq qut xəstəliyi göstərilir. Ancaq bəzi qaynaqlar zəhərlənmə ehtimalını da qeyd edir. Buna səbəb olaraq isə səfərin Vatikan üzərinə tərtib olunması göstərilir.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Hərəmxanası[redaktə | əsas redaktə]

Oğlan uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

Qız uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Babinger, Franz (2003). Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı. İstanbul: Oğlak Yayınevi. ISBN 975-329-417-4
  • Gazavât-ı Sultân Murâd b. Mehemmed Hân (2 bas.). Ankara: Türk Tarix Qurumu. 1989. ISBN 975-16-0153-3.
  • Gökbilgin, Tayyip (1993). "Osmanlı-Macar Mücadeleleri Esnasına Edirne". Edirne (2 bas.). Ankara: Türk Tarih Kurumu. ISBN 975-16-0562-8.
  • Kinross, Lord (1977). The Ottoman Centuries. İstanbul: Sander Kitabevi. ISBN 0-224-01379-8.
  • Nicol, Donald M. (1999). Bizans'ın Son Yüzyılları (1261-1453). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. ISBN 975-333-096-0.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ahmed Refik (Fatih ve Fetih)
  2. Büyük Türk (Nicolae Jorga)
  3. Fabricius, Johann Albert, Bibliotheca Graeca, 6. cilt, Michagan Üniversitesi,1726, ss. 731-732
  4. İnalcık, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, "Mehmed II" maddesi.
  5. Kinross, Lord (1977). The Ottoman Centuries. İstanbul: Sander Kitabevi.ISBN 0-224-01379-8 s.87.