III Murad

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
III Murad
مراد ثالث - Murād-i sālis
III Murad
Osmanlı Xanədanı
Sələfi: II. Selim
Xələfi: III. Mehmed
 
Təvəllüdü: 4 iyul 1546(1546-07-04)
Manisa
Vəfatı: 16 yanvar 1595 (48 yaşında)
İstanbul
Atası: II. Səlim
Anası: Afife Nurbanu Sultan
Həyat yoldaşı: Safiye Valide Sultan

Mihriban Hatun Şahuban Hatun Nazperver Hatun Şemşi Ruhsar Hatun Fahriye Hatun

Uşaqları: Oğlan uşaqları:III. Mehmed

Şehzade Selim Şehzade Bayezit Şehzade Mustafa Şehzade Osman Şehzade Cihangir Şehzade Abdullah Şehzade Abdurrahman Şehzade Hasan Şehzade Ahmet Şehzade Yakup Şehzade Alemşah Şehzade Yusuf Şehzade Hüseyin Şehzade Korkut Şehzade Ali Şehzade İshak Şehzade Ömer Şehzade Alaüddin Şehzade Davud

Qız uşaqları: Ayşe Sultan (1570 - 1605) - Safiye Valide Sultan'ın qızıdır. Fatma Sultan (1580 - 1620) Mihrimah Sultan (1592 - ?) Amriye Sultan Fahriye Sultan (1594 - 1656) Rukiye Sultan - Şemşi Ruhsar Haseki Sultan'ın qızıdır.

 
İmzası: İmzası

Şəhzadəliyi[redaktə | əsas redaktə]

II. Səlimin Nurbanu Sultandan olan ən böyük oğlu və varisidir. [1] Yaxşı bir təhsil alan şahzadə Ərəb və Fars öyrəndi. 1558-ci ildə atası II. Səlimin Manisa Sancakbeyliğinden Karaman Qubernatorluğuna təyin edilməsi nəticəsində babası Qanuni Sultan Süleyman tərəfindən Alaşehir Sancakbeyliğine göndərildi. Atası II. Səlim padşah olduqdan sonra isə Manisa Sancakbeyliğine göndərildi. Atası II. Səlimin vəfatından sonra 22 dekabr 1574'te İstanbula gələrək Osmanlı taxtına oturdu.

Padşahlığı[redaktə | əsas redaktə]

22 dekabr 1574 (Ramazan ayı) Çərşənbə səhəri, Osmanlı mülkünü götürər götürməz fətva ilə ilk iş olaraq 5 qardaşını boğdurmuştur. [2] Osmanlı Dövləti, Lehistan rəhbərliyinə hakim olmaqla Avstriyaya qonşu olan iki müttəfiq əldə etmiş olacaqdı. Fransızlarla Qanuni dövründə yaxşı münasibətlər qurulmuşdu. Lakin Fransız taxtının boşalması ilə Lehistan'da iqtidar boşluğu meydana gəldi. III. Muradın istəyi ilə Ərdəl Beyi Bathary, Lehistan kralı oldu. Lehistan ilə edilən razılaşmalar nəticəsində şimal sərhədi təhlükəsiz hala gətirildi.

III. Murad taxta keçdiyində Şimali Afrika sahillərindən yalnız Mərakeş Osmanlı torpaqlarına katılmamıştı. 1578-ci ildə Ramazan Paşa əmrindəki Osmanlı qüvvələri Fasın ələ keçirərək bölgədəki Portuqaliya gücünü qırdılar.

1586-cı ildə Sultan III Muradın əmri ilə ucaldılmış darvaza (Şirvanşahlar sarayı, Bakı)

1584-ci ildə bir Yeniçəri üsyanında öldürülən Trablusgarp valisi Ramazan Paşanın ailəsini İstanbula gətirən gəmiyə Kefalonya sahillərində Venesiya gəmiləriylə hücum təşkil nəticəsində Venesiya ilə uzun müddətdir davam edən sülh sona çatdı. Venesiya Senatına bir ultimatum göndərən III. Murad, Ramazan Paşanın ailəsini və mallarını Prevezedə gətirtmək bacardı. Venedikin də sülhü qorumaq istəməsi üzərinə iki dövlət arasındakı məsələ həll edildi.

III. Murad zamanında Ceneviz, Venesiya və fransızlara verilən Kapitulyasiyalar ilə ticarət gəmiləri Osmanlı limanlarında ticarət etmə haqqına sahib idilər. 1583'de İngiltərə Kraliçası I. Elizabeth bir elçi göndərərək eyni imtiyazlardan faydalanmaq istədiyini ifadə etdi. Venesiya və Ceneviz xaricindəki kapitülasyonu olmayan dövlətlərin taciri, Fransız bayrağıyla Osmanlı limanlarına gəlirdi. 1572'daki Bartalameos Katliamı üzündən Katoliklərdən üz çevirməyə başlayan Osmanlı hökuməti, Papanın qoyduğu strateji hərb vəsaiti embarqosunu qırmaq üçün Protestant olan İngiltərəyə yaxınlaşdı. [3] Beləcə Aralıq dənizində İngilis-Fransız rəqabəti başlamış oldu. Bu rəqabətdən Osmanlı Dövləti də bir çox siyasi mənfəət qazanmış oldu.

Şah I. Tahmasb'ın oğlu Şah II. İsmail, Osmanlı Dövləti və Səfəvi Dövləti arasındakı sülh antlaşmalarına riayət etməmiş və Osmanlıya bağlı bəzi Əmrləri öz tərəfinə çəkməyi bacarmışdı. Osmanlı hökuməti Van Beylerbeyine təlimat verərək orada əmin-amanlığın təmin edilməsini istəmişdi. Safeviler'in Luristan valisinin Osmanlı dövlətinə sığınması onsuz da gərgin olan münasibətləri daha da kötüleştirdi. Bu vaxt Şah II. İsmail ölmüş, Səfəvi Hanedanlığı'nda taxt döyüşləri başlamışdı. Bu vəziyyətdən faydalanmaq istəyən Van Bəylərbəyi, Safeviler'e hücum etdi. İlk Səfəvi müharibəsi on iki il (1577 - 1589) sürdü. Özdemiroğlu Osman Paşa əmrindəki Osmanllı birlikləri Səfəvi qüvvələrini Çıldır'da məğlub etdi. [4] Bu döyüşdən sonra bütün Gürcüstan fəth edildi. 1578'de Tbilisi, Osmanlı vilayəti vəziyyətinə gətirildi. Oxşar il Şirvan da məşəl Müharibəsi ilə Osmanlı torpaqlarına qatıldı. Bu inkişaflar üzərinə Səfəvilər sülh istəmək məcburiyyətində qaldı. 21 Mart 1590 tarixində Ferhat Paşa Andlaşması (İstanbul Müqaviləsi) imzalandı. Bu müqaviləyə görə Qars, Təbriz, Tiflis, Gəncə və Şehrizur Osmanlı Dövlətində qalacaqdı. Bu andlaşma ilə Osmanlı dövləti şərqdə ən geniş sərhədlərinə çatmış olurdu.

1590-cı ildə Avstriya ilə edilən 8 illik barış andlaşması 1593-ci ildə, Telli Həsən Paşanın başıbozukların meydana gətirdiyi Uskukların üzərinə getməsini döyüş səbəbi sayan Avstriya ilə pozuldu. Avstriya İmperatoru II. Rudolf ödəməkdə olduğu vergini vermədiyi kimi Əflak, Ərdəl və Bogdan bəylərini də üsyana təşviq etdi. Telli Həsən Paşa Xorvatiya sərhədindəki Siska qalasını mühasirə altında tuturdu. Həsən Paşa və minlərlə əsgərlə birlikdə and Herzegovina Sancakbeyi də şəhid düşdü. Bunun üzərinə Sinan Paşanın təkidi ilə 1593-ci ildə Avstriyaya döyüş elan edildi. Savaş davam edərkən 16 Yanvar 1595'de III. Murad İstanbulda iflic keçirərək vəfat etdi. Cənazəsi Ayasofya Məscidi həyətinə dəfn edildi.

Takîyüddin tərəfindən 1577'de qurulan Tophane rəsədxanasında 1580-ci ildə sökdürmüşdür.

Ölümündən sonra[redaktə | əsas redaktə]

1574'ten 1595'e qədər 21 il Osmanlı Dövlətinin başında durmuşdur. Səltənəti müddətində başvəziri olan Sokollu Mehmet Paşanın təsirində qalmışdır. Səltənəti dövründə həyat yoldaşı Safiye Sultan, xüsusilə Sokollu Mehmet Paşanın 1579-ci ildəki ölümündən sonra dövlət rəhbərliyində olduqca əhəmiyyətli bir rolu boynuna götürmüşdür. Səltənəti müddətində Osmanlı torpaqlarının genişliyi 19.902.000 km²'dir yüksəlmişdir. Osmanlı Dövləti ən geniş torpağa bu zamanda çatmışdır. III. Murad 16 Yanvar 1595'te 49 yaşında ikən vəfat etmiş, Qəbri Ayasofya Məscidi həyətindəki türbəsinə dəfn edilmişdir. Ayrıca Beşiktaşdakı Yahya Əfəndi Türbəsini etdirmiş, Fethiye məscidini də kilsədən məscidə çevirmişdir. Bir Avstriyalı tarixçisi Hammer, III. Muradın səltənəti boyunca 11 dəfə sədrəzəm, 7 dəfə şeyhülislam dəyişdirdiyini, düşüncələrində bir sabitlik olmadığını, zövqə, təsəvvüfə və şeirə meylli bir insan olduğunu, ətrafında remilciler, münəccimlər gəzdiyini bildirməkdə və bu istiqamətiylə tənqid etməkdədir.

Səltənəti dövrndə baş vermiş bəzi önəmli hadisələr[redaktə | əsas redaktə]

  • Venesiya İle razılaşma yeniləndi.
  • Portuqaliyalı Vadisseyl Müharibəsi edildi.
  • İspaniyaya qarşı İngiltərəyə yardımlar edildi.
  • Lehistan kralının təyinində çıxan mübarizə qazanıldı və 1577'de Lehistan da Osmanlılara tabe oldu
  • 1578'de Osmanlı tabeliyində olan Krım xanlığı Rusiyaya döyüş elan etdi. Moskvaya qədər irəliləyərək Rusiyanı vergiyə bağladı.
  • 1578'de Səfəvilər ilə döyüşlər başladı. Çıldır zəfəri əldə edildi.
  • 1582'de Tbilisi Müdafiəsi edildi. Tiflis və Şirvan fəth edildi.
  • 27 gündə Qars qalası tikildi.
  • 1582'de Osmanlı tarixinin ən böyük əyləncələrindən birini təşkil oğulları üçün qırx gün qırx gecə sünnət mərasimi təşkil etmişdir. [Kaynak ifadə]
  • 1583'te məşəl Müharibəsi qazanıldı.
  • 1585'te Təbriz dördüncü dəfə fəth edildi. Gəncə şəhəri alındı.
  • 1590-cı ildə Ferhat Paşa Müqaviləsi imzalandı. Xəzər dənizinə qədər Osmanlı hakimiyyətinə alındı. Şərqdə ən geniş sərhədlərə çatıldı.
  • 1593'te Müqəddəs Roma Cermen İmperatorluğuna hərb elan edildi.
  • 1594'te Yanıkkale fəth edildi.
  • Dövriyyədə olan o zamanki metal pulun qızıl və gümüş nisbəti azaldılaraq dövlətin tarixindəki gəlmiş keçmiş ən böyük develüasyon reallaşdırılmışdır.
  • 1577-ci ildə Tophane kürəklərində Takîyüddîn'in rəhbərliyi altında bir rəsədxana olan Takiyüddin'in Rəsədxanası qurulmuşdur
Osmanli-nisani.svg
 
Osmanlı sultanları
Flag of the Ottoman Empire.svg