Urmiya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Şəhər
Urmiya
ارومیه
OrumiehFromPlane.jpg

37°33′ şm. e. 45°06′ ş. u.


Ölkə
Region Qərbi Azərbaycan ostanı
Başçı Məhəmməd Həzrətpur
Tarixi və coğrafiyası
Sahəsi 42,7 km²
Mərkəzin hündürlüyü 1.332 m
Saat qurşağı UTC+03:30
Əhalisi
Əhalisi 736,224 nəfər (2016)
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +98 441
urmia.ir
Urmiya xəritədə
Urmiya
Urmiya
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar


Urmiya və ya Urmiyə, yerli əhali arasında Urmu (fars. ارومیه; kürd. Ûrmiye, ورمێ; sur. ܐܘܪܡܝܐ) — İranın Qərbi Azərbaycan ostanıUrmiya şəhristanının inzibati mərkəzi, Azərbaycanın ən qədim və böyük şəhərlərindən biri, böyük mədəniyyət və din mərkəzi. Urmiya şəhəri dəniz səviyyəsindən 1330 m yüksəkdə, Urmiya gölündən 18 km qərbdə yerləşir. Urmiya gölü dünyanın ən duzlu göllərindən biridir və şəhərin şərq sərhəddi boyunca uzanır. Əyalətin dağları onu Türkiyəİraqdan ayırır. Urmiyada hava qışda soyuq, yayda mülayim və sərindir. 2006-cı ildə aparılmış rəsmi siyahıyaalmanın yekunlarına əsasən əhalisinin sayı 577,307 nəfərlə İranda ən çox əhalinin yaşadığı 10-cu şəhərdir. 2012-ci ildə həyata keçirilən siyahıyaalınmaya əsasən şəhər əhalisinin sayı 667.499 nəfər təşkil edir. Şəhərdə 197.749 ailə yaşayır. Şəhər sakinləri əsasən Azərbaycan dilində danışan azərbaycanlılardır [1][2][3]. Bundan başqa Urmiyada kürd, fars, gürcü, aysor, erməni azlıqlar da yaşayır. Urmiya şəhəri ölkənin böyük kənd təsərrüfatı mərkəzlərindən biridir. Burada əsasən meyvə və tütün yetişdirilir. Şəhərin xristian irsi günümüzə qədər qorunub saxlanmışdır. Şəhərdə yerləşən bir çox kilsə və kafedrallar bunun əyani sübutudur. Hələ IX əsrdə şəhərdə müxtəlif dinlərə mənsub insanlar birlikdə yaşayırdılar. Əksər hissəsi müsəlmanlardan ibarət olan şəhər nüfuzu bundan başqa xristianlar, yəhudilər, bahailər və sufilərdən təşkil olunmuşdu. 1900-cü illərdə xristianlar şəhər əhalisinin 40 %-ni təşkil edirdilər.

Urmiya sözünün mənşəyi[redaktə | əsas redaktə]

Urmiya adının mənşəyi ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur. Tarixçi, iranşünas Riçard Nelson Fraya görə Urmiya adı Urartu sözü ilə bağlıdır [4]. Digər bir tarixçi, hindoloq Tomas Burova görə isə Urmiya hind-iran dillərində urmi- “dalğa” və ya urmya “dalğavari” [5] mənasına gəlməkdədir. Yerli assurların dilində mia sözü “su” sözünün qarşılığıdır. Belə nəticəyə gəlmək olar ki, Urmiya qısaca “Su şəhəri” deməkdir. 1921-ci ildə şəhərin adı Urmiya ilə yanaşı həmçinin Urumiya və ya Urmi deyə bilinirdi. Pəhləvi sülaləsinin hakimiyyəti illərində, şəhər Rza şah Pəhləvinin şərəfinə "Rezaiyeh" [6] adlandırılırdı.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Urmiya şəhərinin tarixi çox qədim dövrlərdən bir çox yerli və xarici tarixçilərin diqqətini cəlb etmişdir. Rus şərqşünas Vladimir Minorskiyə görə hələ e.ə 2000-ci illərdə Urmiya düzlüyündə bir sıra yaşayış məskənləri yerləşirdi. Urmiya şəhərinin qədim tarixə malik olması faktını yazılı mənbələrdən əlavə şəhərin özü, habelə onun ətrafından əldə edilən maddi-mədəni abidələr də sübut edir. Urmiya və ona yaxın olan ərazilərdən arxeoloji tədqiqatlar zamanı tuncdan hazırlanmş uzun və gödək qılınclar, üstü naxışlı xəncərlər, ev əşyaları, zinət əşyaları və digər əşyalar əldə edilmişdir. Mütəxəssislərə görə buradan tapılan əşyalar eramızdan əvvəl VII-VI əsrlərə aiddir. Bundan başqa Urmiya ətrafındakı qədim xarabalıqlarda aparılan qazıntılar nəticəsində millad əvvəl XX əsrə aid əşyalar aşkar edilmişdir [7][8]. Qədim dövrlərdə Urmiya gölünün qərb sahili Gilzan adlandırılırdı. IX əsrdə burada müstəqil hakimiyyət bərqərar olmuşdu. Sonralar bu ərazi UrartuManna dövlətlərinin tərkibinə daxil edildi. E.ə VIII əsrdə, Midiya dövləti tərəfindən işğal edilənə qədər isə Assur krallığının vassalı oldu. Assur mənbələrində Armait (Urmeyate) qalasının adı Zibia (müasir Ziviyə) qalası ilə birgə çəkilir. Həmin mənbədə Manna dövlətinin paytaxtı olan İzirtunun Zibia və Armait qalalarına yaxın yerləşməsi də göstərilmişdir. Assur hakimiyyətinin süqutundan sonra Urmiya şəhəri ParflarParslar tərəfindən idarə edilmiş, daha sonra Sasani imperiyasının ərazisinə daxil edilmişdir. VII əsrdə ərəblərin Azərbaycanı işğalı ilə Urmiya şəhəri də ərəb sərkərdəsi Sədəqə ibin Sədəqə tərəfindən işğal edildi[9]. Artıq X əsrin ortalarında Urmiya Saları hökmdarı I Cüstan tərəfindən öz torpaqlarına daxil edilib idarəsi isə vəziri Cüstan ibn Şərmzana tapşırıldı. Lakin tezliklə Cüstan ibn Şərmzan I Cüstanın hakimiyyətini tanımadı (957). 960-cı ildə şəhəri möhkəmləndirib Deyləmlilərə qarşı mübarizəyə başlasa da bu mübarizə nəticəsiz qaldı və vəzir Urmiya şəhərinə çəkilməli oldu. Şəhər XI əsrin II yarısında Rəvvadilər dövlətinin tərkibinə qatıldı. Rəvvadi hökmdarı Əbülhicanın dayısı Təbriz hakimi Vəhsudan ər Rəvvadi tərəfindən 1040-cı ildə bir çox oğuz türkünün qətl edilməsi nəticəsində oğuzlar Urmiyanı tərk edərək Hakkariyə yerləşdilər. Urmiya və ətrafı XI əsrin ortalarında Səlcuq imperiyasının tərkibinə daxil edildi. Səlcuq sultanı Toğrul bəy Abbasi Xəlifəsinin qızı ilə evlənmək üçün 1063-cü ilin yanvar ayında Urmiyadan Bağdada yola düşmüşdü. Urmiyada Səlcuq hakimiyyətinin ən dəyərli örnəklərindən biri   Şəhər 1149-cu ildə Məhəmməd Təpərin hakimiyyətində olmuşdur. İraq Səlcuq sultanı II Toğrulun 1189-cu ildə Əmir İzzəddin Həsənin yardımı ilə Uşnu, Salmas, Xoy və Urmiyanı talan etməsi Atabəy Qızıl Arslanın qəzəbinə səbəb olmuş nəticə də tərəflər arasında münaqişə yaranmışdır[10] [11]. Artıq XII əsrin sonlarına doğru Səlcuqlu hakimiyyətinin zəifləməsi ilə Urmiya da daxil olmaqla bütün Azərbaycan Atabəylər dövlətinin hakimiyyətinə keçmişdir. Tarixçi İbnül-Əsir yazır ki, Atabəy hakimi Əbu Bəkir 1205-1206-cı ildə Marağa şəhərinə qarşılıq olaraq Uşnu və UrmiyaAtabəy Əlaəddinə vermişdir. 1220-ci ildə şəhəri ziyarət edən Yaqut Həməvi Urmiya şəhəri haqqında yazır: "...mən özüm şəhəri görmüşəm, çox gözəl və bolluq olan bu şəhər əlverişli iqlim şəraitinə, təbii gözəlliyinə, suyunun, meyvəsinin, habelə bostanlarının çox olmasına görə bu dövrdə olan digər şəhərlərdən fərqlənir".

Urmiya bu tarixdən qısa müddət sonra monqollar tərəfindən təqib olunan Xarəzmşah Cəlaləddinin hakimiyyəti altına keçmişdir. Cəlaləddin Əhlatı mühasirəyə aldığı bir zamandı Urmiya və Xoy ətrafında yaşayan Yıva türkmənlərinin Azərbaycanda bir sıra hadisələr törətdiyi xəbərini eşidir və 1226-cı ildə Urmiyaya qayıdaraq Türkmənləri bölgədən kənarlaşdırır. Qışı Urmiyada keçirən Cəlaləddin Urmiya, Salmas və Xoyu Səlcuq sülaləsindən olan xanımına bağışlamışdı.

Elxanilərin hakimiyyəti illərində Azərbaycanda iqtisadi və demoqrafik yüksəliş paralel formada baş vermişdir. Bu dövrdə şəhərin qalası Qazan xan tərəfindən təmir etdirilmiş, şəhərdə yeni zərbxana açılmışdı. 1340-cı ildə şəhərdə olmuş ərəb tarixçi Həmdullah əl-Müstəvfi yazır

“...bağları və meyvələrinin bolluğu ilə tanınan Urmiyan şəhərinin divani vergi gəlirləri 70 min dinardan çox idi. "

Elxanilər dövlətinin süqutu ilə şəhər ardıcıl olaraq Çobanilərin, Teymurilərin, Qaraqoyunlu, Ağqoyunluların və Səfəvilərin hakimiyyətinə keçmişdir.

Səfəvilərin hakimiyyəti dövründə şəhər dəfələrlə Osmanlı hücumlarına məruz qalmış, osmanlılar tərəfindən ələ keçirmişdi. Buna baxmyaraq XVII əsrin sonlarında bölgə Səfəvilər tərəfindən idarə edilirdi. 1622-ci ildə, Səfəvi şahı I Şah Abbas Qəşəm Sultan Afşarı Mosul valisi təyin etdi. O tezliklə vəba xəstəliyinə tutularaq vəzifəsindən imtina etmiş, Azərbaycanın qərbinə köçərək burada Urmiya cəmiyyəti yaratmışdır.

Səfəvi dövrü səyyahları yazır ki, XVII əsrdə Urmiyada 10-15 min nəfər adam yaşayırdı.

1724-cü ildə Urmiya yenidən osmanlıların hakimiyyətinə keçdi. Nadir şah 1729-cu ildə bölgəni mühasirəyə alsa da, Həkimoğlu Əli Paşa və Rüstəm Paşa bir aylıq uzun müddətli mübarizədən sonra şəhəri tutmuşdular. Bu dövrdə Osmanlı dövləti tərəfindən hazırlanan torpaq qeydiyyatı dəftərində şəhərdə ümumilikdə 1391 ailənin yaşadığı və 77.920 akça vergi ödədikləri qeyd edilmişdir. Urmiya bu dövrdə Təbriz,  Ərdəbil və Marağadan sonra Azərbaycanın ən böyük 4-cü şəhəri hesab edilirdi.

Nadir şahın hakimiyyəti ələ almasından sonra Urmiya yenidən onun imperiyasına qatıldı. 1744-cü ildə Fətəli xan Əfşar Nadir şah tərəfindən Urmiya valisi təyin edildi [12] . 1747 və 1868/1869-cu illər arasında şəhər Urmiya xanlığının mərkəzi olmuş, 1760-cı ildə Kərim xan Zənd tərəfindən tutulmuşdu. Daha sonra Urmiya ardıcıl olaraq Rüstəm Xan Qasımlı və Rza Qulu xan tərəfindən idarə edilmişdir. Ilk Qacar şahı Ağa Məhəmməd şah Qacar 1795-ci ildə məhz Urmiyada taxta çıxmışdır.  Qısa müddətli Qacar sülaləsinin də hakimiyyətinə keçən şəhər 1906-cı ildə osmanlılar, 1911-ci ildə isə ruslar tərəfindən işğal edilmişdi. I Dünya müharibəsindən sonra osmanlı ordusu 1918-ci ilin dekabr ayında Urmiyanı tərk etməyə məcbur olmuş, şəhər İranın tərkibinə qatılmışdır. Urmiyanın adı Rza şah Pəhləvinin şərəfinə Rızayeh adlandılırsa da 1979 İran İslam inqilabı ilə yenidən köhnə adı ilə əvəz edilmişdir.

Görməli yerləri[redaktə | əsas redaktə]

Urmiyada çoxlu tarixi yerlər və abidələr olub. Lakin, bəzi tarixi hadisələr və müxtəlif tayfa və qəbilələrin hücumları üzündən bu abidələr dağıdılmışdır.

  1. Urmiya gölü YUNESKO tərəfindən qeydiyyata alınmış biosfer qoruqlarından biridir
  2. Zənbil, HəfttəpəQaynaryer mineral və qaynar su mənbələri
  3. Çaharbürc binası və İsmayıl Ağa, Kazım xan, Bərdük, Damdaş və Baxışqala qalaları - tarixi və memarlıq abidələri
  4. Köhnə bazar
  5. Memarlıq, tarix və təbiət muzeyi
  6. Mir Davud məzarı
  7. Əski Cümə məscidi, Sərdar və Urmiya minarəsi
  8. Əlaviyan minbəri və başqa müqəddəs yerlər


Kütləvi informasiya vasitələri[redaktə | əsas redaktə]

Televiziya[redaktə | əsas redaktə]

Urmiyadan yayımlanan yeganə kanal dövlət kanalı olan Urmiya TV-dir. Bu kanal həm azərbaycanca, həm də farsca tele yayımlar həyata keçirir. Beynəlxalq İntelstat 902 peykindən yayımlanır.[13]

Radio[redaktə | əsas redaktə]

Urmiyadan yalnız bir radio kanalı fəaliyyət göstərir. Bu kanal azərbaycanca, farscakürdcə yayımlar keçirən Çiçest kanalıdır.[14]

Mətbuat[redaktə | əsas redaktə]

Digərləri ilə birlikdə şəhərin çap mətbuatı bunlardır:

  • Urmiya
  • Barış news
  • Sədaye Urmiya
  • Əmanət
  • Guşə
  • Araz

Təhsil[redaktə | əsas redaktə]

Urmiyada bir məktəb (1910)

İlk müasir üslubda məktəb 1834-cü ildə Urmiya ildə yaradılmışdır.[15]

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

2000-ci ildə Urmiya şəhərində
əhalinin etnik tərkibi[16]
etnik qrup nisbəti
Azərbaycanlılar
  
70.70%
Kürdlər
  
25.50%
Assuriyalılar
  
1.70%
Farslar
  
1.60%
Ermənilər
  
0.50%

Əhalisinin əksəriyyəti - təxminən 90%-i Azərbaycan türkləri[17][18][19][20] olmaqla, bir neçə məhəlləsinə köçmüş kürdlər-7%[21] , həmçinin az sayda ermənilərassuriyalılar da yaşayır.[22]

Qalereya[redaktə | əsas redaktə]

İnzibati bölgü sistemi[redaktə | əsas redaktə]

Urmiya şəhristanı beş bölgə və ya nahiyəyə ayrılır:

  • Mərkəzi: Bərəndüzçay, Şimali Bərəndüzçay, Cənubi Bərəndüzçay, Başqala, Baxışlıçay, Türkmən, Dol, Rzaçay, Cənubi Nazlıçay və Urmiya şəhəri.
  • Ənzəli: Cənubi Ənzəli, Şimali Ənzəli. Mərkəzi Quşçudur.
  • Silvanə: Tərgavər, Mərgavər, Dəşt. Mərkəzi Silvanədir.
  • Sövmayə-i Bərədost: Cənubi Sövmayə, Şimali Sövmayə, Bərədost. Mərkəzi Serodur.
  • Nazlı: Talatəpə, Nazlıçay, Şimali Nazlıçay. Mərkəzi Nuşinşəhrdir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Country Study Guide-Azerbaijanis". STRATEGIC INFORMATION AND DEVELOPMENTS-USA. https://books.google.com/books?id=0KOSUrLPC6IC&pg=PA152&dq=majority+of+the+population+of+East+Azarbaijan+and+a+majority+of+West+Azarbaijan.#v=onepage&q=majority%20of%20the%20population%20of%20East%20Azarbaijan%20and%20a%20majority%20of%20West%20Azarbaijan.&f=false. İstifadə tarixi: 13 avqust 2013.
  2. "Iran-Azarbaijanis". Library of Congress Country Studies. Dekabr 1987. http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ir0052). İstifadə tarixi: 13 avqust 2013.
  3. "Orumiyeh". Looklex Encyclopaedia.
  4. Richard Nelson Frye The history of ancient Iran. — München, (1984). — Səhifələrin sayı:  48-49.
  5. Thomas Burrow The Proto-Indoaryans. — München: Cambridge University Press, (1973). — Səhifələrin sayı:  123-140.
  6. Sykes, Percy (1921). A History of Persia. London: Macmillan and Company, 67.
  7. (1992) The Encyclopaedia of Islam : New Edition Vol. 7 (Encyclopaedia of Islam New Edition), 1032.
  8. Carl Skutsch (2013). Encyclopedia of the World's Minorities. Routledge, 149. ISBN 978-1-135-19388-1.
  9. əl-Bəlzarui Kitəb fütuh əl-buldən. — Səh.: 477.
  10. (2005) Azərbaycan Tarixi III cild. Bakı: Elm nəşriyyatı.
  11. Əliyarlı, Süleyman (1996). Azərbaycan tarixi (Uzaq keçmişdən 1870-ci illərə qədər. Bakı: Azərbaycan nəşriyyatı.
  12. Ənvər Çingizoğlu, Bəhram Məmmədli Urmiya xanlığı. — Bakı: SDU nəşriyyatı, 2013. — Səh.: 188.
  13. "پایگاه اطلاع رسانی صدا و سیمای مرکز آذربایجان غربی".
  14. urmia.irib. ""پایگاه اطلاع رسانی صدا و سیمای مرکز آذربایجان غربی" (Farsca). http://urmia.irib.ir/.
  15. [1]
  16. م‍ع‍اون‍ت س‍ن‍ج‍ش از دور و ج‍غ‍راف‍ی‍ا، (اداره ک‍ل ج‍غ‍راف‍ی‍ای‍ی). ف‍ره‍ن‍گ ج‍غ‍راف‍ی‍ای‍ی ش‍ه‍رس‍ت‍ان‍ه‍ای ک‍ش‍ور: ش‍ه‍رس‍ت‍ان اروم‍ی‍ه. تهران: س‍ازم‍ان ج‍غ‍راف‍ی‍ای‍ی ن‍ی‍روه‍ای م‍س‍ل‍ح ، تهران ۱۳۷۹ ص۲۳۹. ISBN 964-6383-38-6
  17. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/433619/Orumiyeh
  18. http://countrystudies.us/iran/42.htm
  19. دكتر م پناهايان، مجموعه اي در چهار جلد به نام " فرهنگ جغرافياي ملي تركان ايران زمين " سال 1351 /Dr. Mahmoud Panahiyan, in four volumes of a series called "Culture of National Geographic Iranian Turks" in 1351
  20. سيري در تاريخ زبان ولهجه هاي تركي , دكتر جواد هئيت- چاپ سوم , سال1380,ص 307
  21. Can Azərbaycan Televizyonu
  22. http://looklex.com/e.o/orumiyeh.htm

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]