III Əhməd

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Sultan III. Əhməd
حمد ثالث
Sultan III. Əhməd
23. Osmanlı Sultanı
22 avqust 1703 — 1 oktyabr 1730
Sələfi: II Mustafa
Xələfi: I Mahmud
 
Təvəllüdü: 30 dekabr 1673(1673-12-30)
İstanbul, Osmanlı imperiyası
Vəfatı: 1 iyul 1736 (62 yaşında)
İstanbul, Osmanlı imperiyası
Atası: IV Mehmed
Anası: Əmətullah Rabiyə Gülnuş Sultan
 
İmzası: İmzası

III. Əhməd (d. 30 dekabr 1673, İstanbul - ö. 1 İyul 1736, İstanbul), 23. Osmanlı padşahı 102. İslam xəlifəsidir.

Atası Sultan IV. Mehmed, anası Əmətullah Rabiyə Gülnuş Sultandır. Sultan II. Mustafanın doğma qardaşı olan Sultan III. Əhməd, yaxşı bir təhsil və tərbiyə görmüş, məşhur müəllimlərdən dərs almışdı.

Sultan III. Əhməd, böyük qardaşı Sultan II. Mustafanın taxtdan endirilməsinin ardından 22 avqust 1703 tarixində 30 yaşında ikən Ədirnədə taxta keçdi. Osmanlı Dövləti baxımından əhəmiyyətli bir yerə sahib olan Lalə Dövrü boyunca padşahlıq edən Sultan III. Əhməd, xəttatşair idi. "Nəcib" təxəllüsü ilə şeirlər yazdı. Ayrıca musiqi ilə də yaxından maraqlanırdı. Divan şairlərindən Urfalı Nəbi Əfəndinin həm özünü həm də şeirlərini çox sevərdi.

Gəncliyi digər Osmanlı şahzadələrinə görə bir xeyli sərbəst keçdi. Şahzadələrin öldürülməsi ənənəsi qaldırıldığından, rahat bir həyat sürdü. İstədiyi hər şeylə maraqlandığı üçün məlumatı da, görgüsü də artdı. Avropadakı inkişafları araşdırma fürsəti tapdı və mətbəənin Osmanlı Dövlətinə gəlməsi üçün çox səy sərf etdi. 27 il kimi uzun bir müddət taxtda qalan Sultan III. Əhməd, çıxan Patron Xəlil Üsyanı nəticəsində, 1 oktyabr 1730 tarixində padşahlıqdan çəkilmək məcburiyyətində qaldı.

Sultan III. Əhmədin padşahlığının ilk günləri, tamamilə intizamdan çıxmış yeniçəriləri sakitləşdirmək səyləri ilə keçdi. Ancaq onu taxta çıxardan yeniçərilərə qarşı təsirli ola bilmədi. Sultan III. Əhmədin sədrəzəmliyə gətirdiyi Çorlulu Əli Paşa, ona inzibati mövzularda köməkçi olmağa çalışdı, xəzinə artımı üçün yeni qaydalar tərtib etdi və Sultan III. Əhmədə rəqibləriylə mübarizəsində dəstək oldu.

Sultan III. Əhməd zamanında Rusiya ilə olan əlaqələrdə gərginlik yaşandı. Bunun səbəbi Rusiyanın Orta Asiya üzrə yayılma siyasəti izləməsi, Balkanlarda əhalini slavyanlaşdırma işləri və isti dənizlərə enmək istəməsi idi.

Sultan III. Əhməd şahzadələrndən biriylə

III Əhməd və I Mahmud dövründə ibtidai təhsil zəruri hala gətirilmişdir.

Hakimiyyət illəri[redaktə | əsas redaktə]

Prut Müharibəsi[redaktə | əsas redaktə]

Rusiya, Osmanlı Dövləti ilə mübarizəsində öz lehinə bir zəmin yaratmaq istəyirdi. Osmanlı Dövləti ərazisində yaşayan pravoslav əhalini qızışdıraraq Osmanlı Dövlətini zəiflədəcək və edəcəyi döyüşlərdə daha əvvəl itirdiyi torpaqları geri alacaqdı. Əflaq və Boğdan bəylərini Osmanlılara qarşı qızışdıran Rus çarı I. Pyotr, Poltava döyüşündə (28 iyun 1709), İsveç Kralı XII. Karl'ı məğlub etdikdən sonra, Dəmirbaş Şarl Osmanlılara sığınaraq 1 fevral 1713'ə qədər beş il müddət ilə Bender'də qaçqın olaraq qaldı. İsveç Kralını qovan rus birliklərinin Osmanlı torpaqlarına basqınları səbəbilə Osmanlı Dövləti Rusiyaya qarşı müharibə elan etdi (1711).

Sədrəzəmliyə gətirilən Baltaçı Mehmed Paşa, 100.000 nəfərlik bir orduyla Dunayı keçərək Əflaqa girərkən, Osmanlı donanması da Qara dənizə açıldı. Osmanlı qüvvələri, Krım Ordusunun da dəstəyi ilə Rus birliklərini Prut çayı sahilində çevrə içinə aldılar. O an üçün qurtuluş imkanı olmayan Rus çarı I. Pyotr, Moskvaya bir məktub yazaraq vəziyyətin çətinliyini və ümidsizliyini izah etdi. Çariça I. Yekaterina araya girərək Osmanlı Dövlətinə sülh təklif etdi. Həm Krım Xanı, həm də İsveç Kralı hücuma keçərək Rus ordusunun yox edilməsini müdafiə edirdilər. Ancaq Baltaçı Mehmed Paşa, yeniçərilərə güvənmirdi.

Mühasirə zamanı yeni bir müqəddəs ittifaqın yaradılma ehtimalının olması və Osmanlı ordusunun yorğun olduğunu bilən Baltaçı Mehmed Paşa sülh bağlanmasını qəbul etdi (21 iyul 1711). Müqavilənin şərtləri bunlardır:

Sədrəzəm Nevşəhərli Kürəkən İbrahim Paşa Fransız elçisini qəbul edir, Jean-Baptiste van Mourn, 17 Oktyabr 1724
  • Azov qalası Osmanlılara geri veriləcək.
  • Ruslar İstanbulda daimi elçi saxlamayacaqlar.
  • İsveç Kralı Şarl'ın sərbəst ölkəsinə dönməsinə icazə verəcəkdi
  • Ruslar Lehistan'ın daxili işlərinə qarışmayacaqdı.

Osmanlı Dövləti qazandığı bu müvəffəqiyyətdən sonra, daha əvvəl itirilən Mora yarımadasını da geri almaq istəyirdi. Venesiyalı quldurların Osmanlı ticarət gəmilərinə hücum etməsi və Mora xalqının Osmanlı dövlətinin rəhbərliyi altına girmək istəməsi venesiyaya müharibə elan edilməsinə səbəb oldu (8 dekabr 1714). Silahdar Əli Paşa, Modon, Koron və Navarini də alaraq Mora'nı fəth etdi (22 avqust 1715).

1715-1718 Osmanlı-Avstriya-Venesiya Müharibəsi və Pojarevatsk Andlaşması[redaktə | əsas redaktə]

III. Əhməd saray ağalarına qızıl pul atarkən

Avstriyanın Karlovitsa Andlaşmasına müvafiq olaraq Moranın Venesiyaya geri verilməsini istəməsi ilə, Avstriyaya da savaş açıldı. Sədrəzəm Kürəkən Silahdar Əli Paşa Osmanlı ordusu ilə birlikdə Macarıstana girdi. Petrovaradin Müharibəsində Savoy Şahzadəsi Eugen əmrindəki Avstriya ordusu Osmanlı qüvvələrini darmadağın etdi (5 avqust 1716) və Sədrəzəm Silahdar Əli Paşa şəhid düşdü. Bu təxribatdan sonra 18 avqust 1717 tarixində Belqrad düşmən əlinə keçdi. Silahdar Əli Paşanın yerinə sədrəzəmliyə gətirilən Kürəkən İbrahim Paşa sülh təklif etdi. Bağlanan Pojarevatsk müqaviləsinə görə Dağlıq Serbiya, Belqrad və Banat yaylası Avstriyaya, Dalmaçya, Bosniya və Albaniya sahilləri Venesiyaya verildi, Mora yarımadası Osmanlılarda qaldı (1 iyul 1718).

1724-ci ildə İranda taxt döyüşləri başlamışdı. Bu vəziyyətdən faydalanaraq İranı ələ keçirmək istəyən Rusiya hərəkətə keçdi. İranın Rusiyanın əlinə keçməsini istəməyən Osmanlı Dövləti İrana səfər təşkil etdi. Ruslarla bağlanan İstanbul müqaviləsinə görə Azərbaycanda işğal olunan ərazilər Osmanlılarda qalacaq, Dərbənd, Bakı və Dağıstan Ruslara təslim ediləcəkdi.

Lalə Dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Ana maddə : Lalə Dövrü

III. Əhmədin oğlanlarının sünnət mərasiminin 14. gün şənliklərində oynayan köçəklər, Surnamə-i Vəhbi, 1720

1718-ci ildə imzalanan Pojarevatsk Andlaşmasından sonra Osmanlı Dövlətində yeni bir dövr başlamışdı. 1730-cu ildə baş verən Patrona Xəlil üsyanına qədər, 12 il davam edən bu dövrə Lalə dövrü deyilir. Sultan III. Əhməd və Kürəkən İbrahim Paşa sülhsevər bir siyasətdən yanaydılar. Lalə dövrü də bu sülhsevər siyasətin bir məhsulu olaraq ortaya çıxmışdı.

Lalə Dövründə ədəbiyyat, mədəniyyət və incəsənət sahəsində inkişaflar olduğu kimi, texniki məsələlərdə də Avropalı dövlətlərdən təsirlənilərək bəzi yeniliklər reallaşdırıldı. Bu dövrdə Avropaya ilk dəfə müvəqqəti elçilər göndərildi. 1727-ci ilin ortalarında Osmanlı Dövlətində də mətbəə qurulması üçün qəbul edilən padşah fərmanı ilə, Paris Elçisi Mehmed Çələbinin oğlu Səid Əfəndi və İbrahim Mütəfərrik ilk mətbəəni qurdular (16 dekabr 1727).

Lalə dövründə Yalovada bir kağız fabriki quruldu. İstanbulda tez-tez çıxan yanğınları daha sürətli nəzarət altına almaq üçün, yeniçərilər içindən bir xilasetmə təşkilatı yaradıldı. Yenə İstanbulda bir parça fabriki və bir çini emalatxanası açıldı. Hər tərəfdə bir çox köşk, saray və lalə bağçaları yaradıldı. Bundan başqa Şərq mədəniyyətinin klassik əsərləri ilk dəfə Türkcəyə çevrildi. İstanbulda xalq illər sürən döyüşlərdən sonra belə bir dövr yaşamanın xoşbəxtliyi içərisində idi.

1723-1727 Osmanlı-İran müharibəsi

1723-ci ildə Şirvanda çıxan qarışıqlıqlar üzərinə Rusiya ilə razılaşan Osmanlı dövlətinin Qafqaz və İrana üç cəbhədə savaş açdığı; Xoy, Həmədan və İrəvan'dan sonra Van hakimi Sərdar Körpülüzadə Abdullah Paşanın 1725-ci ildə Təbrizə girdiyi bilinməkdədir. Amma sonra Andican'da Səfəvilərin Əfşar əsilli komandiri Nadir Xan tərəfindən alınan məğlubiyyətin ardından Şah II. Təhmasib ilə Həmədan sülhü imzalanmışdır.

Patrona Xəlil Üsyanı[redaktə | əsas redaktə]

Ana maddə : Patrona Xəlil Üsyanı

Patrona Xəlil

Kürəkən İbrahim Paşanın açdığı əyləncə və səfahət dövründən məmnun olmayan, bu edilənləri israf olaraq görən bir kütlə meydana gəlmişdi. Bu birlik İran səfərindən mənfi xəbərlər gəlməsi üzərinə hərəkətə keçmiş, məscidlərdə və digər yerlərdə təbliğat edərək qiyamın zəminini meydana gətirməyə başlamışdı. Yeniçərilərin içərisində də narahatlıq meydana çıxmışdı. On yeddinci Ağa Bölüyü Yeniçərisi Patrona Xəlil və tərəfdarları 25 Sentyabr 1730da qiyamı başlatmışlar ancaq xalqın onlara qatılmaması narahatlığıyla bu cəhdlərindən geri dönmüşdür. Üsyançılar üç gün sonra Bəyazid məscidinin Qaşıqçılar qapısı tərəfindən hərəkətə keçərək qiyamı rəsmən başlatdılar. Əsnafı da dükanlarını bağlayaraq onlara qoşulmağa razı salan üsyançılar, həbsxanaları boşaltdılar və yeniçərilərin də yardımını aıdlar. Yeniçəri ağalarından Həsən Paşa onlara qarşı hərəkətə keçdisə də müvəffəqiyyətli ola bilmədi.

Patrona Xəlil Üsyanı zamanı yaşananlar, rəssam Jean-Baptiste van Mour'un tablosu

Bu hadisələr üzərinə Sultan III. Əhməd üsyançıların nə istədiklərinin soruşulmasını istədi. Üsyançılar, Sədrəzəm Kürəkən İbrahim Paşa ilə birlikdə 37 adamın onlara təslim edilməsini istədilər. Lalə Dövrünün əhəmiyyətli şəxslərindən olan Kürəkən İbrahim Paşa və bəzi dövlət adamları edam edilərək üsyançılara təslim edildi. Üsyan zamanı şəhər məhv edildi. Üsyançılar Sədabad köşkünü yandırdılar. Bundan başqa dövrün məşhur Divan şairlərindən Nədim də üsyan əsnasında, üsyançılardan qaçmaq üçün damdan dama tullanarkən düşərək öldü.

Patrona Xəlil və digər üsyançı rəhbərləri, bu dəfə də bütün istəklərini yerinə gətirən Sultan III. Əhmədin taxtdan endirilməsini istədi. Özünə və ailəsinə zərər verilməməsi şərtilə taxtdan çəkiləcəyini bildirən Sultan III. Əhməd, 1 oktyabr 1730`da Osmanlı taxtını Şahzadə Mahmuda buraxdı.

Taxtı buraxarkən qardaşı oğluna bu nəsihəti verdi

"Vəzirinə təslim olma; daima əhvalını təcəssüs et və beş on il birini sədarətdə müstəqil istihdam eyləmə və qələm-i düruğlarına (yalan yazan, söyləyən) əsla etimad etmə; mərhəmət sahibi ol və sahaveti əldən qoyma; olduqca qənaət üzrə keç; hələki xəzinələrdə olan malı zay etmə, işi özün gör, elə etimad eyləmə; bax mənim vəziyyətim sənə nəsihət üçün kifayətdir; Oğlum; dövlət işlərini atan (II. Mustafa) Feyzullah Əfəndiyə və mən sədrəzəmə (Nevşəhərli Kürəkən İbrahim Paşa) buraxdığımız üçün bu hallar başımıza gəldi; sən şəxsən idarəni ələ al ".[1]

Yeni Cami Turhan Valde türbəsinə dəfn edilmişdir.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Hərəmxanası[redaktə | əsas redaktə]

  • Əmətullah Banu Baş Qadın Əfəndi
  • Ruqiyyə Qadın Əfəndi
  • Əminə Mihr-i Şah Qadın Əfəndi - III. Mustafa (1717-1774)nın anası.
  • Xədicə Qadın Əfəndi
  • Şahin Qadın Əfəndi
  • Rabiyə Şərmi Qadın Əfəndi - I. Əbdülhəmid (1725-1789)in anası.
  • Əminə Müsəllin Qadın Əfəndi
  • Zeynəb Qadın Əfəndi
  • Gülşən Qadın Əfəndi
  • Fatma Qadın Əfəndi
  • Ümmügülsüm Qadın Əfəndi
  • Hüsn-ü Şah Qadın Əfəndi
  • Fatma Hüma-Şah Qadın Əfəndi
  • Xürrəm Qadın Əfəndi
  • Meyli Qadın Əfəndi
  • Nəzifə Qadın Əfəndi
  • Nijad Qadın Əfəndi
  • Hənifə Qadın Əfəndi
  • Aişə Buxari Xanım
  • Şahəstə Xanım
  • Hatəm Xanım
  • Hafsa Xanım
  • Yenixan Şah Xanım

Oğlan uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

  • III. Mustafa (1717-1774) – 31 oktyabr 1757 - 21 yanvar 1774 tarixlərində taxta oturmuşdur.
  • I. Əbdülhəmid (1725-1789) – 21 yanvar 1774 - 7 aprel 1789 tarixlərində taxta oturmuşdur.
  • Şahzadə Süleyman (1710-1745)
  • Şahzadə Bəyazid (1718-1771)
  • Şahzadə Mehmed (1714-1756)
  • Şahzadə İbrahim (1720-1721)
  • Şahzadə Numan (1723-1764)
  • Şahzadə Səlim (1706-1708)
  • Şahzadə Əli (1706)
  • Şahzadə İsa (1706)
  • Şahzadə Murad (1707)
  • Şahzadə Seyfəddin (1728-1732)
  • Şahzadə Əbdülməcid (1709-1711)
  • Şahzadə Əbdülməlik (1709-1711)

Qız uşaqları[redaktə | əsas redaktə]

  • Fatma Sultan (1704-1733)
  • Əminə Sultan
  • Rabiyə Sultan (1719-1721)
  • Həbibə Sultan
  • Zeynəb Sultan (1714-1774)
  • Zibeydə Sultan
  • Əsma Sultan (1726-1788)
  • Xədicə Sultan
  • Ruqiyyə Sultan
  • Salehə Sultan
  • Atiyə Sultan
  • Reyhan Sultan
  • Fərdanə Sultan
  • Nəzifə Sultan (1725-1764)
  • Nailə Sultan
  • Ayşə Sultan (1715-1775)
  • Əmətullah Sultan
  • Ümmüsəlma Sultan
  • Əminə Sultan
  • Ruqiyyə Sultan
  • Zeynəb Sultan
  • Sabiha Sultan

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinad[redaktə | əsas redaktə]

  1. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi Cilt IV Syf 210

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

  • Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (2056 (2007)). Osmanlı Tarihi IV. Cilt 1. Kısım:Karlofça Andlaşmasından XVIII . Yüzyıl Sonuna Kadar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. ISBN 975-16-0015-4.
  • Sakaoğlu, Necdet (1999). Bu Mülkün Sultanları. İstanbul: Oğlak Yayınları. ISBN 875-329-299-6. say.315-328
  • Kinross, Lord (1977). The Ottoman Centuries. İstanbul: Sander Kitabevi. ISBN 0-224-01379-8.(İngilizce)