Əbu Hənifə

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Əbu Hənifə - Əhli Sünnətin 4 böyük İmaminin birincisi olan İmam-i Əzəm Əbu Hənifə, Hicri 80 (Miladi 699) Küfədə (Bəzi tarixcilərə qörə Kabul-Əfqanıstan) anadan olmuşdur. Ən Böyük İmam mənasinda "Əl-İmam Əl-Əzəm" ləqəbi ilə bilinən, Əbu Hənifə künyəsi ilə Məşhur Əl-Numan bin Sabit bin Numan Zuta əl-Mərzuban Ət Teymi Ət Kufi böyük müctəhid və fiqh elmində Hənəfi məzhəbinin İmam və alimidir.1

Elmdə dərinləşən imam, İslamın əsas prinsiplərindən olan "nəhyi anil münkər" olaraq, Zamanında Əhli Beytə zülm etdikləri üçün Əməviləri tənqid edirdi, Abbasilər dövründə də zülmün davam etdiyini görən Əbu Hənifə, Abbasi iqtidarını da tənqid eləməyə başladı. Zalımlar tərəfindən ona təklif edilən qazilik məqamını rədd etdi. Onların zülmünə ortaq olmadı. Hakimiyyətə qarşı çıxdığı üçün Xəlifə tərəfindən həbs edilib dəfələrlə şallaqlandı və bütün bu işkəncələrin nəticəsində şəhid olaraq dünyasını dəyişdi. Çünki, Allah Rəsulu (s) buyurur: "Cihadın ən üstünü zalım sultana haqq sözü deməkdir"

Şeyxləri[redaktə | əsas redaktə]

Tarixçi İbnul Əsirin nəql etdiyinə görə Numan gənc yaşlarında atasıyla bərabər həccə gedərkən, orada Tabiundan Ata bin Əbi Rəbəh və fəqih səhabə Abdullah ibni Ömərdən hədis dinləmişdir. Zəhəbinin nəqlinə görə İmam Əbu Hənifə Atiyyə Əl Avfi, Abdur Rahman bin Hurmuz Əl Arəc, İkrimə, Nafi və Qatədədən də hədis dinləmişdir. Məşhur fəqih Hammad bin Əbi Suleymanın fiqh dərslərində 18 il iştirak etmişdir. Fiqh elmini İbrahim Ən Nəxai, Şabi, Qazi Şureyh, Alqamə bin Qeys, Məsruk bin Əl Əcda kimi böyük fiqh ustadlarından da təhsil etmişdir.

Təhqiqatçılar çox yaxşı bilirlər ki, fiqhdə çox sayda əhli-sünnə imamı olmuşdur. Yeddinci hicri-qəməri əsrində həmən vaxtın hökumətinin göstərişinə əsasən əhli-sünnənin fiqhi məzhəblərinin aşağıdakı dörd məzhəbdən ibarət olmasına qərar verildi:

1. Əbu Hənifənin məzhəbi

2. Malik ibn Ənəsin məzhəbi

3. Muhəmməd ibn İdris Şafeinin məzhəbi

4. Əhməd ibn Hənbəlin məzhəbi

Bu məqaləmizdə hənəfilərin imamı olan Əbu Hənifə Noman ibn Sabit haqqında bir sıra əhli-sünnə alimlərinin nəzərlərinə əsasən məlumat verməyə çalışmış və onun Peyğəmbərin Əhli-beytinə (əleyhimussalam) münasibəti və Əhli-Beytin də (əleyhimussalam) ona olan münasibəti haqqında qısaca söz açmışıq.

Əbu Hənifə əhli-sünnənin dörd məzhəb fəqihlərindən biridir. Tarix boyu milyonlarla insan ona təqlid etmişdir. Günümüzdə də dünyanın müxtəlif yerlərində çoxlu müqəllidləri mövcuddur. O, İmam Sadiqin (əleyhissalam) hədis ravilərindən olmuşdur. Bu barədə ətraflı məlumat almaq üçün əhli-sünnənin böyük alimlərindən olan Yusif ibn Əbdurrəhman Mizzinin “Təhzibul-Əhkam” kitabına müraciət edə bilərsiniz. O, həmçinin İmam Sadiqdən (əleyhissalam) dərs almış və imamdan (əleyhissalam) dərs aldığı iki il ilə bağlı belə demişdir: “O iki il olmasa idi Noman mütləq həlak olardı”.

Əbu Hənifə Peyğəmbərdən (sallallahu əleyhi və alih) çox az sayda hədis bilirdi. Buna görə də bəzi əhli-sünnə alimləri onun haqqında belə demişdir: “Əbu Hənifə hədisdə yetim idi”. Digər tərəfdən isə bəzi əhli-sünnə alimləri onu hədisləri zəif olan bir ravi və ya “Muztəribul-hədis” (hədisi qarışdıran) kimi tanıtdırmışlar.

Əbu Hənifə İslam dinində qiyas əsasında fətva verməyin banilərindən sayılır. Əlbəttə Əbu Hənifədən əvvəl qiyas əsasında hökm çıxaran İblis olmuşdur. İmam Sadiq (əleyhissalam) Əbu Hənifəni qiyasdan çəkindirərkən bu məsələyə işarə etmiş və buyurmuşdur: “Ən birinci qiyas edən İblisdir”.

Allahın dinində qiyas etmək haramdır. Belə ki, Əhli-beyt (əleyhimussalam) imamlarından bu işin haram olması ilə bağlı 500-dən çox hədis gəlmişdir. Buna əsasən də Əbu Hənifənin məktəbi Əhli-beytin (əleyhimussalam) nəzərində batildir və bu məzhəbin fiqhi məbnaları İblisin məbnaları kimi tanıtdırılmışdır.

Əbu Hənifə Əhli-beyt (əleyhimussalam) məktəbinin müqabilində məzhəb təsis etməklə qalmamış, İmam Sadiqlə (əleyhissalam) aşkar müxalifətdən də çəkinməmişdir. O, özü etiraf edir ki, bir gün (Abbbasi xəlifəsi) Mənsur Dəvaniqi mənim üçün xəbər göndərdi ki, camaat Cəfər ibn Muhəmmədə (İmam Sadiqə) aldanıb və ona tərəf üz tutur. Gərək elə bir iş görək ki, o, camaatın nəzərində etibardan düşsün. Buna görə də bir neçə məsələ hazırla və Cəfər ibn Muhəmmədin (əleyhissalam) hüzurunda müzakirəyə qoy ki, o, cavab verə bilməyib camaatın gözündən düşsün. Əbu Hənifə deyir ki, mən çətin məsələlərdən ibarət qırx məsələ hazırladım və onun hüzurunda müzakirəyə qoydum. Amma Cəfər ibn Muhəmməd (əleyhissalam) bu məsələlərin hamısına tək-tək cavab verdi.

Tələbələri[redaktə | əsas redaktə]

Kufə şəhərində elm halqaları quran Əbu Hənifənin təxminən 4000 tələbəsi olmuşdur ki, bunlardan qırxa yaxını ictihad səviyyəsinə varmışlar. Onlardan ən məşhuru ikidir və onları Hənəfi məzhəbi kitablarında onların görüşü zikr edildikdə "qavlu imameyni" yəni iki imamın görüşü deyilir. İsimləri belədir:

  1. Əbu Yusuf Yaqub bin İbrahim
  2. Muhəmməd bin Həsən Əş Şeybəni

Digər məşhur tələbələrdən: Davud Ət Tai, Əsəd bin Amr, Həsən bin Ziyad, Əli bin Mushir, Zufər bin Huzeyl Əl Ənbəri, Afiyə bin Yezid Əl Avdi və Hibban bin Əli. Alləmə Abdullah ibn Mübarək də Əbu Hənifənin elmindən xeyli faydalanmışdır.

Alimlər arasında mövqeyi[redaktə | əsas redaktə]

Allah Rəsulu – sallallahu aleyhi və səlləm – səhih bir hədisdə buyurur:

"Şübhəsiz ki, Alimlər Nəbilərin varisləridir."

Əbu Hənifə haqqında İmam Hafiz İbn Kəsirin "Əl Bidayə Vən Nihayə fit Tarix" adlı kitabında digər alimlərdən nəql elədiyi tərcümeyi – halı:

"İmam Əbu Hənifə. Adı, Numan bin Sabit Ət Teymi - onların mövlasıdır - Əl Kufi. İraqın fəqihi, İslam İmamlarından, məşhur böyüklərindən, əsas alimlərdən biri, tabe olunan məzhəblərdən birinin imamıdır və onlardan ilk vəfat edənidir. Çünki, səhabə əsrini, Ənəs bin Maliki görmüşdür. Başqa səhabələri gördüyü də söylənmişdir. Bəzi alimlər onun 7 səhabədən rəvayət etdiyini qeyd etmişlər.Həmçinin Tabiundan bir qrupdan rəvayət etmişdir, onlardan: Hakəm, Hamməd bin Əbi Suleyman, Sələmə bin Kuheyl, Amr Əş Şabi, İkrimə, Ata, Qatədə, Zuhri, İbn Ömərin mövlası Nafi, Yahya bin Said Əl Ənsari və Əbu İshaq Əs Səbi. Ondan bir qrup rəvayət etmişdir, onlardan:Oğlu Hammad, İbrahim bin Təhmən, İshaq bin Yusuf Əzraq, Əsəd bin Amr Əl Qazi, Həsən bin Ziyad Əl Lului, Həmzə Əz Zəyyət, Davud Ət Tai, Zufər, Abdur Razzaq, Əbu Nueym, Muhəmməd bin Həsən Əş Şeybani, Həşim, Vəki və Əbu Yusuf Əl Qazi. Yahya bin Muin deyir: "Əbu Hənifə güvənilən ravidir/siqadır, doğruluq əhlindəndir, yalanla ittiham edilməmişdir. İbn Hubeyrə onu qazi olsun deyə zor tətbig etdi, lakin o qazi olmaqdan üz döndərdi."

Yahya bin Said fətvada onun görüşünü istifadə edərdi və deyərdi: "Allaha qarşı yalan söyləmərik! Əbu Hənifənin görüşündən daha gözəl bir görüş eşitmədik. Onun əksər görüşlərini qəbul edirik."

Abdullah ibn Mübarək dedi: "Əgər Allahın məni Əbu Hənifə və Sufyən Əs Sevri ilə dəstəkləməsi olmasaydı, mən də başqa insanlar kimi olardım."

Şafi, Malikdən nəqlən dedi: "O adamı gördüm (Əbu Hənifəni) əgər sənə bu sütunun qızıl olduğunu desə, mütləq bu haqda hüccət/dəlil gətirər."

Şafi dedi: "Kim fiqh öyrənmək istəyirsə onun Əbu Hənifəyə ehtiyacı var, kim siyər öyrənmək istəyirsə onun Muhəmməd bin İshaqa ehtiyacı var, kim hədis öyrənmək istəyirsə onun Malikə ehtiyacı var, kim təfsir öyrənmək istəyirsə onun da Muqatil bin Suleymana ehtiyacı var."

Abdullah bin Davud Əl Hureybi: "İnsanların öz namazlarında - fiqhi hifz etdiyi və onlar üçün asanlaşması səbəbilə - Əbu Hənifə üçün dua eləmələri lazımdır."

Sufyən Əs Səvri və İbn Mübarək dedi: "Əbu Hənifə öz zamanında yer üzünün ən fəqihi idi." Əbu Nueym dedi: "O, məsələlərdə dərinə dalan kimsəydi." Məkki bin İbrahim dedi: "Yer üzünün ən çox biləni/alimiydi." Xatib, isnadıyla Əsəd bin Amrdan rəvayət edir: Əbu Hənifə gecə namaz qılar və bütün gecə Quran oxuyardı. Qonşuları onun halına acıyana qədər ağlayardı. 40 il İşa namazında aldığı dəstəmazla sübh namazını qıldı. Öldüyü zaman artıq Quranı 70 000[Mənbə göstərin] dəfə xətm etmişdi. Vəfatı bu ilin, yəni 150 – ci ilin rəcəb ayında oldu. İbnu Maindən isə 151 – ci ildə vəfat etdiyi görüşü var. Başqaları isə 153 – cü ildə vəfat etdiyini demişlər. Lakin, doğru olan birinci görüşdür. Hicri 80 – ci ildə doğulan, 70 yaş ömür sürüb. Camaatın çoxluğu səbəbilə Bağdadda cənazə namazı 6 dəfədə qılındı. Qəbri də Bağdaddadır. Allah ona rəhmət etsin. (Amin)"

Əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

  1. Yusuf bin Xalid Əs Səmtiyə vəsiyyət
  2. Oğlu Hammada vəsiyyət
  3. Əl Qasidətun Numaniyyə
  4. Osman Əl Bəttiyə cavab
  5. Əl Alim vəl Mutaalim
  6. Əbu Yusufa vəsiyyət
  7. Tövhid vəsiyyəti
  8. Əl Fiqhul Əkbər
  9. Əl Fiqhul Əbsat
  10. Müsnəd