Salmas

Vikipediya, azad ensiklopediya
(Səlmas səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Şəhər
Salmas
سلماس
Salmas -city.jpg
38°11′43″ şm. e. 44°45′56″ ş. u.
Ölkə  İran
Bölgə Qərbi Azərbaycan ostanı
Tarixi və coğrafiyası
Əvvəlki adları Dilməqan / Dilman, Şahpur (Pəhləvilər dövründə)
Sahəsi 2892 km²
Mərkəzin hündürlüyü 1.396 m
Əhalisi
Əhalisi 92,811[1] nəfər (2016)
Milli tərkibi Azərbaycan türkləri
Dini tərkibi İslam
Rəsmi dili Fars dili
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +98 44
salmas.ir
Salmas xəritədə
Salmas
Salmas
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Salmas (fars. سلماس‎, azərb-ərəb. سلماس، دیلمقان‎ ), Səlmas[mənbə göstərin] və ya digər tarixi adı Dilməqanİranda şəhər və Qərbi Azərbaycan ostanında yerləşən Salmas şəhristanının Mərkəzi.

Etimologiyası[redaktə | mənbəni redaktə et]

İstəxrinin çəkdiyi Məsalik ul-Məlik kitabındakı Azərbaycan xəritəsindəki Salmasın adı

E'timad-ü səltənə bu şəhərin adının Assuriya hökümdarı Salmanasardan iqtibas olduğunu iləri sürmüşdür.[2]

Övliya Çələbi Salmas haqqında yazır:

" Salmas qalasının, yəni "Delmas" şəhərinin banisi Buzər Cümehridir. O, bu adı şəhərə onun bərəkətli və heyvandarlığın bol olduğuna görə vermişdir.[3] "

Tohid Məlikzadə Salmas adının iki bəxşdən təşkil tapdığını irəli sürür, bunlar Salmaas sözləridir. Salma salmaq feilindən törəmişdir, As isə Kültigin kitabələrində adı qeyd olunan As ve ya Az mədəniyyətindən alınmışdır. As/Az sözü məntəqədəki adlarda dəfələrcə qeyd ounub; Azərbaycan (Az+ərbaycan), Sivas (Siva+as), Astara (As+tara), Minas (Min+as) və s.[4]

Nəticədə Salmas sözünün mənası; "As elinin yurdu" şəklində özünü əks edir.

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qədim dövr[redaktə | mənbəni redaktə et]

Əhrivan Təpəsi

9 min illik Kültəpə (Əhrivan təpəsi)
Yaxın şərqin ən qədimi yaşayış məskənlərindən biri olan Əhrivan təpə, Salmas şəhərinin şimal Qərb bölgəsində yer almışdır. Kültəpənin qazıntılarında tapılmış arxeoloji materiallar, salmasın qədim yaşayış mərkəzi olduğunu sübut edir. Bu təpənin böyük bir ərazidə yer aldığı, o çağlarda şəhər əhalisinin çox olduğundan xəbər verir.[5]

Aratta Dövləti

Arattanın təxmini yeri

Aratta Şəhər-Dövlətinin dəqiq sərhədləri bəlli olmasa da, bəzi tədqiqatçıların dediyinə görə Urmu gölü ətrafında yerləşirdi.[6] Bu barədə Şumer lövlərində belə yazılır; "Aratta dağ ucalığında inşa edilmişdir. Yeraltı sular Arattanın suya olan tələbatını təmin edir. Aratta yolu üzərində, Hurum dağında Lugalbanda xəstələnər".[7]


Antik Təpələr

Girdəsərə Təpəsi
Salmasda kəşf olan Qutti hökümdarının heykəli[8]
Salmasda kəşf olan Qutti hökümdarının heykəli

Salmasda Antik Təpələrinin Arxeologiya araşdırmaları bu şəhərin müxtəlif dövrələrdə yaşayış mərkəzi olduğundan xəbər verir. Müxtəlif dövrələrə aid olan Antik Təpələr ve onlardan əldə edilən tarixi əşyalar, o cümlədən; saxsı qablar, küzə, gil küpələr, boyalı qablar, kasa, çölmək və s. bu bölgənin Sumerlər zamanından mədəniyyətin icad olduğu və sonralar Qutti, Hurri, MannaUrartunun bu torpaqlarda iz buraxdığını göstərməkdədir.

Salmas ərazisində qeydə alınmış antik təpələr:

1- Əhrivan Təpəsi (Kül Təpə)
2- Girdəsərə (Muğancıq Təpəsi)
3- Həftivan Təpəsi
4- Həmzəkəndi Təpəsi
5- Şorik Təpəsi
6- Hödər Təpəsi
7- Qabaq Təpə
8- Diriş Təpəsi
9- Pəyəcük Təpəsi
10- Gavır Qala
və s.

Urartular dünyadaki süni suvarma sisteminin ilk yaradıcıları

E. ə. IX əsrdə Urmiya rayonunun qərbində mühüm bir siyasi qurum çar II Tukulti-Ninurtanın (e.ə.890–894) səlnamələrində adı ilk dəfə çəkilən Gilzan dövləti idi.[9] Aşşurnasirapalın Zamuaya qarşı yürüş etdiyi zaman Gilzan XubuşkiyaHartiş ölkələri ilə birlikdə Assurlara fidyə verərək qarətlərin, dağıntının, kütləvi qırğının qarşısını almışlar. Assuriya hökmdarlarının Gilzan üzərinə çox tez-tez yürüş etmələri bu ölkənin Assurlar üçün necə böyük əhəmiyyətə malik olduğunu göstərir. Ölkəni çarlar idarə edirdilər. Burada e. ə. IX əsrin birinci yarısında və ortalarında Asu, sonra isə Upu hökmdar idi.[10][11] Uzun müddət hökmranlıq etmiş Asu e. ə. 856-cı ildə III Salmanasarın (e.ə.859–824) pişvazına "öz qardaşları və oğulları ilə birlikdə" çıxır. Bu, sübut edir ki, Asu artıq tayfa başçısı deyil, suveren irsi hökmdardır. III Salmanasarın (e.ə.859–824) Gilzandakı məbədə zəfər sütunu stelasını qoymağına baxmayaraq Assurlar elə bu dəfənin özündə də ölkəni qarət etməmiş, fidyə olaraq davar, qara-mal, at, ikihürgüclü dəvələr, şərab və s. almaqla kifayətlənmişdilər.[12] IX əsrin axırlarında güclənmiş Urartu dövləti Gilzanı işğal edib öz ərazisinə qatdı.[13]

Arşakilər dövrü
Rəhim Rəisniya kitabinda, Vladimir Minorskidən istinad edərək Salması ArşakilərSasanilər dövründəki Persarmenia bölgəsinin bir qismi olaraq qeyd edir.[14].

Orta əsrlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

İslamdan sonra[redaktə | mənbəni redaktə et]

Azərbaycanın şimal vilayətlərində olduğu kimi, cənub vilayətlərində də bir sıra görkəmli şəhərlər var idi. İbn Xordadbeh bunlardan Marağa, Miyanic, Ərdəbil, Varsan, Sisrə, Bərzə, Səburxast, Təbriz, Mərənd, Xoy, Gülsərə, Muğan, Bərzənd, Cənzə, Əbərviz, Cabrvan, Nəriz, Urmu (Zərdüşt şəhəri), Səlmas, Şiz (burada atəşkədə olmuşdur) şəhərlərini göstərir[15]

Haqqında IX–X əsr müəlliflərinin məlumat verdikləri Səlmas Azərbaycanın qərbində, Anadolu torpaqları ilə sərhəd ərazidə yerləşir. Səlmas, Xoy ilə birlikdə, Azərbaycanda İslamın ilk qəbul edildiyi şəhərdir. 639-cu ildə Van gölü ətrafındakı Ərməniyyə torpaqlarının fəth edən İyaz ibn Ğənəm (ا) bir müddət sonra Xoy və Səlmas şəhərlərini də ələ keçirmişdi. əl-Vaqidi (747–823) yazır ki, az bir qismi istisna olmaqla Xoy və Səlmas əhalisi İslamı qəbul etmiş və bu dini öyrənmək üçün müsəlmanlardan müəllimlər istəmişlər[16]

IX–X əsr coğrafiyaşünas və səyyahları Səlmas haqqında, ətraflı olmasa da, məlumat verirlər. Görünür bu dövrdə Səlmas elə də böyük olmayan, ölkənin siyasi, iqtisadi və mədəni həyatında mühüm rol oynamayan şəhər idi. XIII əsr müəllifi Yaqut əl-Həməvi isə Səlmasın moğol işğalçıları tərəfindən demək olar ki, tamamilə dağıldıldığını bildirir[17]

Həmidullah Qəzvininin verdiyi məlumatlardan Elxanilərin hakimilyəti illərində Səlmasın dirçələrək abadlaşdığını öyrənirik. Müəllif şəhərin dağılmış qala divarlarının Elxanilərin vəziri Tacəddin Əlişah Təbrizi tərəfindən bərpa edildiyini və Səlmasın qala duvarlarının uzunluğunun 8000 addım (6,43 km) olduğunu yazır. O, Səlmas əhalisinin qatı dindar sünni olduğunu yazır[18]

Coğrafiya[redaktə | mənbəni redaktə et]

Relyef və geologiya[redaktə | mənbəni redaktə et]

Salmas şəhəri dəniz səviyəsindən 1396 metr yüksəklikdə yerləşir.[19] Quzeydə Xoy şəhəri, güneydə Urmiya, şərqdə Şəbistər və qərbdə isə Türkiyə sınırı ilə sərhədlənibdir. Salmas şəhərinin ortasından Qurd dərəsi keçir və Şəhərin indiki əsas qismətləri qədim Dilman, Əhrivan kəndi, Təzəkənt təşkil edir. Şəhər, Şahmat xanələri şəklində düzəlib və özünə görə məxsus memarlığı vardır.

İqlim[redaktə | mənbəni redaktə et]

Salmasın iqlimi
Göstərici Yan Fev Mar Apr May İyn İyl Avq Sen Okt Noy Dek İl
Mütləq maksimum, °C 9 16 23 32 33 37 41 43 39 34 23 19 43
Maksimum orta, °C 3 4 8 15 22 28 31 32 28 21 12 4 17
Orta temperatur, °C −0,9 3,3 7,6 14,5 20,8 25,3 28,4 27,9 22,9 16,1 8,1 1,5 14,6
Minimum orta, °C −9 −8 −4 3 9 14 18 18 12 7 0 −6 5
Mütləq minimum, °C −28 −29 −27 −22 −11 4 11 8 3 −7 −22 −27 −29
Yağıntı norması, mm 0,52 0,32 0,43 0,8 1,12 0,86 0,26 0,26 0,22 0,94 0,88 0,64 7,25
Mənbə: "Weather Trends 360".[20] "Weather Underground".[21] "World Weather Online".[22]


Dağlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Salmasın önəmli dağları;

  • Ərəvil dağı
  • Sarı çiçək dağı
  • Qızıldağ
  • Avqan dağı
  • Qarnıyarıq dağı
  • Palantökən dağı
  • Qabaqtəpə
  • Pirçavuş dağı

Çaylar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Zola çayı, Salmas və Xosrava yaxınlığında

Salmasın cənubundan keçən önəmli çayı Zola çayıdır, Türkiyə ilə sərhədindəki dağlarda yüksələn Salmas Düzü boyu cənub-qərbə doğru axır. Çay, 846 km²lik sahəyə malikdir.[23] Çay suvarma məqsədilə bəndlənmişdir.[24] Səddin hündürlüyü 83m, eni 287m olub mərkəzi gil nüvəsinə malik ərazi qaya bəndindən keçirilmişdir. Bənd 85 milyon m³ su tutur.[25] Ondan sonra Derik çayı, Arzın çayı (indi quruyub) və Xorxora çayı (Zola çayına qarışır) vardır. Bu çayların hamısı Urmiya Gölünə axır.

Görməli yerlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Xan-Taxtı daş kitabəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Bu kitabə Salmasdan 15 kilometr cənubda, Urmiya yolunun üzərində və Pirçavuş dağının üstündə yerləşir. Kitabə Sasanilərin Azərbaycanı işğal etdiyi dönəmə aid olaraq, onların Roma imperiyasına qalib gəlmələrini təsvir edir.[26]

Həftvan kilsəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Səfəvilər dönəminə aid olan bu kilsə Həftvan kəndində yer alır və kilsənin tikilişində qara maqmatik süxurlar dan geniş istifadə edilib. Kilsə 1930-cu ilin zəlzələsində xəsarətlər alsa da, sonradan bərpa olunub.[26]

Şıx hamamı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Təsuci hamamı kimi də tanınan bu hamam Salmasın mərkəzi hissəsində yerləşərək 1930-cu il zəlzələsindən sonra tikilib. Hamamın üstü 7 qübbə ilə örtülmüşdür.[26]

Çəhriq qalası[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qalanın tikintisində əsasən daşdan istifadə olunuraq, Salmasın qərbində və Zola çayının yaxınlığındadır.[26]

Əhrəncan təpəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Şəhərin içində yerləşən bu təpə 7000 il qidmətə malik olaraq, orta-şərq də insanların ilk yaşadığı yerlərdən biri kimi də adı çəkilir. Keçmişdə təpənin sahəsi çox olsa da, baxımsızlıq dan onun böyük bir hissəsi dağılıb.[26]

İstisu müalicəvi bulağı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Bu bulaq Urmiya yolunun yaxınlığında, azərbaycan türklərinin qolu olan Kürəsünnülərin yaşadığı İstisu kəndində yerləşir.[26]

Xorxora şəlaləsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Şəlalə 80 metr dərinliyi olan çökəklikdə, Şorgöl kəndindən sonra və Salmasdan 22 kilometr cənub-qərb də yerləşir.[26]

Əhalisi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Demoqrafiyası və etnik tərkibi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Rəzmaranın farsca Fərhəngi Coğrafiyayi kitabı əsasında Salmas 1959-cu ildə 11,000 nəfər əhalisi olaraq şiə inanclı türk(dürlər, ancaq buna baxmayaraq şəhərdə neçə xristian ailədə var ki, assur dilində danışırlar.[27] İndiki əhalisi əsasən azərbaycanlılardan ibarətdir və azərbaycan dilində danışırlar.[28][29] Asorlar Xosrava kəndində ermənilərPətəvir kəndində yaşamaqdadırlar.

Din[redaktə | mənbəni redaktə et]

Salmas əhalisinin çoxluğunun dini İslam və məzhəbi baxımdan Şiədir.[30] Bu şəhərdə yaşayan Azərbaycanlıların bir qolu olan Kürəsünnilər Sünnidirlər və yanlış olaraq bəzən Kürd adlanırlar. azlıq olaraqda Xristian vardır.

Dialekti[redaktə | mənbəni redaktə et]

Salmas əhalisinin ləhcəsi Azərbaycan ədəbi dilinə çox yaxındır və kəlmələri düz tələffüz edirlər. Ancaq ətraf kəndlər fərqli ləhcələrdə danışırlar.

Bu ləhcələri üç yere ayırmaq olar

  1. Salmas ləhcəsi
  2. Ləkistan ləhcəsi
  3. Köhnəşəhər və Kürəsinlilərin ləhcəsi

Misal üçün bəzi sözləri belə tələffüz edirlər:

Ədəbi Salmas Ləkistan Köhnəşəhər Kürəsinli
qullab qullab qullab Kıllab qullab
milçək milçəh milçəh çibin çibin (mırçəh)
gedirəm gedirəm gedirəm gederəm gederəm
gedirik gedirix gedirih gederıx gederıx
çıxacaq çıxacax çixəcəh çıxəcax çıxəcax
alıram alıram alıram alerəm alerəm
hara? hara? hara? harə? harə?
alır alır alur aler aler
dolanırıq dolanırıx dolanürüh dolanerıx dolanerıx
nərdivan nərdivan ? ? nəvdıran
nənə nənə nənə nənə ənnə (nənə)
silkələ silkələ silkələ silkələ sıt (silkələ)

İqtisadiyyat[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qalereya[redaktə | mənbəni redaktə et]


İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Əhalinin sayı
  2. اعتماد السلطنه ، قبراط الماس فی ترجمه سلماس
  3. Z.Bayramli, B.Əzizli, Övliya Çələbinin 1654-cü il Siyahətnaməsi, Bakı, 2000, s.91
  4. Dilməqani, 2005. səh. 25
  5. http://www.irna.ir/wazarbaijan/fa/News/82927880
  6. Kramer (1963) p. 275.
  7. "Lugalbanda in the mountain cave". Etcsl.orinst.ox.ac.uk. İstifadə tarixi: 30 December 2018.
  8. Dilməqani, 2005. səh. 51
  9. ARAB, I, 414
  10. И. Алиев. История Мидии, стр. 172
  11. Э. А. Грантовский. Ранняя история иранских племен Передней Азии. Səh. 130
  12. ARAB, I, 607
  13. И. М. Дьяконов. История Мидии, səh. 164
  14. Rəhim Rəisniya, آذربایجان در سیر تاریخ ایران (Farsca), c2 s. 926
  15. İbn Xordadbeh. Göstərilən əsəri, səh. 119–120.
  16. Əbu Abdullah Muhəmməd ibn Ömər əl-VAQİDİ, Fütuhü’ş-Şam, (Nşr. Ə. Əbdürrəhman), C. II, s. 169, Beyrut 1997.
  17. Mu’cəmü’l-Büldan, C. V, s. 234.
  18. QƏZVİNİ, Nüzhətü’l-Qülub, s. 87.
  19. Global Gazetter Version
  20. "Weather Underground". The Weather Company, LLC © Copyright 2017. İstifadə tarixi: February 26, 2017.
  21. "World Weather Online". Data provided by WorldWeatherOnline.com. İstifadə tarixi: June 6, 2017.
  22. Jamshid Yarahmadi, The integration of Satellite Images, GIS and CROPWAT model to investigateion of water balance in irrigated areas:A case stude of Salmas and Tassoj Plains Iran. 2003.
  23. wetland hydrology and modelling at water basin level - Data User ....
  24. Conducting of Zola Dam's Construction Arxivləşdirilib fevral 7, 2015, at the Wayback Machine.
  25. 1 2 3 4 5 6 7 Salmasın görməli yerləri
  26. فرهنگ جغرافیایی ایران — حسینعلی رزم آرا — جلد 4 آذربایجان — انتشارات دائره جغرافیایی ستاد ارتش — شاپور صفحه 292
  27. əhalisi:Salmasın etnik tərkibi
  28. Etnik:Salmas bölgəsinin etnik tərkibi
  29. http://www.akairan.com/iranshenasi-irangardi/azarbayjan-gharbi/9933.html

Ədəbiyyat[redaktə | mənbəni redaktə et]

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

[1]