IV Murad

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
IV Murad
مراد رابع
IV Murad
Bayraq
17-ci Osmanlı Sultanı
10 sentyabr 1623 — 8 fevral 1640
Sələfi: I Mustafa
Xələfi: I İbrahim
 
Dini: Sünni, İslam
Doğum tarixi: 27 iyul 1612(1612-07-27)
Doğum yeri: İstanbul, Osmanlı imperiyası
Vəfat tarixi: 8 fevral 1640 (27 yaşında)
Vəfat yeri: İstanbul, Osmanlı imperiyası
Atası: I Əhməd
Anası: Mahpeykər Kösəm Sultan
 
İmzası: İmzası

IV. Murad (Osmanlı türkcəsi: مراد رابع Murād-i rābi‘) (d. 27 iyul 1612İstanbul - ö. 8 fevral 1640İstanbul), 17. Osmanlı padşahı və 96. İslam xəlifəsidir. İrəvanBağdad fatehidir. IV. Murad İstanbulda Sultan I. Əhmədin və əsl adı Anastasiya olan yunan əsilli Kösəm Sultanın oğlu olaraq dünyaya gəldi. Böyük qardaşı Gənc Osmanın Yedikule (Yeddi qüllə) zindanlarında bir qrup yeniçəri tərəfindən öldürülməsi və daha sonra zorla taxta oturan əmisi I. Mustafanın müxtəlif intriqalarla yenidən devrilməsi nəticəsində 11 yaşında taxt-tac sahibi oldu.[1][2][3]

Hakimiyyətinin ilk illəri[redaktə | əsas redaktə]

Sultan IV. Murad böyük qardaşı Gənc Osmanın faciəvi edamı və ruhi xəstə olan əmisi I. Mustafanın devrilməsi nəticəsində 11 yaşında taxta oturmuşdu. Osmanlı tarixində taxta oturan yaşca ən kiçik sultan olan IV. Muradın anası Mahpeykər Kösəm Validə Sultan dərhal köhnə saraydan Topqapıya gətirilərək cülus (taxt) mərasimi üçün hazırlandı. Ertəsi gün, 10 sentyabr 1623 tarixində Əyyub Sultan Məscidində Mahmud Hüdayi Həzrətlərinin əlindən qılınc qurşanmış və 5 gün sonra da sünnət edilmişdir. Sultan IV. Muradın taxta oturması gözlənilmədən olduğu üçün padşahlığa hazır deyildi, təhsili qəfəs şəraitindəki qapalı bir otaqda aparılırdı. Böyük qardaşı II. Osmanın şəhid edilməsinə və ruhi xəstə olan əmisi I. Mustafanın devrilməsinə şahid olmuşdu. Ölkə böyük bir xaos içində idi : öz mənfəətləri üçün padşahı belə hədələyən yeniçərilərin üsyanları, Səfəvilərin Bağdadı fəth etməsi, Avstriya təhlükəsi, Cəlali üsyanları, iqtisadi böhran və s.[4]

Kösəm Sultanın hakimiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

IV. Murad taxta keçər keçməz sürətli bir təhsil müddətinə başladı. Bu müddət ərzində isə padşahın adına dövləti onun anası Mahpeykər Kösəm Validə Sultan "Səltənət naibəsi" olaraq idarə etməkdə idi. Padşahın yerinə dövləti onun anasının idarə etməsi isə Osmanlı tarixində bir ilk idi və nəticələri də ağır oldu. Belə ki, Səfəvilər İraqı ələ keçirdib, Bağdad da daxil olmaq üzrə bir neçə yerdə sünniləri qılıncdan keçirmişdi. Səfəvi orduları Mardin şəhərinə qədər irəliləmiş, Yaxın Şərqsünni-şiə tarazlığı pozulmuşdu. Krım, Yəmən, LivanMisirdə ciddi üsyanlar baş vermişdi. Abaza Mehmed Paşa Şərqi Anadoluda iki dəfə üsyan başlatmışdı. Əsgərlərə verilən maaşlar artır amma buna baxmayaraq alınan verginin miqdarı günü gündən azalırdı. Səfəvilərə qarşı apardığı siyasətdə uğursuz olan Hüsrəv Paşanın sədrəzəmlikdən qovulmasını bəhanə edən əhali 1632 tarixində saraya zorla daxil olub sultandan keçmiş sədrəzəm də daxil olmaqla 17 dövlət adamının kəlləsini istədi. Yeni sədrəzəm Hafiz Paşa yeniçərilər tərəfindən öldürüldü və bir çox dövlət adamının evinə hücumlar oldu. Sultandan şahzadələrini tələb edən yeniçəriləri isə şeyxülislamsədrəzəm yatırdı. IV. Muradın buna cavabı isə daha sərt və qanlı oldu. Qardaşları Şahzadə BəyazidŞahzadə Süleyman boğdurularaq edam edildi.

Kösəm Sultan Anadoludakı üsyanları yatırmaq üçün güclü siyasət aparsa da, nəticə əldə edə bilmirdi. Təqribən 10 illik hakimiyyəti dövründə 8 sədrəzəm, 9 dəftərdar dəyişdirmiş, hər zaman xalqın yanında olmuşdur. Xeyriyyə cəmiyyətləri qurmuş, borca görə məhbus olan insanların borclarını ödəyərək onları azad etmiş, kasıblar üçün aşxanalar açdırmışdır.[4]

Mütləq hakimiyyət illəri[redaktə | əsas redaktə]

Hakimiyyəti ələ alışı[redaktə | əsas redaktə]

Keçən 10 il ərzində IV. Murad təlim-tərbiyə dərslərini başa çatdırmış və dövlət işləri ilə maraqlanmağa başlamışdı. Rəvayətə görə, günlərin bir günü bütün yeniçəriləri mərasim bəhanəsi ilə Sultan Əhməd Meydanına yığan Sultan IV. Murad, yeniçərilərdən birinin onun yaşına lağ etməsindən əsəbləşib qılıncı ilə həm yeniçərini, həm də atını ikiyə bölmüşdür. Bu hadisədən sonra dərhal Yeniçəri Ocağına gedən sultan ilk səfəri olan Bağdad səfərinin müjdəsini də elə orada vermişdir.

Alkaqollu içki qadağası[redaktə | əsas redaktə]

IV. Murad əvvəlcə yayılmış rüşvət məsələləri ilə mübarizə apardı. İstanbulda alkaqollu içkini, tütünü və qəhvəni qadağan etdi.[5] Qadağanın səbəbi isə 1631 tarixində İstanbulda baş verən böyük yanğının tütün çəkən bir qrup sərxoş yeniçəri tərəfindən baş verməsi olmuşdur.[6] Əlavə olaraq meyxanələrin yeniçəri və üsyançıların toplanma yeri olması da bu qərarın alınmasında önəmli rol oynamışdır. Sultanın bu fərmanı ciddi şəkildə tədbiq olunurdu. Belə ki, qadağanı pozanların edam edilməsi üzrə əmr verilmişdi. Hətta Sultan Murad bəzi gecələr təbdil-i geyim (paltarını dəyişərək) olaraq şəhəri gəzər və bəzi meyxanələri şəxsən özü bağlatdırarmış.[6] Bu da əhali arasında Sultan IV. Murada qarşı hörmətlə qarışıq bir qorxunun yaranmasına səbəb olmuşdur.

Elm və sənət[redaktə | əsas redaktə]

IV. Murad dönəmində Nef`i, Həzərfan Əhməd Çələbi, Lagari Həsən Çələbi, Bəkri Mustafa, Övliya Çələbi, Şeyxülislam Zəkəriyyazadə Yəhya Əfəndi kimi görkəmli şəxsiyyətlər yaşamışdır. Şair Nef`i məşhur bir divan şairi olmuş və ədalətsiz dövlət adamlarına yazdığı atmacalı həcvləri ilə bəzən padşahın belə qəzəbinə məruz qalırdı. Sultana bir daha həcv yazmaması barədə söz versə də, Vəzir Bayram Paşa haqqında həcv yazmış və sultanın qəzəbi ilə 1635 tarixində boğularaq edam edilmişdir.

İrəvanBağdad səfəri dövründə gördüyü xeyriyyə işlərinə görə Fərat çayının Əlazığ bölgəsində qalan hissəsi hal-hazırda onun adını daşıyır. Hər səfərindən döndükdən sonra Topqapı Sarayının bağçasında İrəvanBağdad köşklərini tikdirmişdir. Kəbənin tarix boyu ən böyük və ən miqyaslı təmiri də IV. Murad tərəfindən 1629-1630-cu illərdə aparılmışdır. Tarixi qaynaqlara görə IV. Murad hərəmxanayla elə də çox maraqlanmamış və Osmanlı tarixinin ən az övlad sahibi olan sultanlarından biri olmuşdur

Fiziki görünüşü[redaktə | əsas redaktə]

İstərsə dövrün xalq ədəbiyyatında, istərsə də saray ədəbiyyatında Sultan IV. Muradın fiziki gücü ilə bağlı çoxlu sayda ifadələr gözə çarpır. IV. Muradın at üstündə duran bir əsgəri atla birlikdə ikiyə bölməsi, yola aşan yüzlərlə kiloluq ağacları tək başına qaldırıb atması, qala qapılarını qoç başı ilə qırması, güləşdə məğlub olmaması, İrəvan səfərində top güllələrini tək başına topa sürməyi, İrandan gələn və qırılmaz olaraq söylənən bir kamanı iki dəfə sındırması, Bağdadda ikən çadırına girən 4 sui qəsdçini təkbaşına öldürməsi və s. Bütün bunlar onun fiziki baxımdan həddən çox güclü olmasına sübutdur. Şəxsən IV. Murada məxsus gürz və kaman hal hazırda Topqapı Sarayında sərgilənir.

Hərbi uğurları[redaktə | əsas redaktə]

IV. Murad dönəmində əldə edilən ən mühüm hərbi uğur sözsüz ki, Səfəvilər üzərinə olan 1623-1639 səfəridir. Bu müharibədə Osmanlı ordusu Şərqi Anadolu, Ahısqa, İrəvanQafqazın mühüm hissəsini ələ keçirmişdi. Anadoluda zəifləyən idarəçilik sistemini gücləndirmək məqsədi ilə keçdiyi hər bir vilayətdə xalqın problemləri ilə maraqlanmış, bəzi vilayətlərin dövlət işçilərini, üsyanpərəst əhalini və Səfəvi cəsuslarını edam etdirmişdir. Anadolu Qanuni Sultan Süleymandan sonra ilk dəfə bir padşah görmüşdü. 1638 tarixində başlayan Bağdad səfəri ilə 14 ildir Səfəvi zülmünə məruz qalan Bağdad şəhəri Osmanlı hakimiyyətinə geri qaytarıldı. Bağdad səfəri Osmanlı tarixinin ən şanlı və göstərişli səfəri olmuş və Sultan IV. Murad bu səfərdən sonra "Bağdad fatehi" ləqəbi ilə anılmışdır. 40 günlük mühasirədən sonra ələ keçən şəhərdə ilk öncə İmam-i Əzəmi ziyarət edən IV. Murad Səlahəddin Eyyubi ilə müqayisə edilir. Bağdadın fəthindən sonra sultan tarixə keçən o məşhur cümləni demişdir.

"Bağdadı almağa çalışmaq, Bağdadın özündən daha gözəldir ! "

IV. Murad bütün bu səfərlərdə Osmanlı ordularını şəxsən özü idarə etmiş və böyük hərbi bacarığını nümayiş etdirmişdir. Səfər müddətində Anadoludakı bütün üsyanlar yatırıldı. Səfəvilər qəti Osmanlı qalibiyyəti halında çarəsiz qalıb sülh təklif etdi və beləliklə, tarixdə Qəsr-i Şirin müqaviləsi olaraq bilinən sülh müqaviləsi bağlandı (1639). Sülh şərtlərinə görə Mesopotamiya Osmanlı torpağı elan edildi və I. Dünya Müharibəsinə qədər Osmanlı torpağı olaraq qaldı. Sultan IV. Murad paytaxta dönər dönməz məşhur dövlət adamlarını öz ətrafında birləşdirdi. Lakin xəstəliyi və gənc yaşda vəfatı onun bütün planlarını pozdu.

Vəfatı[redaktə | əsas redaktə]

IV. Murad 1640 tarixində İstanbulda 28 yaşında gözlənilmədən vəfat etdi.[7] Xəstə olduğu və Bağdad səfərindən xəstə vəziyyətdə qayıtdığı, ölməzdən əvvəl Avropaya səfər hazırlığı gördüyü bilinməkdə idi. Ölüm səbəbi bilinmir, lakin tarixçilər əsasən iki yerə ayrılır. Avropa qaynaqlarında ölüm səbəbi olaraq seyroz, Osmanlı qaynaqlarında isə damcı xəstəliyindən ölməsi qeyd edilir. IV. Murad ölüm döşəyində ikən qəfəs həyatı yaşayan doğma qardaşı Şahzadə İbrahimin öldürülməsi üzrə əmr versə də, Şahzadə İbrahimin ailənin tək oğlan övladı olması səbəbi ilə bu əmri icra olunmamış və ondan sonra taxta Şahzadə İbrahim oturmuşdur. IV. Muradın bu əmri vermə səbəbi isə qardaşının zəif xarakterli olması və əgər taxta keçərsə, ölkənin böyük bir uçuruma doğru getməsinə inanması idi.[8]

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Hərəmxanası[redaktə | əsas redaktə]

  • Şəmsi-pəri Hasəki (d. 1612 - ö. 1675) - Əslən albaniyalı olub, İskəndər bəyin ailəsindən olan Osman bəyin qızı və sədrəzəm Nasuh Paşanın uzaq qohumudur. 1626-cı ildə Ayşə Sultanın nədiməsi ikən Kösəm Sultan tərəfindən IV Murada təqdim olunmuşdur. Xalası qızı Aynizad Xatunu nədiməsi olaraq, qardaşı Yəhya ağanı isə padşah yavəri olaraq saraya qəbul etdirmişdir.
  • Huri-çöhrə Hasəki (d. 1613 - ö. 1689) - Əslən gürcü olub, Maçutadze ailəsindəndir. 1628-ci ildə saraya hədiyyə olaraq göndərilmiş və IV Muradla evləndirilmişdir. Ərinin vəfatından sonra ölümünə qədər Ədirnə Sarayında yox, Hünkar Qəsrində yaşamışdır. Böyük bacısı Laləzar Xatun isə Kənan Paşa ilə evləndirilmiş ancaq Kösəm Sultanın istəyilə 1648-ci ildə bu nigah pozulmuş və Kənan Paşa Kösəm Sultanın qızı Atiyə Burnaz Sultana evlənmişdir. Laləzar Xatun isə geri qalan ömrünü bacısıyla yaşadı və 1674-cü ildə vəfat etdi.
  • Ayşə Hasəki Sultan (d. 1614 - ö. 1680) - Əslən albaniyalı olub, Jonima ailəsindən olan Həsən bəyin qızı və sədrəzəm Kəmankeş Qara Mustafa Paşanın qardaşı qızıdır. Böyük qardaşı isə Silahdar Musa ağadır. 1630-cu ilin may ayında Ədirnə Sarayında IV Muradla nigahlandı və hasəki sultan elan edildi. Nigah əsnasında vəkili olaraq Əyyub Paşa iştirak etmişdir. Ərinin vəfatından sonra Ədirnə Sarayında yaşadı.
  • Sənubər Hasəki (d. 1616 - ö. 1677) - Əslən bosniyalı olub, kəniz olaraq saraya alınmışdır. Kösəm Sultan tərəfindən tərbiyə edilmiş və 1631-ci ildə IV Muradla nigahlanmışdır. Böyük bacısı Dilavər Xatuna sultan tərəfindən Çuxurhisarda bir köşk hədiyyə edilmiş, ərinin vəfatından sonra isə burada yaşamağa başlamışdır. Uzaq qohumu olan İsmayıl Paşa isə 1659-cu ildə I İbrahimin qızı Atikə Sultanla evləndi və 1666 tarixində Ərzurumda vəfat etdi.
  • Şəmsi-şah Hasəki (d. 1619 - ö. 1698) - Əslən gürcü olub, əsl adı Zilihan Dadianidir. Atası Dadiani ailəsindən olan II Levantin Dadianidir. 1634-cü ilin mart ayında 50 min qızıl sikkə mehrlə Topqapı sarayında IV Muradla evləndirildi. Nigah əsnasında vəkili olaraq Qızlar ağası İdris ağa iştirak etdi. Ərinin vəfatından sonra Ədirnə Sarayında yaşadı və burada vəfat etdi.
  • Ayşə Məhziba Hasəki (d. 1622 - ö. 1691) - Əslən çərkəz olub, əsl adı Ayşə Alegukovna Şogenukovadır. Atası Kabardey hökmdarı Aleguko Şogenukovdur. 1639-cü ilin iyul ayında 53 min qızıl sikkə mehrlə Topqapı sarayında IV Muradla evləndirildi. Nigah əsnasında vəkili olaraq Tulumcuzadə Dərviş Abdi Əfəndi iştirak etdi. Ərinin vəfatından sonra Ədirnə Sarayında yaşadı və burada vəfat etdi.
  • Əsma Hasəki Sultan (d. 1620 - ö. ?) - Əslən yunan olub, 3 yaşında ikən qaçırılmış və saraya alınmışdır. Kösəm Sultan tərəfindən tərbiyə edilmişdir. IV Muradla nigah tarixi bilinməsə də, bu evlilikdən 3 sultan və 1 şahzadə dünyaya gətirdiyi məlumdur. [9]

Oğlan uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

Qız uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

  • Gövhərxan Sultan (d. fevral 1630 – ö. ?) - 1645-ci ildə Kürəkən Hasəki Mehmed Paşa ilə evləndirilmişdir.
  • Xanzadə Sultan (d. 1630 – ö. 1675) - Avqust 1645 tarixində Kürəkən Nəqqaş Həsən Paşa ilə evləndirilmişdir.
  • Əsməhan Qaya Sultan (d. 1633 – ö. 28 fevral 1659)
  • Gülbahar Sultan (d. 1634 - ö. 1645) - zəhərlənərək ölmüşdür.
  • Safiyə Sultan - 1659-cu ildə Kürəkən Abaza Hüseyn Paşa ilə evləndirilmişdir.
  • Fatma Sultan (d. 1636 – ö. 1640)
  • Rabiyə Sultan (d. 1636 – ö. 1690)
  • Ruqiyə Sultan (d. 1640 – ö. yanvar 1690) - Yanvar 1663 tarixində Şeytan Divrikli İbrahim Paşa ilə evləndirilmişdir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  1. E. van Donzel, Islamic Desk Reference: Compiled from the Encyclopaedia of Islam, Brill Academic Publishers, s. 219
  2. Robert Bator, Daily Life in Ancient and Modern Istanbul, Runestone Press, s. 42
  3. Douglas Arthur Howard, The History of Turkey, Greenwood Press, s. 195
  4. 4,0 4,1 Sorularla Osmanlı İmparatorluğu, 4. Murat, Erhan Afyoncu
  5. Hopkins, Kate (03-24-2006)Food Stories: The Sultan's Coffee Prohibition
  6. 6,0 6,1 İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, Cilt 3, TTK Yayınları, s. 192.
  7. İslam Ansiklopedisi, cilt: 31, sayfa: 182
  8. http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:FuaQLqMC5yIJ:www.ttk.gov.tr/index.php%3FPage%3DSayfa%26No%3D116+&cd=1&hl=tr&ct=clnk
  9. Cəlal Təmruqoğlu, "Osmanlı Hanedanı"