III Murad

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
III. Murad
مراد ثالث
III. Murad
12. Osmanlı Sultanı
22 dekabr 1574 — 16 yanvar 1595
Sələfi: II Səlim
Xələfi: III Mehmed
 
Dini: Sünni, İslam
Təvəllüdü: 4 iyul 1546(1546-07-04)
Manisa, Osmanlı dövləti
Vəfatı: 16 yanvar 1595 (48 yaşında)
İstanbul, Osmanlı imperiyası
Atası: II Səlim
Anası: Nurbanu Sultan
Həyat yoldaşı: Safiyə Sultan
 
Tuğra: Tuğra

III. Murad (Osmanlı türkcəsi: مراد ثالث - Murād-i sālis) (4 iyul 1546Manisa – 16 yanvar 1595İstanbul), 12. Osmanlı padşahı və 91. İslam xəlifəsidir. Səltənəti zamanında Osmanlı dövlətinin sahəsi 19.902.000 km²-ə qədər yüksəlmişdir.[1] 21 il hakimiyyətdə qalan III. Murad dönəmində 11 sədrəzəm, 7 şeyxülislam dəyişmişdir. Dövrün tarixi qaynaqlarında qərarsız, dinə və şeiriyyata düşkün olaraq təsvir olunan III. Muradın ətrafında həmişə rəmmal və münəccimlərin olduğu qeyd olunur.[2]

Şahzadəliyi[redaktə | əsas redaktə]

II. Səlimin Nurbanu Sultandan olan ən böyük oğlu idi.[3] Mükəmməl saray təhsili alan şahzadə ərəbcəfarsca kimi dövrün önəmli dillərini bilirdi. 1558 tarixində atası II. Səlimin Manisa sancaqbəyliyindən alınıb Qaraman hakimliyinə gətirilməsi ilə, babası I. Süleyman tərəfindən Alaşəhər sancaqbəyliyinə təyin edildi. Atası II. Səlim taxta keçdikdən sonra isə Manisa sancaqbəyliyinə gətirildi. Atasının 22 dekabr 1574 tarixindəki vəfatı ilə sultan elan olundu.

Hakimiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

22 dekabr 1574 tarixində, Ramazan ayında bir çərşənbə səhəri Osmanlı mülkünə sahib oldu. İlk iş olaraq səhər açılmadan fətva ilə 5 qardaşını boğduraraq öldürdü.[4][5] Fransızlarla babası I. Süleyman dönəmində bağlanan sülh hələ də davam edirdi. Ancaq Fransa taxtının boş qalması Lehistanda siyası boşluq yaratdı. III. Muradın əmri ilə Ərdəl bəyi Bathary Lehistan kralı elan olundu və Lehistanla bağlanan sülhlə şimal sərhəddinin təhlükəsziliyi təmin olundu.

III. Murad taxta keçdiyi dövrdə şimali Afrika sahillərində yalnız Mərakeş Osmanlı torpaqlarına daxil edilməmişdi. 1578 tarixində Ramazan Paşa idarəsindəki Osmanlı qüvvələri Mərakeşi ələ keçirərək bölgədəki Portuqaliya gücünü sındırdı.

Yeniçəri üsyanında öldürülən Trablusqərb hakimi Ramazan Paşanın ailəsini 1584 tarixində İstanbula gətirən gəmiyə Venesiya gəmilərinin hücum etməsilə uzun müddətdir davam edən sülh pozuldu. Venesiya senatına ultimatom yollayan III. Murad Ramazan Paşanın ailəsini və mallarını Prevezəyə gətirdə bildi. Venesiyanın da sülhü pozmaq istəməməsi ilə iki tərəf arasında məsələ həll olundu.

III. Murad zamanında Genuya, VenesiyaFransaya verilən imtiyazlara görə ticarət gəmiləri Osmanlı limanlarında sərbəst ticarət hüququna malikdi. 1583 tarixində İngiltərə kraliçası I. Elizabet elçi göndərərək eyni imtiyazları almaq istədiyini bildirdi. 1572 tarixində Fransada baş verən Varfolomey gecəsi hadisələrindən sonra katoliklərə üz çevirən Osmanlı dövləti Avropada Fransa-İngiltərə mübarizəsini qızışdırmaq üçün protestantant İngiltərə hökumətini dəstəklədi və onlarla da kapitulyasiya müqaviləsi bağlandı.[6]

1586-cı ildə Sultan III. Muradın əmri ilə inşa olunan darvaza. (Şirvanşahlar sarayı, Bakı))

Səfəvilərlə münasibət[redaktə | əsas redaktə]

Şah I. Təhmasibin oğlu II. Şah İsmayıl OsmanlıSəfəvi dövlətləri arasındakı sülh şərtlərini pozaraq Osmanlıya bağlı bəzi hakimləri öz tərəfinə çəkmişdi. Osmanlı hakimiyyəti Van bəylərbəyinə təlimat verərək Anadoludakı asayişi təmin etməyi əmr etdi. Səfəvilərin Luristan hakiminin Osmanlı hakimiyyətinə sığınması iki dövlət arasındakı münasibətləri daha da kəskinləşdirdi. Bu dövrdə Səfəvi sarayında çevriliş olmuş, taxt mübarizəsi başlamışdı. Bu vəziyyətdən istifadə edən van bəylərbəyi Səfəvi dövlətinin sərhəddini pozdu və bununla başlayan İkinci Səfəvi-Osmanlı müharibəsi 13 il davam etdi (1577-1590). Özdəmiroğlu Osman Paşa idarəsindəki Osmanlı qoşunu Çıldır döyüşündə Səfəviləri məğlub etdi.[7] Bu döyüşdən sonra bütün Gürcüstan fəth olundu. 1578 tarixində Tiflis Osmanlı vilayəti elan olundu. Həmin il baş verən Məşəl savaşında da qalib gələn Osmanlılar Şirvanı bölgəsini də ələ keçirdi. Torpaq itkisinin qarşısını almaq üçün sülh təklif edən Səfəvilər 21 mart 1590 tarixində Fərhad Paşa andlaşması (İstanbul müqaviləsi) ilə müharibəni dayandırdı. Bu müqaviləyə görə Qars, Təbriz, Tiflis, Gəncə və Şəhrizur Osmanlı dövlətinin hakimiyyəti altına keçdi. Bu müqaviləylə Osmanlı dövləti şərqdəki ən geniş sərhədlərinə çatdı.

1590 tarixində Avstriya ilə bağlanan 8 illik atəşkəs müqaviləsi 1593 tarixində pozuldu. Səbəb isə Telli Həsən Paşanın üsyankar uskuk tayfasını qılıncdan keçirməsi olmuşdur. Avstriya imperatoru II. Rudolf ödəməli olduğu vergini verməmiş, Əflak, Ərdəl və Boğdan bəylərini də üsyana qaldırdı.Telli Həsən Paşa Xorvatiya sərhəddindəki Siska qalasını mühasirədə saxlayırdı. Həsən Paşa və minlərlə əsgərlə yardıma gələn Herseq sancaqbəyi şəhid edildi. Bundan sonra Sinan Paşanın təkidi ilə 1593 tarixində Avstriyaya savaş elan olundu. Savaş davam edərkən 16 yanvar 1595 tarixində III. Murad İstanbulda iflic olaraq vəfat etdi. Cənazəsi Ayasofya Məscidindəki türbəsinə dəfn olundu. 21 il davam edən səltənəti boyunca sədrəzəmi Sokullu Mehmed Paşanın təsirində qalmışdır. Hasəkisi Safiyə Sultanın tərtib etdiyi sui-qəsdə qurban gedən Sokullu Mehmed Paşadan sonra hakimiyyətdə yaranan boşluq ən çox Safiyə Sultanın işinə yaradı.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

III. Murad türbəsi

Hərəmxanası[redaktə | əsas redaktə]

  • Safiyə Sultan
  • Mehriban Xatun
  • Şahuban Xatun
  • Nazpərvər Xatun
  • Şəmsi Ruhsar Xatun
  • Fəxriyə Xatun
  • Fülanə Xatun [8]

Oğlan uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

  • III. Mehmed
  • Şahzadə Səlim
  • Şahzadə Bəyazid
  • Şahzadə Mustafa
  • Şahzadə Osman
  • Şahzadə Cahangir
  • Şahzadə Abdullah
  • Şahzadə Əbdürrəhman
  • Şahzadə Həsən
  • Şahzadə Əhməd
  • Şahzadə Yaqub
  • Şahzadə Aləmşah
  • Şahzadə Yusif
  • Şahzadə Hüseyn
  • Şahzadə Qorqud
  • Şahzadə Əli
  • Şahzadə İshaq
  • Şahzadə Ömər
  • Şahzadə Əlaüddin
  • Şahzadə Davud

Qeyd. Oğlan uşaqlarının sayının 25 olduğu bilinir.

Qız uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

  • Mehrimah Sultan (1592 - ?)
  • Ayşə Sultan (1570 - 1605) - Safiyə Sultanın qızıdır.[8]
  • Fatma Sultan (1580 - 1620)
  • Amriyə Sultan
  • Fəxriyə Sultan (1594 - 1656)
  • Ruqiyə Sultan - Şəmsi Ruhsar Xatunun qızıdır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Türk Tarih Kurumu Oslamlı Padişahları III.Murad
  2. "Kuruluşunun 700 yılında Osmanlı" c.1 sf. 138, NESA Yayıncılık. (2007).
  3. biyografi.info'dan bir bölüm alınmıştır
  4. Mufassal Osmanlı Tarihi, Cilt: III, Tan Matbaası, s. 1288.
  5. İlber Ortaylı, "Osmanlı, taht sahibini seçme işini iyi yapamadı"
  6. "Osmanlı'nın Hayaleti" sf. 149, Yeditepe Yayınevi. (2005).
  7. Hanedan.org'dan bazı bölümler alınmıştır
  8. 8,0 8,1 http://web.archive.org/web/20060502150953/http://www.4dw.net/royalark/Turkey/turkey5.htm