II Mehmed

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Fateh Sultan Mehmed
السلطان الغازي محمد الثاني الفاتح
Fateh Sultan Mehmed
7. Osmanlı Sultanı
avqust 1444 — sentyabr 1446
Sələfi: II Murad
Xələfi: II Murad
İkinci səltənət dövrü
3 fevral 1451 — 3 may 1481
Sələfi: II Murad
Xələfi: II Bəyazid
 
Təvəllüdü: 30 mart 1432(1432-03-30)
Ədirnə, Osmanlı imperiyası
Vəfatı: 3 may 1481 (49 yaşında)
Kocaeli, Osmanlı imperiyası
Atası: II Murad
Anası: Hüma Xatun
Uşaqları: II Bəyazid, Şahzadə Mustafa, Şahzadə Cem
 
İmzası: İmzası

II. Mehmed ya da Fateh Sultan Mehmed (Osmanlı türkcəsi: السلطان الغازي محمد الثاني الفاتح, Mehmed-i Sani) (30 mart 1432 - 3 may 1481) - Osmanlı imperiyasının 7. padşahı. İlk olaraq 1444-1446 illəri arasında qısa bir dövr, daha sonra 1451'dən 1481-ci ildə ölümünə qədər 32 il boyunca hökm sürdü.

II. Mehmed, 21 yaşında İstanbulu fəth edərək 1000 illik Bizans imperiyasına son verdi və bu hadisə bir çox tarixçi tərəfindən Orta Çağın sonu Yeni Çağın başlanğıcı olaraq qəbul edildi. Fəthdən sonra Fəthin Atası mənasını verən "Əbül-Fəth" (Osmanlı türkcəsi ilə ابو الفتح), daha sonrakı dövrlərdə isə "Çağ Açan Hökmdar" və "Kayser-i Rum" (Roma imperatoru, Osmanlı türkcəsi: قیصر روم) ünvanları ilə anıldı.

Fateh, İslam Peyğəmbəri Məhəmmədin bir hədisinə nail olduğu üçün indiki vaxtda Türkiyəİslam dünyasının geniş bir hissəsində "qəhrəman" olaraq qəbul edilməkdədir.

Şahzadəlik dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

27 Rəcəb 835 (30 Mart 1432) bazar günü şəfəq vaxtında, dövlətin paytaxtı olan Ədirnədə, II. Muradın dördüncü oğlu olaraq dünyaya gəldi. Anası Hüma Xatun, tarixçi Babinger və yazar Lord Kinross'a görə müsəlman olmayan bir kölədir. Yenə Babinger'e görə, ölümündən sonra İran əfsanələrindəki cənnət quşu hümadan ilhamlanaraq Hüma Xatun olaraq adlandırılmışdır.

Mehmed iki yaşına qədər Ədirnədə qaldıqdan sonra 1434'də süd anası və böyük qardaşı Ələddin ilə birlikdə 14 yaşındakı böyük qardaşı Əhmədin Rum sancaqbəyi olduğu Amasyaya göndərildi. Burada böyük qardaşı Əhmədin erkən yaşda ölməsi üzərinə Mehmed altı yaşında Rum sancaqbəyi oldu. Digər böyük qardaşı Ələddin isə Manisada Saruhan sancaqbəyi oldu. İki il sonra ataları II. Muradın təlimatıyla iki qardaş yer dəyişdirdilər və Mehmed Saruhan sancaqbəyi oldu.

Mehmedin təhsili üçün atası müxtəlif müəllimlər vəzifələndirdi. Ancaq ağıllı olduğu qədər dəlisov bir uşaq olan Mehmedin öyrədilməsi asan olmadı. Sonunda atası heybətli və avtoritar bir alim olan Molla Güranini vəzifələndirdi. Rəvayətə görə Murad, Gürani'yə bir dəyənək vermiş və Mehmed itaətsizlik etsə istifadə etməsini söyləmişdi. Molla Gürani Mehmed'ə, dərsini nəzərə almayan bir şagirdin müəllimi tərəfindən döyülməsi ilə əlaqədar ədəbi bir cümləni izah etdirmiş, Mehmed vəziyyətin ciddiliyini qavrayaraq təhsilinə əhəmiyyət verməyə başlamışdır.

Şahzadə Mehmedin mədrəsə mənşəli müəllimləri ilə yanaşı dərslər aldığı qərbli şəxsiyyətlər də var idi. Manisa sarayında italyan humanist Anconalı Ciriaco və saraydakı başqa italyanlar onun Avropa tarixiAntik Yunan filosoflarının həyatlarıyla əlaqədar kitablar oxumasına təşəbbüskar olmuşdu. Topqapı Sarayı arxivində olan II. Mehmedin şahzadəlik illərinə aid olan qaralama dəftərində latın hərfləri, ərəb hərfləri, Roma büstlərini xatırladan insan rəsmləri və Osmanlı fiqurları mövcuddur.

İlk səltənət illəri[redaktə | əsas redaktə]

II. Murad 1443-cü ildə Karaman bəyi İbrahimi Anadoluda məğlubiyyətə uğratdıqdan sonra oktyabr ayında Ədirnəyə qayıdanda János Hunyadi, Macarıstan Kralı Ladislas və Serb despotu Yorgo Brankoviç öndərliyində bir xristian ordusunun Dunayın cənubundakı Osmanlı torpaqlarını zəbt etməyə başladığı xəbərini aldı. Eyni dövrdə Amasyada Şahzadə Ələddinin öldüyü xəbəri gəldi. İki böyük qardaşının erkən yaşdakı ölümləri nəticəsində Mehmed taxtın varisi oldu. II. Murad xristian ordusunun 25 dekabrda İzladi'də dayandırılmasının ardından başlayan müzakirələr əsnasında Mehmedi Manisadan Ədirnəyə gətirtdi. 12 İyun 1444'də ƏdirnəMacarlarla andlaşma bağladıqdan bir ay sonra oğlu Mehmedi ƏdirnəSədrəzəm Çandarlı Xəlil Paşa nəzarətində "mühafiz" olaraq buraxaraq Həmideli torpaqlarını işğal edən Qaramanlılar üzərinə getmək üzrə Anadoluya keçdi və Qaramanlılarla Yenişehir'də bir müqavilə bağladı. Yenişehir'dən ayrıldıqdan sonra avqust ayında Mihaliç'də yeniçəri ağası Xıdır Ağa və digər bəylərə taxtdan oğlundan yana rəsmi olaraq çəkildiyini bildirdi və ordusu Ədirnəyə dönərkən özü Bursada qaldı.

II. Muradın 1444-cü ilin yayında şərqdə və qərbdə sülhü təmin etdiyini düşünərək taxtdan çəkilməsi Ədirnədə bir nüfuz boşluğu yaradaraq dövləti böhrana sürüklədi. Xarici siyasətdə ehtiyatlı davranmağı üstün tutan Sədrəzəm Çandarlı Xəlil Paşa ilə Mehmedin ətrafında toplanmış olan Şəhabəddin, Zağanos, Turahan paşalar arasında rəqabət başladı. Bu rəqabət 1444-1453 illəri arasında Osmanlı Dövlətində yaşanan başlıca siyasi hadisələrin təyinedici faktorlarından biri olmuşdur. Avqustun əvvəlində Kral Ladislas'ın Osmanlılarla bağlanan sülhü etibarsız sayaraq yeni bir Səlib Səfərinə çıxacağını elan etməsi paytaxt Ədirnədə çaxnaşmaya gətirib çıxardı və xalq şəhəri tərk etməyə başladı. Konstantinopol'da yunanların himayəsində olan və Osmanlı taxtında haqq iddia edən Orxan Çələbi də bu dövrdə Çatalca yaxınlarında İncəyizə və Dobrucaya keçərək bir üsyan başlatdı. Bu cəhd Şəhabəddin Paşa tərəfindən önləndi və Orxan Çələbi Konstantinopola qaçdı. Eyni dövrdə paytaxtda özünü hürufilik tərəfdarlarının elçisi olaraq tanıdan bir İranlı xalqdan çox yandaş yığmışdı. Mehmed də İranlının təliminə maraq duymuş və qoruması altına almışdı. Ancaq Müfti Fəxrəddin və Sədrəzəm Xəlil Paşanın bu vəziyyətə reaksiya göstərməsi üzərinə Mehmed çox keçmədən dəstəyini çəkmək məcburiyyətində qalmış və sonunda paytaxtda bir hürufi qırğını yaşanmışdı. Fəxrəddin-i Əcəmi tərəfindən "kafir olduqları" səbəbiylə hürufilərin qətli haqqında bir fətva çıxardılması üzərinə hürufilər diri-diri yandırılaraq öldürüldü. Bu sırada şəhərdə çıxan yanğında bedesten (şəhər bazarı) ilə birlikdə 7.000 ev kül olmuşdu.

Sentyabr ayının sonlarında Kral Ladislas liderliyindəki xristian ordusu Dunayı keçərək Ədirnəyə doğru gedərkən bir Venesiya donanması da Çanaqqala boğazını bağladı.

Sədrəzəm Xəlil Paşanın çağırışıyla II. Murad Anadolu Hisarının olduğu nöqtədən Rumeli'yə keçərək Ədirnəyə gəldi və 10 noyabr 1444'də xristian ordusunu Varnada ağır bir məğlubiyyətə uğratdı. Varna Döyüşü əsnasında və sonrasında Mehmed taxtdan çəkilməsə də faktiki padşah II. Murad idi. Zağanos və Şəhabəddin paşalar gənc padşahın nüfuzunu gücləndirmək üçün Mehmedi Varna Döyüşünə aparmaq istəmişlər amma Sədrəzəm Xəlil Paşa buna mane olmuş və onlara qarşı II. Murada gerçək padşah rəftarı etmişdi. Ancaq II. Murad döyüşdən sonra oğlunun mövqeyini Konstantinopoldakı Orxan Çələbiyə qarşı zəiflətməmək üçün vəziyyəti həqiqi bir cülus halına gətirmədən Manisaya çəkildi.

II. Murad 1446-cı ilin may ayında Sədrəzəm Xəlil Paşanın çağırışıyla bir daha Ədirnəyə taxtına döndü. Bunun səbəbi Mehmedin Konstantinopola hücum planları edir olması idi. Xəlil Paşa öz gücünü zəiflədəcəyi düşüncəsiylə bu hücuma qarşı gələrkən Mehmedin yandaşı olan Zağanos və Şəhabəddin bu planı dəstəkləyirdi. Sonunda Xəlil Paşa bir yeniçəri üsyanı təşkil edərək Mehmed və yandaşlarını iqtidardan uzaqlaşdırdı. II. Muradın yenidən taxta keçməsi üzərinə Mehmed Manisaya çəkildi, Zağanos Paşa da Balıkəsirdə sürgünə göndərildi.

Manisa dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

Mehmedin Manisa'dakı ilk illərində nələr etdiyinə dair çox məlumat yoxdur. Atasının 1446'da Mora'ya təşkil etdiyi səfərə qatılmamışdı. 1448-ci ildə Macarlar ilə aparılan II. Kosovo Döyüşündə atasına Anadolu birliklərinin öndərliyində müşayiət edərək ilk dəfə bir döyüşdə iştirak etdi. 17 yaşına gəldikdə atası tərəfindən Zülqədər xanədanından Süleyman bəyin qızı Sitti-Mükrimə Xatun ilə evləndirildi.

Mehmed Manisada olduğu sıralarda olduqca özbaşına hərəkət etmişdi. Onun razılığı ilə türk quldurları Egeydəki Venesiyalılara hücum edirdi. Hicri təqvimlə 852 (1448/1449) ildə Səlcuqda öz adına pullar kəsdirdi. 1450-ci ildə atasının İsgəndər bəy üzərinə getdiyi Albaniya səfərinə və məğlubiyyətlə nəticələnən Ağcahisar Mühasirəsinə qatıldı.

İkinci səltənət illəri[redaktə | əsas redaktə]

II. Murad 3 fevral 1451 günü öldü. Mehmed atasının ölüm xəbərini Sədrəzəm Xəlil Paşanın xüsusi ulaqla Manisaya göndərdiyi məktubla aldı. Rəvayətə görə "Məni sevən ardımca gəlsin!" deyərək atına atlayıb, şimala doğru yola çıxmışdı. Mehmed 19 fevral 1451'də Ədirnədə ikinci dəfə taxta çıxdı. Çandarlı Xəlil Paşasədrəzəm vəzifəsində saxladı, İshaq Paşanı da Anadolu Bəylərbəyi olaraq təyin etdi və atasının cənazəsinə müşayiət etmək üzrə Bursaya göndərdi. Daha sonra atasının İsfəndiyaroğulları bəyinin qızından olan səkkiz aylıq oğlu Kiçik Əhmədi boğdurtdu. Bu şəkildə qardaş qətli qanunu da tətbiqə qoyulmuş oldu. Əhməd Çələbinin cənazəsi də atasının cənazəsiylə birlikdə Bursaya göndərildi.

Mehmed hər nə qədər Çandarlı Xəlil Paşanı vəzifəsində saxladısa da artıq faktiki hakimiyyət özüylə birlikdə lələləri Şəhabəddin Paşa və Zağanos Paşanın əlinə keçmişdi. Mehmedin məqsədi Dunayın cənubundakı Balkan torpaqları ilə Fərat çayının qərbindəki Anadolu torpaqlarını alaraq ulu babası İldırım Bəyazidin yaratmağa çalışdığı mərkəzləşmiş imperiyanı qurmaq idi. Ancaq Bəyazidin əksinə bunu etmək üçün öncə Konstantinopol'un işğalı vacib idi. Digər tərəfdən gərək qərbdə və gərəksə də Şərqi Romada yeni padşah gənc yaşı və təcrübəsizliyi səbəbindən ilk başda əhəmiyyətli bir təhlükə olaraq qəbul edilmirdi. Bu fikir Mehmedin 1451'də Venesiya, Genuya Respublikası, MacarıstanSerbiya Çarlığı ilə atasının bağlamış olduğu razılaşmaları yeniləməsiylə davam etdi. Mehmed Şərqi Romaya da atası dövründəki dostluq əlaqələri davam etdirəcəyinə və Süleyman Çələbinin Konstantinopoldakı oğlu Orxan üçün illik 300 min axca ayırdığını bildirmişdi.

Mehmedin yetərsiz bir hökmdar olduğunu düşünən yalnız xristianlar deyildi. Taxta keçməsinin ardından Qaramanlılar yerli bəylikləri yenidən canlandırmaq üzrə qiyam qaldırdılar və Seydişehir ilə Akşehiri ələ keçirdilər. Bunun üzərinə 1451'in yayında Mehmed Anadoluya keçdi və qısa müddətdə bu üsyanı yatırdı. Bu əsnada Mehmedin Anadoluda olmasını fürsət bilən Şərqi Roma İmperatoru Konstantin qasidlər vasitəsilə Süleyman Çələbinin nəvəsi Şahzadə Orxanın ödənəyinin edilmədiyini, bu halında Orxanın Osmanlı taxtında haqq iddia etməsinə icazə verəcəyi thaqda sultanı qorxutdu. Mehmed problemi həll edəcəyini söyləyərək elçiləri göndərdi ancaq Ədirnəyə döndükdən sonra Orxan üçün ayrılmış olan gəlirlərə əl qoydu və Konstantinopol'un mühasirəyə alınmasını əmr etdi.

Kostantinopolun/İstanbulun fəthi[redaktə | əsas redaktə]

Ana maddə: Konstantinopolun fəthi

Mehmed mühasirə hazırlıqlarına 1451 sonlarında başladı. Boğazın Anadolu sahilində ulu babası Bəyazidin inşa etdirmiş olduğu Anadolu Hasarı'nın qarşısına o dövrdə Boğazkəsən adı verilən Rumeli Hasarı'nın inşa əmrini verdi. İmperator Konstantin Mehmed'ə hasarın tikintisi üçün ondan icazə almalı olduğunu bildirmək üçün elçilər göndərdi ancaq Mehmed elçiləri qəbul etmədi. İmperator ən son 1452'nin iyun ayında sülh danışıqları üçün bir dəfə daha elçilərini göndərdi ancaq Mehmed elçiləri yenə rədd etdi. Bunun mənası döyüş idi. Hasar 1452-ci ilin avqust ayında tamamlandı. Beləcə boğazın idarəsi Osmanlıların əlinə keçmiş oldu. Boğazdan keçəcək gəmilər bundan sonra keçid pulu ödəmək məcburiyyətində idi. Əks təqdirdə gəmilər top atəşi ilə batırılacaqdı. 1452-ci ilin sonlarında ödəmə etməyi rədd edən bir Venesiya gəmisi batırılmış, kapitanı və tayfası həbs olunmuşdu. Söz mövzusu toplar Ərdəlli Urban adında bir top ustası tərəfindən düzəldilmişdi.

Digər tərəfdən bu hadisələr qarşısında İmperator Konstantin Papa və İtalyan şəhərlərindən ümidsizcə yardım istədi amma bunlar nəticəsiz qaldı. Yalnız Genuya 1452-ci ilin noyabr ayında kömək göndərməyə qərar verdi və Giovanni Giustiniani əmrində 700 əsgər daşıyan Genuya gəmiləri 26 yanvar 1453-cü ildə Konstantinopola çatdı. İmperator Konstantin, Giovanni Giustiniani'ni quru qüvvələrinin baş sərdarı təyin etdi. Konstantinopoldakı əsgər sayı 8.000 nəfərə yaxın idi, limanda 26 döyüş gəmisi var idi. Daha əvvəl 700 İtalyanı daşıyan yeddi KritVenesiya gəmisi fevral ayında şəhərdən qaçmışdı. Osmanlı ordusundakı əsgər sayı isə ən az 50.000 idi. Bundan başqa Mehmed yalnız qurudan mühasirənin kafi olmayacağını düşünərək bir donanma hazırlatmışdı. Bu donanma bahar aylarında boğazın Mərmərə girişinə çatdı.

Osmanlı ordusu 23 martda Ədirnədən hərəkət etdi və 2 aprelKonstantinopola çatdı. Eyni gün Haliç'in girişi zəncirlə bağlanıldı. Qərargahını Romanus qapısının qarşısına Maltəpədə quran Mehmed son dəfə təslim çağırışını bildirdi amma imperator rədd etdi.

6 aprel səhəri ilk hücum başladı. Mühasirə, fasiləli qarşıdurmalarla 53 gün davam etdi. İmperator Konstantin, Giustinani ilə birlikdə Romanus qapısını müdafiə edirdi. Şahzadə Orxan da Mərmərə sahilindəki ərazilərdən birini idarə edirdi. 20 aprel günü Papanın göndərdiyi üç Genuya gəmisi və Sicilya'dan gələn bir yunan yük gəmisi şəhərin sahillərində meydana çıxdı. Mərmərə dənizində gedən döyüşün sonunda axşam saatlarında dörd gəmi Haliç'ə girməyi bacardı. Donanmanı bir yol tapıb Haliç boğazına gətirməyi planlaşdıran II. Mehmed gəmiləri qurudan Haliçə gətiməyi qərara aldı. Bu günki Dolmabağça Sarayından Qasımpaşa səmtinə qədər olan əraziyə donuz piyi ilə yağlanmış odunlar düzülmüş və 70-ə yaxın gəmi 22 aprel səhəri Haliçə endirildi. Beləliklə, Haliçin idarəsi Osmanlıların əlinə keçdi. Digər tərəfdən mühasirənin 7-ci həftəsində Osmanlılar hələ də qəti zəfər əldə edə bilməmişdi. Bu vəziyyətdə Xəlil Paşa sonuncu dəfə təslim çağırışı etsə də, imperator təklifi rədd etdi. Bunun ardından II. Mehmed 29 mayda sonuncu dəfə qurudan və dənizdən böyük hücuma keçdi.

Son hücum hazırlıqlarını Zağanos Paşa təşkil etdi. Osmanlı ordusu 29 mayın ilk saatlarında hücuma başladı. Osmanlılar son hücumu üç dalğa halında reallaşdırdılar. İlk iki saat boyunca dəlilər divara hücum etdilər, ardından Anadolu birlikləri onların yerini aldı. Son olaraq öldürücü zərbəni vurmaq üzrə yeniçərilər işə daxil oldu. Bu əsnada yaralanan Giustiniani'nin döyüş sahəsindən ayrılması şəhəri müdafiə edənlərin arasında böyük mənəvi boşluğa səbəb oldu. Nəhayət səhər saatlarında Osmanlı əsgərləri "Kerkoporta" adlı qapıdan içəri girməyi bacardılar və qapının üzərindəki bürcə Osmanlı bayrağını qaldırdılar. Mehmed fəthin ilk günü günortadan sonra şəhərə daxil oldu. Ayasofyaya gedərək namaz qıldı və "Min-baʿd (bundan sonra) tahtım İstanbul'dur" deyə buyurdu.

Şəhər zorla alınmışdı, bu səbəbdən dini hüquqa görə qarət edilə bilərdi. Qarət üç gün davam etdi. İmperator Konstantinin aqibəti məchuldur. Bəzi qaynaqlar cəsədinin tapılmadığını söyləyir, Babinger kimi bəzi tarixçilər imperatorun cəsədinin bənövşəyi ayaqqabılarından təyin edildiyini yazır. Alphonse Lamartine əsərində imperatorun cəsədinin tapıldığını və Fatehin Konstantin üçün xristian üsulu cənazə mərasimi təşkil etdiyini bildirir. Şahzadə Orxan isə keşiş geyimində şəhəri tərk etməyə çalışarkən tutulub edam edildi.

Fateh şəhərin ticarət mərkəzi olan Qalata'dan qaçmış olan yunanların və genuyalıların dönməsini təmin etdi. Yunan Ortodoks Kilsəsinin yenidən açılmasına icazə verdi; bundan başqa bir Yəhudi Hahamlığı ilə bir Erməni Kilsəsini qurdurdu. II. Mehmed İstanbulu, fərqli dinlərdən insanların bir yerdə yaşadığı, ticarətmədəniyyət mərkəzi olan bir paytaxt etməyi qərara almışdı.

Peyğəmbərin müjdələdiyi sərkərdə[redaktə | əsas redaktə]

Yeni sultanın beynində tək bir şey vardı. Əcdadı Sultan Bəyazidin həyata keçirmək istədiyi, ancaq nail olmadığı bir işin öhdəsindən gəlmək. Hələ Manisada ikən Sultan Məhmədin bütün fikri Konstantinopolun fəthinə yönəlmişdi. I Sultan Muradın vaxtından Osmanlı torpaqları içində bir ada kimi qalan Bizansın möhtəşəm paytaxtının fəthi bütün islam hökmdarlarının xəyalı idi. Bu həm Avropada ticarəti tam olaraq nəzarətdə saxlamaq üçün önəmliydi, həm də peyğəmbərin müjdəsini verdiyi böyük sərkərdə olmaq Osmanlı sultanları üçün vaz keçilməz bir şərəfdi. Çünki Məhəmməd peyğəmbər hələ Bizansa Allahın elçiliyini bəyan etdiyi ilk məktubunu yazdırarkən söyləmişdi: «Bir gün, bir islam sərkərdəsi Konstantinopolu fəth edəcək. O sərkərdə Allah qatında ən böyük sərkərdə olacaq».

Hakimiyyətə gəldikdən sonra Bizans elçilərini qəbul edən Sultan Məhməd imperatora ümid verdi, buna baxmayaraq elçilər sarayı tərk etdikdən sonra Rumeli hasarının çəkilməsini əmr etdi. Avropa sahilində çəkilən bu divar boğazlardan keçən bütün gəmiləri osmanlılara xərac vermək məcburiyyəti qarşısında qoymuşdu. Bundan əvvəl boğazların Asiya hissəsində İldırım Bəyazid «Anadoluhasar»ı çəkdirmişdi. Rumeli hasarı 6 min işçi tərəfindən 2 aya inşa olundu və hasarın inşası Bizans imperatorunda dəhşətli təşviş yaratdı. Tək Bizans imperatoru deyil, həmin vaxtlarda Aralıq dənizinə hökm edən və Avropa ticarətinə nəzarət edən Genuya və Venetsiya da ciddi narahat olmağa başlamışdı. Çünki hər iki sahildə qüllələrdə yerləşdirilən toplar asanlıqla gəmiləri vurmağa qadir idi və artıq türklərin izni olmadan boğazlardan gəmi keçə bilmirdi.

Bizans imperatoru kömək üçün Roma papasına müraciət etdi. Papa köməklik qarşılığında ortodks Bizans kilsəsinin kotlik məzhəbinə keçməsini istədi. Xalqın və Bizans ortodoks kilsəsinin ciddi etirazına baxmayaraq imperator bu şərtləri qəbul etdi. Amma Roma papasının Qərbi Avropa dövlətlərinə çağırışı heç bir nəticə vermədi. Avropanın böyük dövlətləri üçün Bizans yad idi və Bizans kilsəsi onlara görə müsəlmanlar qədər kafirdilər. Hətta İkinci Səlib yürüşü zamanında yol üstü Konstantinopola girən səlibçilər şəhəri yağmalamış, demək olar ki, bütün şəhər sakinlərini qılıncdan keçirmişdilər. Yalnız Səlahəddin Əyyubinin yaxınlaşması Bizansı xilas etmiş və səlibçilər şəhəri tərk edərək Yerusəlimə doğru irəliləmişdilər.

Bizansı mühasirəyə almamışdan öncə Sultan Məhmət Anadoluya doğru yönəldi. Öncə Bizansın təbii müttəfiqi olan Qaraman bəyliyi təhlükəsiz hala gətirilməliydi. Osmanlı ordusu Konyaya çatanda Qaraman bəyi İbrahim bəy sülh müqaviləsi imzalanmasını istədi və bu istək qəbul olundu. Müqaviləyə əsasən Qaramanoğulları Konstantinopolun fəthində Osmanlı ordusunun yanında yer alacaqdı. Konstantinopolun fəthini başa vurduqdan sonra Fateh Məhməd Sultan yenidən Qaramana geri dönəcək, 200 ilə yaxın Osmanlı xanədanının əsas rəqibi, qorxulu röyası olan Qaraman bəyliyinə bir dəfəlik son qoyacaqdı. Bunun üzərinə ələvi qaramanlılar Azərbaycana gələcək və burda Səfəvi dövlətinin yaranmasında böyük rol oynayacaqdılar.

1000 illik Bizans imperiyası tarix olur[redaktə | əsas redaktə]

Artıq Məhmədin qarşısındakı tək hədəf Konstantinopolun fəthiydi. Qaramandan geri dönən sultan dövlət divanını toplayır. Məşvərətdə ancaq bir məsələ ilə müzakirə aparılır: Bizansın fəthi. Sədərəzəm Xəlil Paşa qətiyyətlə Bizansın fəthinə qarşı çıxır. Paşaya görə, birinci, onlar Konstantinopolu fəth edə bilməyəcəklər və bu da osmanlının bölgədəki avtoritetinə ciddi ziyan vuracaqdı. Digər tərəfdən, hətta Konstantinopol fəth edilsə belə, bundan sonra Avropa dövlətlərinin xaçlı yürüşü baş verəcək və Osmanlı böyük savaşa sürüklənəcəkdi. Bəzi tarixçilərin iddiasına görə divandan öncə Konstantinopoldan gələn elçilər paşanı ziyarət edib və ona Bizans imperatorunun hədiyyəsi olan bir balıq gətiriblər. Bu balığın qarnında xəzinə sayılacaq bir ləl-cəvahirat olduğu bildirilir.

Lələ Şəbahəddin Paşa və Zaqaros Paşa Sədərəzəm Xəlil Paşanın fikirləri ilə razılaşmadılar. Qarşıdurma son həddə çatsa da, divan Konstantinopolun mühasirəyə alınmasına qərar verdi. Taxta çıxdığı ilk gündən Konstantinopolun fəthi üçün hazırlıq görən Sultan Məhməd Anadoludakı və Ədirnədəki qüvvələrin Konstantinopola doğru hərəkət etməyi əmrini verdi. Həmin vaxt Osmanlı ordusu dünyanın ən inkişaf etmiş ordusuydu. Sultan özü top düzəldilməsində iştirak edir, yeni top layihələri hazırlayırdı. Bundan başqa o dövrün ən böyük top ustası olan macar Urban Osmanlılarla işləyirdi, o dövrün «Şah»ı adlanan ən böyük topu düzəltmişdi. Osmanlı ordusu 23 mart 1453-cü il tarixində Ədirnədən hərəkət etdi. Sultan Məhməd hələ 21 yaşına çatmamışdı.

120 minlik ordu (müxtəlif mənbələrdə say fərqlidir) aprelin 2-də Konstantinopola yaxınlaşdılar. Sultan Mehmet imperatordan şəhəri təslim etməyi istədi. 50 minlik ordusuna, Genuya və Venetsiyadan gələn köməyə, ən əsası isə Konstantinopolun keçilməz divarlarına güvənən imperator Konstantin təklifi qəbul etmədi. Konstantinopol sakinləri aprelin 6-da top səslərinə top səsinə oyandılar. Şəhərə hər yerdən atəş saçılırdı.

Konstantinopolun çökməyi 53 gün sürdü. İlk hücum uğursuz oldu. Dənizdən şəhərin girişi ağır zəncirlərlə qorunduğundan Osmanlı gəmiləri gələn yardımın qarşısını ala bilmirdi. Bizans və Osmanlı donanmalarının ilk çarpışmasında isə türk donanması məğlub oldu. Bu durum Sultan Məhmədi özündən çıxardı. Sultan atını dənizə sürdü və bağıraraq gəmilərin geri çəkilməsini əmr etdi.

20 gün sonra Osmanlı ordugahında böyük bir ümidsizlik vardı. Sədrəzəm Xəlil paşanın tərəfdarlarının sayı günü-gündən artırdı. Divan məşvərəti hətta mühasirənin qaldırılmasını təklif etsə də, Məhməd bir mənalı olaraq təklifi geri çevirdi. Sultan “Ya mən bu şəhəri alacam, ya da şəhər məni alacaq»-, deyərək divanı bitirdi.

Şəhəri fəth etməyin tək bir yolu vardı. Genuya və Venetsiyadan dəniz yolu ilə daxil olan köməyin qarşısını almaq və şəhəri tam mühasirəyə almaq. Bunun üçün Osmanlı gəmilərinin Haliçə keçirməyin yolu tapılmalı idi. Sultan şəhərə hücumun dayandırılmasını və ordunun istirahət etməsini əmr etdi. Bir həftəlik istirahət zamanı əsgərlər ətrafdakı ağacları qırır və tirləri indiki Dolmabaxça ilə Haliç arasındakı quru əraziyə döşəyirdilər. Qala bürclərindən bunu izləyən bizanslılar nə baş verdiyini kəsdirə bilmirdilər. Yalnız üzərinə zeytun yağı sürülmüş gəmilərin tirlərin üstü ilə Haliçə endirildiyini görəndə bizanslılar dəhşətə gəldilər. Sultan Məhməd normal insanın düşünə və reallaşdıra bilməyəcəyi bir işi həyata keçirə bilmişdi. İki günün içində 70-ə qədər gəmi Haliçə endirilmişdi. Artıq Konstantinopol heç bir yerdən ərzaq yardımı belə ala bilməyəcəkdi.

Son hücumu Zaqaros Paşa başlatdı. Türk ordusu şəhərə topların şəhər divarlarında açdıqları dəliklərdən girdi. May ayının 29-u idi. Yeniçərilər son həmləni vurmaq üçün şəhərə daxil oldular və axşama yaxın şəhərdə müqavimət aparacaq güc qalmadı. Şəhər hücumla alınmışdı və islam qaydalarına görə şəhərin yağmalanması halaldı.

Yağma 3 gün sürdü. 3 gündən sonra Fateh Sultan Məhməd şəhərə daxil oldu. Fateh atını dünya möcüzəsi olan Aya Sofiyaya sürdü. Öncə burda namaz qılıb Allaha həmd etdi. Ardınca: «Bundan sonra taxtım İstanbuldur», deyərək Aya Sofiyanın əbədiyyətə qədər məscid olaraq qalmağını buyurdu. Fatehin 21 yaşı vardı.

Fəthin nəticələri[redaktə | əsas redaktə]

Konstantinopolun fəthi dünya tarixində çox ciddi dəyişikliklərə səbəb oldu. Sultan Məhməd Bizans ortoks kilsəsinə sərbəstlik versə də, yunan əhali şəhəri tərk edərək Yunanıstana və Rusiyaya üz tutdular. Ortodks kilsə Rusiya kilsəsini ələ alaraq idarə etməyə başladı. Tarixi boyunca türk təbəəsi olan ruslar yeni yunan ideologiyası ilə gücləndilər və öz xanədanlarını üçüncü Roma imperiyası elan etdilər. Yüz ildən sonra rus işğalları qədim türk torpaqları olan Sibirə və Volqaboyuna qədər uzanacaq, 300 il sonra isə Türküstan rus çarlarından asılı vəziyyətə düşəcəkdi. Bu dünya üzərində türk hegemoniyasının sonunun başlanğıcı olacaqdı.

Konstantinopolun fəthi türklərin Qərbdə böyük uğuru kimi dəyərləndirilsə də, bu fəthin nəticəsində yeni bir dünya imperatorluğu yarandı. Rus imperiyası hər yerdə türklər üçün ən böyük maneəyə çevrildi. İki yüz il sonra Qərb Osmanlının qarşısında gücsüz durumda olsa da, məhz Rusiya ilə ağır müharibələr bu imperiyanı zəiflədəcək və bu müharibələr sonunda xanədan Avropanın əsas güc mərkəzi statusunu itirəcəkdi.

Fateh xristianlığı öyrənir[redaktə | əsas redaktə]

Konstantinopolun fəthindən dərhal sonra Sultan Məhməd İstanbulun və Osmanlı imperiyasının yenidən təşkilinə başladı. Məqsədi yeni müsəlman-xristian ortodoks imperiyasını yaratmaqdı. Yeni imperiyanın ideoloji təməli dini və mili kosmoplitizmə dayanacaqdı. Gələcəkdə məhz bu kosmopolitizm imperiyanın inkişafını durduracaqdı. Çünki dövlət mili xarakterini itirəcəkdi. Xristianlığı daha yaxından öyrənmək istəyən Sultan Məhməd ortodoks kilsənin yeni lideri patriarx Gennadi ilə dəfələrlə müzakirələr aparmış və xristianlıqla müsəlmanlıq arasındakı ortaq nöqtələri birləşdirməyə cəhd göstərmişdi. Avropada Sultan Məhmədin xristianlığı qəbul etmək fikri yaranmış və Papa II Piy Fatehə məktub yazaraq onu xristianlığa dəvət etmişdi. Bütün bunlar sonradan Fatehin gizli xristian olması barədə dedi-qoduların yaranmasına səbəb olmuşdu.Lakin bele bir ehtimal sadece dedi-qodudur.

Fateh Qərbə yönəlir[redaktə | əsas redaktə]

İstanbulun fəthindən bir müddət sonra serblər, macarlar və digər Balkan dövlətləri yenidən itirdikləri torpaqları geri qaytarmağa cəhd edirdilər. Buna görə də Fateh 1454-57-ci illər arasında Serbiyaya səfərlər etdi. Sonuncu səfərdən sonra Osmanlı axınçıları bütün serb torpaqlarını ələ keçirdilər. Serb dövləti ləğv olundu, yeni sancaqbəyliyi quruldu. Bununla da 350 illik dövlətçilik institutları itirildi. Bundan sonra türk axınçılar Moraviya və Yunanıstana istiqamətləndilər və hər iki dövlət öz suverenliyini itirdilər. Bölgəyə böyük bir türk ordusu yerləşdirildi. Fateh Qərb torpaqlarında problemlə üzləşmək istəmirdi və buna görə də artıq Balkan dövlətlərinin suverenliyi tamamən ləğv edilirdi.

Venetsiyanı və başqa italyan şəhərlərini vergiyə bağlayan Fateh Qərbdə təhlükəsizliyini tam təmin edərək Anadoluya istiqamətləndi. Sultan xanədanın qorxulu röyası olan Anadolu bəyliklərini ləğv etməkdə qərarlıydı. Babası İldırım Bəyazidin savaş texnikasını və siyasi zəkasını mənimsəyən Fateh Anaoluda üsyançıların olmasını istəmirdi. Buna görə də Qaramanoğulları, Çandaroğulları, Aydın oğulları, Qazı Bürhanəddinoğulları və başqa bəyliklər sürətlə ləğv olundu. Osmanlılara tabeçilik istəməyən bir çox bəyliklər Anadolunu tərk edib Azərbaycana köçürdülər. Onların arasında Qaramnoğulları və Qazı Bürhanəddinoğulları üstünlük təşkil edirdi. 1477-ci ildə Fateh Krım xanlığını özünə tabe etdirdi. Xan Sultan Məhmədə biət andı içdi. Yunanların kiçik Trabzon imperatorluğu da işğal olundu və Qaradəniz bir türk dənizinə çevrildi.

Anadoludan geri dönən Fateh yenidən Balkanlara doğru hərəkət etdi. Fatehin hədəfi Romaya gedən yoldakı maneələri aradan qaldırmaqdı. Buna görə də Sultan bütün Bosniyanın fəth olunmasını əmr etdi. Bosniya kralı Osmanlının hakimiyyətini tanısa da, şeyxülislamın fitvası ilə edam olundu. Bundan sonra Fateh Bosniya sancaqbəyliyi yaratdı. Türk idarəçilər xalqla çox ədalətli davrandığına görə bir müddət sonra boşnakların hamısı müsəlman dinini qəbul etdi. Balkanlar Osmanların əsas qalasına çevrildi. Bosniyadan Hersoqovinaya girən türklər burada da yeni sancaqbəyliyi yaratdılar.

Fateh həmçinin qurudakı əsas rəqibi Macarıstanı geri oturmağa vadar etmiş və macarlara ağır vergi kəsmişdi. Dənizdə isə Venetsiya ilə 16 il sürən savaşlardan sonra sülh əldə olunmuş və Osmanların Aralıq dənizində hökmranlığı başlamışdı.

Son səfərə hazırlıq və ölümü[redaktə | əsas redaktə]

1481-ci ildə Fateh böyük səfərə hazırlaşmaq üçün Anadoluya getdi. Fateh heç bir Osmanlı sultanında olmayan gücə sahibdi. O dövrünün ən böyük ordusunu hazırlayır və yeni səfərin detalların heç kimlə bölüşmürdü. Fatehin hansı istiqamətə səfər edəcəyi bu günə qədər tarixçilərin ən böyük mübahisə mövzusudur. Ehtimal olunan bir neçə marşrut var. Daha çox İtaliya və Misir marşrutlarının üzərində dayanırlar.

Bu bir faktdır ki, Fateh Sultan Məhməd ömrünün son illərini İtaliya və Romanı fəth etmək xəyalları ilə yaşayıb. Bunun üçün 1480-ci ildə o, Rodos adasını almağa cəhd etmiş, lakin adanın müdafiəsi demək olar ki, sındırıldığı zaman maraqlı bir hadisə baş vermişdi. Orduya komandanlıq edən Mahmud Paşa adada yerləşən «Hospitalier» Ordeninin (İonit Ordeni) zəngin xəzinəsinin hamısının Sultana aid olduğunu və Rodosun yağmalanmayacağını elan etdikdən sonra ordu içində döyüşə olan həvəs itmişdi. Əks-hücuma keçən ionitlər türk ordusunu yenmişdi. Ona görə də Fatehin son səfərinin məhz Rodos və Romaya edildiyi qənaəti daha böyükdür.

Digər versiyaya görə, Məkkəni ələ keçirmək istəyən Sultan, əsas maneəni-Misir məmlük dövlətini işğal etmək istəyirmiş. Bundan başqa Fatehin İrana, Ukrayna çöllərinə, Orta Asiyaya səfər edəcəyi ilə bağlı təxminlər var. Ordugahın məhz Anadoluda, Gəbzədə yerləşməsi tarixçiləri doğurdan böyük çətinliklərə salıb və salmaqda davam edir. Buna görə də səfərin Romaya ediləcəyi ehtimalı ilə razılaşmayanlar çoxdur. Amma o da faktdır ki, 1480-ci ildə Fateh İtaliyaya öncül dəstə göndərmiş və onun yolladığı kiçik ordu Otronto şəhərini alaraq burda böyük bir ordunun İtaliyanın içərilərinə girə bilməsi üçün körpü inşa etmişdilər.

Sultanın Gəbzədə ordugahda zəhərlənərək öldürülməsi belə deməyə əsas verir ki, düşmənləri Fatehin son səfərindən ciddi narahatlıq keçirirmiş. 1481-ci il mayın 9-da Fateh müəmmalı şəkildə öldü. Alman tarixçisi Frans Babinger Venetsiya arxivlərində tapdığı sənədlərə əsaslanaraq bildirir ki, Fatehi zəhərləyiblər. Fakt isə odur ki, Sultanın ayağındakı şişi müalicə etmək üçün həkim ona dərman verib, bundan sonra Sultanın halı pisləşib və Osmanlının ən böyük Sultanı son nəfəsini verib.

Fatehin zəhərlənməsi ilə bağlı iki versiya var. Birinci versiyaya görə, Fatehi venetsiyalılar zəhərləyib. Onu zəhərləmək üçün isə Sultanın əvvəllər xristian olmuş italyan əsilli baş həkimi Yaqub Paşanı (xritian adı maestro Lakoppo) ələ alıblar. Digər bir versiyaya görə isə, Sultanın Azərbaycan və İrana hücum edəcəyindən ehtiyat edən vəzir Məhməd Paşa Qaramanlı Sultanı öldürmək və onun yerinə kiçik qardaşı Cem Sultanı gətirmək üçün Sultanın həkimlərindən biri olan Lari Əcəmini ələ alıb.

Sultan öldükdən sonra bütün Avropa rahat nəfəs aldı. Papa Avropada bayram elan etdi və Fateh Sultan Məhmədin öldürülməsi şərəfinə, Avropanın xristian əhalisinin qurtuluşu naminə kilsə zənglərinin 3 gün dayanmadan çalmasını əmr etdi.