Katib Çələbi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Katib Çələbi
Doğum tarixi 1609(1609-02-00)
Doğum yeri İstanbul, Osmanlı İmperiyası
Vəfat tarixi 6 oktyabr 1657(1657-10-06)
Vəfat yeri İstanbul, Osmanlı İmperiyası
Vətəndaşlığı
Fəaliyyəti iqtisadçı, tarixçi, coğrafiyaşünas, yazıçı, bioqraf[d]
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Katib Çələbi (əsl adı Mustafa bin Abdullah, fevral 16096 oktyabr 1657) — XVII əsr görkəmli osmanlı alimi, tarixçisi, yazıçısı və coğrafiyaşünası.

Din, hüquq, siyasət, ədəbiyyat, coğrafiya, tarix, biblioqrafiya və başqa elm sahələrində əsərləri məlumdur.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Katib Çələbi dünyəvi elmlərlə dini elmləri birləşdirməkdə şöhrət qazanmış türk dünyasının görkəmli coğrafiyaşünaslarından biridir. Əsərlərinin bir hissəsi başqa mənbələri araşdırmaqla başa gəlsə də, "Cahannüma" əsəri ilə coğrafiya tarixində özünəməxsus yer tutur. Bu əsərdə o Yapon adalarından başlamış Ərzurum və İraq sərhədlərinə qədər ölkələr haqqında məlumatlar verir. Əsər bu ərazilərdə yerləşən xalqların adət-ənənəsi, mədəniyyəti, məşğuliyyəti, təbiəti haqqında verilən zəngin məlumatlarla fərqlənir. Katib Çələbi öz dövrünün bir çox Avropa alimlərindən irəli gedərək dünyanın kürə şəklində olması fikrinin tərəfdarlarından olmuşdur.

"Dünyanın hansı tərəfindən baxırsansa o, kürə kimi görünür" kimi fikir söyləyən İbrahim Haqqı (1703-1780) da Günəş, planetlərin hərəkəti, Günəş və Ay tutulmalarını izah edərkən Çələbinin "Cahannüma" əsərindən kifayət qədər istifadə etmişdir.

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Kəşfüz-Zünun an Esamil-Kütüb vəl-Fünun": Ərəbcə yazılmış on beş minə yaxın kitab və on minə yaxın müəllifi tanıdan böyük bir bioqrafik ensiklopediyadır. Misirdə, Almaniyada və İstanbulda nəşr edilmiş, latın dilinə tərcümə edilmişdir.
  2. "Cahannüma": Ən qədim Osmanlı coğrafiya kitabıdır. Xəritələri ilə birlikdə İbrahim Muteferrikanın mətbəəsində nəşr olunmuşdur. Bəzi Avropa dillərinə tərcümə edilmişdir.
  3. "Tuhfet-ül Kibar fi Əsfar-il Bihar": Dənizçilik tarixi baxımından önəmli bir əsərdir. Osmanlı dövləti zamanındakı dəniz müharibələrindən bəhs edir.
  4. "Təqvim-üt-Təvarih": 1648-ci ilədək baş vermiş hadisələrin xronoloji izahından ibarətdir. Ərab və fars dillərində nəşr edilmişdir.
  5. "Fəzləkət-üt-Təvarih": Bir müqəddimə, üç sübut və bir son sözdən ibarət olan bu əsər, varlıqların başlanğıcı, peyğəmbərlərin və hökmdarların tarixi barədə kitabdır.
  6. "Fəzləkə": "Fəzləkət-üt-Təvarih"in davamı sayıla bilər. 1591-ci ildən 1654-cü ilə qədər baş vermiş hadisələrdən bəhs edir. 1879-cu ildə iki cilddə nəşr edilmişdir.
  7. "Qanunnamə"
  8. "Tarih-i Firəngi"
  9. "Tarih-i Kostantiniyye ve Kayasire"
  10. "İrşad-ül-Hayafa ila Tarix-ül-Yunan vər-Rum"
  11. "Süllem-ül-Vusul ila Tabakat-il-Fuhul"
  12. "İhlam-ül-Müqəddəs"
  13. "Tuhfet-ül-Ahfar fil-Hikem vəl-Əmsal vəl-Əşar"
  14. "Dürer-i Müntesira vəl Gurer-i Münteşira"
  15. "Düstur-ül-Amel fi İslahil-Halal"
  16. "Beydavi Təfsiri Şərhi"
  17. "Hüsn-ül-Hidayə"
  18. "Rəsm-ür-Rəcm bis-Sim vəəl-Cim"
  19. "Cami-ul-Mütun min Cüll-il-Fünun"
  20. "Mizan-ül-Haqq fi İxtiyar-il-Ehaq"

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]